Skip to main content

Full text of "De Navorscher"

See other formats


This  is  a  digital  copy  of  a  book  that  was  preserved  for  generations  on  library  shelves  bef  ore  it  was  carefully  scanned  by  Google  as  part  of  a  project 
to  make  the  world's  books  discoverable  online. 

It  has  survived  long  enough  for  the  copyright  to  expire  and  the  book  to  enter  the  public  domain.  A  public  domain  book  is  one  that  was  never  subject 
to  copyright  or  whose  legal  copyright  term  has  expired.  Whether  a  book  is  in  the  public  domain  may  vary  country  to  country.  Public  domain  books 
are  our  gateways  to  the  past,  representing  a  wealth  of  history,  culture  and  knowledge  that 's  often  difficult  to  discover. 

Marks,  notations  and  other  marginalia  present  in  the  original  volume  will  appear  in  this  file  -  a  reminder  of  this  book's  long  journey  from  the 
publisher  to  a  library  and  finally  to  you. 

Usage  guidelines 

Google  is  proud  to  partner  with  libraries  to  digitize  public  domain  materials  and  make  them  widely  accessible.  Public  domain  books  belong  to  the 
public  and  we  are  merely  their  custodians.  Nevertheless,  this  work  is  expensive,  so  in  order  to  keep  providing  this  resource,  we  have  taken  steps  to 
prevent  abuse  by  commercial  parties,  including  placing  technical  restrictions  on  automated  querying. 

We  also  ask  that  you: 

+  Make  non-commercial  use  of  the  files  We  designed  Google  Book  Search  for  use  by  individuals,  and  we  request  that  you  use  these  files  for 
personal,  non-commercial  purposes. 

+  Refrainfrom  automated  querying  Do  not  send  automated  queries  of  any  sort  to  Google's  system:  If  you  are  conducting  research  on  machine 
translation,  optical  character  recognition  or  other  areas  where  access  to  a  large  amount  of  text  is  helpful,  please  contact  us.  We  encourage  the 
use  of  public  domain  materials  for  these  purposes  and  may  be  able  to  help. 

+  Maintain  attribution  The  Google  "watermark"  you  see  on  each  file  is  essential  for  informing  people  about  this  project  and  helping  them  find 
additional  materials  through  Google  Book  Search.  Please  do  not  remove  it. 

+  Keep  it  legal  Whatever  your  use,  remember  that  you  are  responsible  for  ensuring  that  what  you  are  doing  is  legal.  Do  not  assume  that  just 
because  we  believe  a  book  is  in  the  public  domain  for  users  in  the  United  States,  that  the  work  is  also  in  the  public  domain  for  users  in  other 
countries.  Whether  a  book  is  still  in  copyright  varies  from  country  to  country,  and  we  can't  offer  guidance  on  whether  any  specific  use  of 
any  specific  book  is  allowed.  Please  do  not  assume  that  a  book's  appearance  in  Google  Book  Search  means  it  can  be  used  in  any  manner 
any  where  in  the  world.  Copyright  infringement  liability  can  be  quite  severe. 

About  Google  Book  Search 

Google's  mission  is  to  organize  the  world's  Information  and  to  make  it  universally  accessible  and  useful.  Google  Book  Search  helps  readers 
discover  the  world's  books  while  helping  authors  and  publishers  reach  new  audiences.  You  can  search  through  the  full  text  of  this  book  on  the  web 


at|http  :  //books  .  google  .  com/ 


^   m 


1 


I 


DE   NAVORSCHER. 


De  Navorscher. 


EEN  MIDDEL 
TOT  GEDACHTEWISSELING  EN  LETTEEKÜNDIG  VEEKEER 

TUSSCHEN  ALLEN  DIE  IETS  WETEN, 
IETS    TE    VRAGEN   HEBBEN,    OP   IETS  KUNNEN  OPLOSSEN, 

OHDKB  BaSTUTTB  TAH 

P.  LEENDERTZ,  Wz. 


ZES  EN  TWINTIGSTE  JAARQANQ. 


NIEUWE  SEKIE,  /   " 


Hegende  Juigang. 


Te  AMSTERDAM,  bg  J.  C.   LOMAN  Jr. 
1876. 

(•(BODL:Liu;':'*i 


BLADWIJZER. 


Aardenburg  (Oudste  charter  van),  170. 
—  (Onze  Lieve  Vrouwe  te),  637. 

Aardrgkskondig  woordenboek  van  Ne- 
derland, 292. 

Adel  van   het  koninkrgk  Holland,  549. 

AUone  (D'),  14. 

Amgterdam.  Beelden  uit  het  Doolhof, 
15.  —  Preekstoel  der  Nieuwe  Kerk,  237. 

Asar,  611. 

B. 

Baadeloo  (Abdg  van)  in  het  land  van 
Wae«,  187. 

Beker  (Zilveren)  te  Zwartsluis,  512. 

Bekker  (Oordeel  der  classis  van  Nijme- 
gen en  Tiel  over  de  Betooverde  wereld 
Tan  B.).  402. 

Besmettelgke  ziekte  (Zuivering  van  per- 
sonen en  goederen  bij),  281. 

Bezitregt  gestaafd  door  het  zweren  van 
een  eed,  60,  696. 

Boekverzamelaars  (Gevaarlgke),  1. 

Boerhave,  261,  545. 

Bombell  (Nils  de),  nederl.  vlootvoogd, 
391,  545. 

Boomen  f  Merkwaardige)  in  Nederland, 
102,  166,  326,  494. 

Boucquet  (L.),  10. 

Bruinier  (Juffrouw),  62,  230,  550. 

Brugsma  (B.),  290. 


Burgh  (A.  V.  d.),  467. 

Bgen    Pe)    in    den     rouw,   104,    167, 

222,  326. 
Bggeloof  verklaard,  222. 

C. 

(C=K  zie  K.) 
Cyriacus  (Sint),  61,  169. 


Dathenus  (Oordeel  der  classis  O  verveluwe 
en  Tiel  over  de  psalmbergming  van 
P.),  405. 

Dauwtrappen  (Het),  384,  541. 

Dichters  (Gelauwerde),  611. 

Diodati  (Mr.  J.),  546. 

Don  gratuit  (Een)  in  1793,  60. 

Duin  (Reis  om  de  wereld  door  Nico- 
laas),  394. 

E. 

Eedformulier  (Middeleeuwse h)  vanden 
beul  te  Middelburg,  434. 

Egmondsch  handschrift,  186. 

Eyk  (J.  van),  120. 

Elten  (Uit  het  tgnsboek  der  abdg  van 
Hoog-),  257. 

Emiclaar  (Heerlijkheid),  894. 

Esparto,  432,  542. 

Examina  (Onpartijdigheid  in  het  afne- 
men van  kerkelgke)  in  de  classis  Tiel 
in  de  18*  eeuw,  594. 


TI 


BLADWIJZIK. 


Friesenberg,  116. 
Friezenyeen,  110. 

a. 

Genealogische  bescheiden  gevraagd,  691. 

Genestet  (De),  262. 

Gereformeerde  Spanjaard  in  Gelder- 
land, 290. 

Gerig^smannen  in  de  Nederbetuwe  in 
1660,  606. 

Geschiedenis  (Hoe  men  de)  aan  bet  volk 
vertelt»  278. 

Geschut,  behoorende  aan  Zutfen  in 
1478,  895. 

Geslacht  der  zelfst.  naamwoorden,  522. 

Geslacht  v.  Achtervelt,  415.  —  Albinus, 
492.  —  v.  Aldewerelt,  221, 381,  625.  — 
Alewgn,  425.  —  Bartolotti,  41,  97, 
166.  —  de  Beaufort,  493.  —  Beich- 
lingen,  88,  488.  —  v.  Beinhem,  419.  — 
V.  Belle,  49.  —  v.  Bevervoorde,  97.  — 
Binkes,  165.  —  Boerhave,  261. — Bosch, 
828,  482.  —  V.  Brakell,  864.  —  v.  d. 
Brande,  52.  —  v.  Brienen,  419.  — 
de  Brusselle,  591.  ~  v.  Buchell,  156^ 
258.  —  Chassé,  92.  —  v.  Darthuysen, 
413.  —  V.  Diemen,  619.  —  Diepen- 
broeky  626.  ^  Doegeweerd,  98,  819. 
—  V.  Dompselaer,  155.  —  v.  Doomick 
of  Doominck,  688.  —  Doublet,  492.  — 
V.  d.  Eem,  416,  —  v.  Eek,  52.  — 
v.  Eek  V.  Pantaleon,  168,  316.  — 
V.  Esvelt,  871,  498.  -  Foeyt,  Foyert, 
S14,  527,  634.  —  Fremeaux,  52.  — 
de  Genestet,  262.  —  v.  Gent,  96.  — 
Gerrits,  870.  —  v.  Groor,  590.  — 
Grafstede,  480,  682.  —  de  Groot, 
622.  —  V.  Hammerstein,  823.  —  v. 
Hardenbroek,  40,  —  v.  Hattem.  411.  — 
V.  d.  Hegge,  882.  —  v.  d.  Heil,  221, 
681.  —  V.  d.  Heuvel  gezegd  Barto- 
lotti, 255.  —  Hochepied  en  Colyer, 
216,  425,  484.  —  Hodshon  enz.,  263, 
626.  —  Hoelands*  540.  —  v.  Hoemen, 
158.  —  Hoffar,  217.  —  Hoola,  Dura, 


101.  —  Huygens  en  Rombouts,  822.  — 
V.  Hulst,  822.  —  Imbyze,  162.  — 
V.  Ingen,  154,  165.  —  Joha,  Hoola, 
enz.  164.  —  de  Jong  enz.,  163,  881, 
481,  624.  —  Camper  en  Persgn,  94. 
—  ten  Cate,  63.  —  v.  Cattenburch, 
260.  482.  —  Keppel.  151, 425.  —  Cley- 
burch  en  v.  d.  Meer,  261.  —  Coymans, 
804.  —  Ck)mans  en  Mom,  156, 317.  — 
Cuijck  (V.),  165,  219.  —  Cuper,  221.  — 
Crillarts,  540.  —  v.  d.  Laan,  480, 
624.  —  de  Lannoy,  823,  428.  — 
V.  Laren,  319.  —  v.  Leeuwen,  372. — 
V.  Lennep,  160.  —  Levin  dict  Famars, 
305.  —  Loper,  50.  —  Manmaker  v. 
Hofwegen,  305.  —  v.  d.  Mast,  50, 158, 
487.  —  v.  Meerten,  368.  —  Mogge, 
v.  Bronckhorst,  161  —  Mollerus,  221, 
480.  —  v.  NiendorfiF.  590.  —  Nobel, 
416.  —  NunninckhafiFen,  688.  —  Ock- 
hu ijzen,  220.  —  v  Oldenbarnevelt, 
809,  482,  690,  631.  d'  Orville,  94, 
162.  —  v.'Ogen,  619.  —  de  Pagniet, 
688.  —  Palm,  383,  498.  —  Pantaleon, 
97,  259,  634.  —  Picart,  160.  —  v.  d. 
Poll,  41 6. — V.  Reenen,  882.  —  Reewgk, 
804,  688.  —  de  Roo,  220,  626.  - 
Ruysch,  94,  806,  479,  621.  —  v.  Ruy- 
tenburg  en  v.  Weert.  163,  818.  — 
V  Ruyven,  486.  —  Sandra,  96.  — 
Sanisson  gez.  de  Pesters,  323.  — 
Soheid  of  Scheidt,  826,  486.  —  Schei- 
dius,  101.  —  Schelte,  262,  626.  — 
de  Selis  en  de  Yaes,  633.  ^  Spiering, 
160.  —  Stellingwerf,  484.  —  Tim- 
merman, 388,  493.  —  Twent,  219, 
819.  -  Tflssen  of  Thgssen,  538.  — 
üytenbogaert,  91,  256.  —  ütenhoven, 
308.  —  de  Vries,  413.  —  v.  West- 
reenen,  96,  410.  —  V.  Wyhe,  628, 
667.  —  V.  Wjjck,  685.  —  de  Witt, 
493.  —  Wittebol,  322.  —  Wolbock, 
484.  —  Zegers,  882,  629. 

Geuzentgd  (Uit  den)  in  West-Flaande- 
ren,  498. 

Gevaerden,  176,  886. 

Gildebord  (Een),  606. 

Graat,  (B),  119. 


BLADWU81B. 


VII 


Gn&erken  te  Harderwgk,  888,  506.  •— 
en  wapens  in  het  klooster  P'rens- 
wegen,  622. 


Haarlem,  (Jan  van),  164. 

Hals  (Schilderij  van  Frans),  611. 

Harlingers,  117. 

Heeremans  (Pieter),  393. 

Heiden,  (J.  van  der)  en  de  preek- 
stoel der  Nieawe  Kerk  te  Amsterdam* 
237.  —  (Schilderg  der  Westerkerk  te 
Amsterdam  door),  238.  —  (Portret 
Tan),  286. 

Heidens  in  Nederland,  226. 

Heinde  Hoek,  549. 

Histoire  de  Flandre,  466. 

Honden  (Keur  op  de),  101. 

Hooft,  Warenar,  556. 

Hoorn  (J.  van),  394. 

Hnygens  (Gedichten  van  Couat.),  442. 

HuUe-walle-waaitje,  58. 

Haweiykffverkintenissen,  die  in  de  17e 
eenw  in  Gelderland  bedenkelgk  wer- 
den geoordeeld,  546. 


Isneliteii  (De)  in  Egypte,  505. 

J. 

Jaooba  Tan  Beieren,  116. 

Jood  (Hoe  een)  te  Amsterdam  als  ohi- 

rorggn  werd  toegelaten,  598. 
Joamal   de  la^Haye  (Bgdrage  tot  de 

geschiedenis  van  het),  78. 

Eaebe  (De),  riviertje,  290,  433. 
Kaart  (Nieuwe)  van  de  limietscheiding 

tussehen  de  O.  en  W.  I.  (Compagnie,  558. 
Kakographie,  299. 
Kanonnen  door  Earel  Y  aan  Breda  ge- 

achonken,  175. 
Katten  (Het  spinnen  der),  686. 
Caowenherg,  504. 


Kerkelgke  inkomstenKVragen  over  oude), 

117. 
Kermiseuvel  in  de  Nederbetuwe,  57. 
Kinckel  (H.  A.  van),  489. 
Glarenbeek  in  1684,  14,  58,  485. 
Elokgieters,  284,  894. 
Klokken  te  Strijen,  298. 
Knol  (Jan),  610 

Koffijhois  (Klucht  van  't),  182,  402. 
Kogels  in  den  mond,  115. 
Collegium  musicum  te  Groningen,  468. 
Kroonwgck  of  Kromw^ck  (Het  huis),  550. 
Kropf  (Brief  van  J.   M.  von)  aan  den 

prins  van  Oranje,  69. 


Lambrequins,  dekkleeden,  822. 

Latius  (Joh),  109. 

Lennep  (J.  van).  Klaasje  Zevenster  in 

de  18e  eeuw,  177,  897,  567. 
Lennick  (Van),  476. 
Liefs  (J.),  467. 
Lgnwaad  (Duur),  388. 


Maarten  (Sint),  61,  436. 

Magnin  (J.  S),  Losse  bladen  uit  Drenthes 

geschiedeniB,  76. 
Marien  (Amptman  van  St.),  171. 
Maarits  voor  Grol,  884,  503.  —  (Prins) 

en  Sint  Maurits,  610. 
Mispel  en  kwee,  224,  482. 
Molukken  (Kaart  van  de),  398. 
Momber  (De)  in  Gelderland,  602. 
Munt  van  330  n.  Chr.  met  Francia,  119. 
Munten  (Romeinsche)  op  de  Beken  by 

Benkum  gevonden,  18. 
Muzgknoten,  292. 

N. 

Naamverbastering,  79. 
Nacktegaalslag  (Nationale),  168. 
Namen  (Vreemde  plaats-),  85,  297.  — 

(Ned.  plaats-)  in  Noord- Amerika,  116. 

—  (Plaats-)  met  heim,  126,  847.  — 


vin 


BLADWIJZER. 


(Ned.  spot-   en   scheld-),  268,  827, 

482.  —  (Ned.  voor),  565. 
Navorscher  (Duitsche)  voor  beoefenaars 

der  nederduitsche  taalkunde,  612. 
Nederlanders  (Vermaarde),  10. 
Niemandsvriend,  112,  435. 
Nic  Frog,  bgnaam  voor  de  Hollanders,  103. 
Noordhollandsche  eenvoudigheid,  554. 
Nostitz  (H.  V.),  14. 
Numa  Numantius,  74. 

O. 

Oera  Linda  Bok,  185,  560. 

Oldenbamevelt  (J.  van),  309. 

Onderwijs  op  de  Veluwe  (Bijdrage  tot 
de  geschiedenis  van  *t),  289. 

Onderwijzer  (Een  jong),  541. 

Onilerwjjzersdienst  (Langdurige),  544. 

Oordt  (van),  439. 

Opschrift  in  de  kerk  te  Opheusden, 
118.  —  te  Oud-gastel,  16a  — 
(Flaamsch),  495. 

Opschriften  op  kerkklokken,  17,  69, 
233,  —  op  grafsteenen  in  de  kerk- 
gebouwen der  Xederbetuwe,  62. 

Opzins  jocoserius,  186. 

Organisten  (Vraagpunten  voor  kosters, 
schoolmeesters  en),  294.  —  te  Utrecht, 
515. 

Orgel  te  Ngkerk,  240. 

Orgels  en  klokkenspel,  125.  —  te  Ar- 
nemuiden,  27.  —  te  Haarlem,  186. 

Oudaen   (J.),  505. 

Oudheden  (Opsporing  van),  439. 

Oud-katholijken  (Houding  der)  in  1672, 
892. 


Paaschfeest  (Viering  van  het),  61,  105. 
Pacificatie  van  Gent  (Schotschrift  tegen 

de),  497. 
Paskwil  van  1654,  390. 
Patras  (A.),  112. 
Penning    (Duitsche),  17.  —    Amsterd. 

Eotter-vereeniging,  72. 
Penningen   (Pacht-),   71,   173,  335.   — 

Tonnenloodje«f,  176- 


Penningje  (Een  duister),  176. 

Peter  den  Grrooten  (Testament  vanczaar), 
116,  606. 

Piano*s  en  clavecimbels,  240. 

Portret  van  J  Burlage,  612. 

Portretten  van  Com  en  Fred.  de  Hout- 
man, 79,  186.  —  van  J.  v.  d.  Heiden» 
236. 

Predikant  van  Oldenzaal  (Een  aange- 
vochten), 291,  390. 

Predikanten  (Standplaatsruiling  van), 
114,  289.  —  (Luthersche)  te  Schiedam, 
334.  —  (Nederl.-Hervormde)  te  Mos- 
kou, 501. 

Predikdienst  (Langdurige),  327. 

Professoren  te  Middelburg  enz.,  116, 
285,  606.  —  (Naiveteit  der  gelderscbe) 
in  de  17e  eenw,  548. 

Pseudo-dissertatiên,  234. 


Raebel  (Commandeur),  11.  112. 

Raadhuis  (Een),  609. 

Raphael  (Schilderij  van),  407. 

Reael  (Laurens  Laurensz.),  508. 

Reisweddenschappen,  544. 

Rekenen  (Wjjze  van)  bg  de  Romeinen,) 
558. 

Rome  (De  St.  Maria  deir  Anima  te),  467. 

Roomsche  en  protestantsche  godsdienst- 
oefening te  gelijker  tijd  in  de  zelfde 
kerk,  596. 

Rosendael,  551. 

Roscam  (P ),  14. 

Rostock  (Hoe  men  doctc^en  slaat  te),  74. 

Rubens  (P.  P.),  119. 

Rijmen  (Bakei^kinder-)  enz.,  75,  291. 

S. 

Salzburgers  te  Groede  (Aistammelingen 
der),  610. 

Schilderij  van  de  Wester  kerk  te  Am- 
sterdam door  J.  V.  d.  Heiden,  238. 

Schrijfmeesters  (Beroemde),  77. 

Sebastiaan,  407. 

Sneek.  Garingastraat,  80. 


BLADWIJZSB. 


IX 


Söllner,  62. 
Soms  (J.),  8. 
Spreeuwen,  328,  431. 
Spreekwoorden  en  spreekwazen  aan  den 
Bgbel  ontleend,  193.  ^  (Nieuwe),  409. 

—  Hy  weet  wel  waar  Abraham  den 
mosterd  haalt,  33, 248.  —  De  apostelen 
moeten  wandelen,  37.  —  Ik  heb  er 
den  bof  van,  564.  —  Boonije  komt 
om  zijn  loontje,  614.  —  Hij  laat  er 
geen  gras  onder  groeien,  565.  —  Een 
riem  onder  het  hart  steken,  561.  — 
Hg  is  den  hoek  om,  104.  —  Zoo  ver- 
kouden als  een  hond,  523.  —  Hg  is 
van  het  hondje  gebeten,  151,  252.  — 
Op  St.  Jat  mis,  478.  —  Jan  Kalebas, 
566.  —  Zoo  doof  als  een  kwartel,  478, 
521.  ^  Loop  naar  de  maan,  88,  298. 

—  Het  neusje  van  den  zalm,  566.  — 
In  zijn  nopjes  zgn,  566.  —  Slapen 
ah  een  os,  35.  —  Morsdood.  Dood 
als  een  pier,  522.  —  Hii  is  noar 
Piipenbroek,  364.  —  Op  zijn  schaapjes 
terugkomen,  302.  —  Spaansch  doof, 
478.  —  Hg  laat  violen  zorgen,  566.  — 
Hg  is  om  zeep,  364.  520.  —  Bg  zgn 
zolen  zweren,  146. 

Spot-  en  scheldnamen  (Nederl.),  103. 
Staat  (De)  boven  de  kerk,  111. 
Stalen  pennen,  103. 
Statenbgbel   (Invoering  van  den)  in  de 

Kederbetnwe,  331. 
Sbrabbe  (A.  W.),  510. 


Tienden  (Beschapen),  79. 

Toasten  (Ond-hollandsche),  591. 

Tollen  (G.  van),  CyflFerboek,  Bil. 

Toonknnatenaars  te  Leiden,  31.  —  te 
Oudewater,  31.  —  voorkomende  in 
het  Album  studiosorum  der  leidsche 
boogeschool,  125. 

Trouwbrief,  109. 

Tunnicius  (Een  conjectuur  op),  212. 

Turken  (De)  aan  den  Rijn,  502. 

Twistzaken  (Twee)  in  1787,  553. 


Ulloa  (Alf  de),  545. 
Unaas  leeuw  enz.,  232. 

V. 

Venus  graf  schendster,  118. 
Verbuiging  van  bgnamen,  618. 
Verloting  van  Baaphorst  in  1709,  172, 

288,  329,  385. 
Vin  (A.  de),  510. 
Vlekken   uit  portretten  (Middel  om)  te 

doen  verdwenen,  223. 
Vondel  (Bymen  toegeschreven  aan),  19, 

292,  396. 
Voltaire  in  Nederland,  76. 
Vrijmetselaars  in  Nederland,  278. 

W. 

Wapen  v.  Friesland,  100.  —  Gesl.  v. 
Alphen,  307,  631.  —  Boucher  enz., 
157.  —  Duquesne  enz,  101  —  Ha- 
merstein,  430,  624.  —  Hillebrands, 
383.  —  de  Joncourt  enz.,  155.  —  v. 
Geulen,  430.  —  Coster,  635.  —  Pan- 
neboeter enz.,  325.  —  Pieterson  en 
Hoogenhouck,  93.  —  Trouillard,  493. 
—  (Een familie-),  96  —(Een geslacht-), 
261. 

Wapens  gevraagd,  40,  93,  155,  492.  — 
op  portretten,  157.  ■-  (Twee),  160.  — 
op  een  porceleinen  schaal,  540. 

Waterchineezen.  504. 

Wederdoopers  (Wgze  van  groeten  bg  de), 
15,  433. 

Werkstaking  in  de  vorige  eeuw,  332. 

Woorden  in  de  meierij  van  den  Bosch 
in  gebruik,  563. 

Woorden,  afgeleid,  verklaard  of  beoor- 
deeld. Vrouwentitels,  81,  297.  —  al- 
sterwijn,  35.  —  Apeldoorn,  Appeltern, 
244.  —  betijen.  253.  —  blutse,  150.  — 
Bourtange,  85,  298.  —  buffeltje.  86, 
296.  —  buis.  pöp,  521.  -  buschcolen, 
409,  519.  —  dubben,  80,  296  —  ducjes 
van   Tholl.  303.  —  fidibus,  364.   - 


BtADWUSlR. 


photographie,  149.  —  Garinga«traat, 
80.  —  geprosesside  (geprofesside)  per- 
soon, 303.  —  grenR,  619.  —  haii- 
Btikkedood,  214.  —  Heeg,  861,618. — 
heerschap,  290.  —  heim,  126.  — 
Herschel,  88.  —  hoet  (den)  dragen, 
214,  801.  —  jodute,  212,  408.  — 
kajuit  253.  —  Kenan,  258.  —  kli- 
maatschieter, 150.  —  klokslag,  86, 
298.  —  klopje,  80,  250.  —  kobnnder, 
88,  251.  —  koeterwaalsch,  37.  — 
qneem,  dwanckmolen,  363.  476,  517. 

—  laveeren,  253.  —  leges,  216.  — 
Linoelles,  Werwiok,  802.  —  melkaton, 
33.  —  Muus,  361,  561.  —  nojael,  214. 

—  orleans,  409,  561.  —  Pantaleon, 
pantalon,  516.  —  pelgrim,  254.  — 
pier,  150.  —  pissebed,  37.  — proeve, 
214.  —  Roode  helden  straat,  254.  — 
scharbiers-malt,  363,  521.  —  schrik- 
keljaar, louwmaand,  216.  —  scroyelgelt, 

85,  147.  —  schuiven  (opium),  89.  — 
schutten,  564.  —  sieraad,  518.  — 
sleyscat,  300  —  Souburg,  88.  — 
spakerig,  410,  618.  —  spadille  enz., 
617.  —  steen,  82.  —  tsau,  253.  — 
veertalen,  150.  ~  vermouth,  86,  248. 

—  Vianen,  216,  801.  —  vos,  622,  617. 

—  vry  gheley,  vondt,  566.  —  wat-je- 
kon,  666.  —  wierook,  298.  —  witachtig, 

86.  —  Zeeuw,  86,  148.  —  Zweder, 
Zweer,  Assuerus,  618. 


Zeeboek  (Een)  uit  de  middeneeuwen,  461* 
Zevengostemte,  223,  327. 
Zilvervisschers  (De)  van  Enkhuizen,  334. 
Zoccolanti,  7. 

Zondvloed  (Persische  overlevering  om- 
trent den),  168 

MSDEWEBKEB8. 

A. 

A.,  Loop  naar  de  maan,  88.  —  Hg  is 
om  zeep,  364.  —  Spaansch  doof.  478.  — 
Zoo  doof  als  een  kwartel^  478.  — 


Morsdood,  522.  —  Vossen,  522.  —  Zoo 
verkouden  als  een  hond,  528. 

A.  (v.),  Gesl.  de  Roo,  220.  —  Gesl.  v. 
Aldewerelt,  221. 

Aarsen  (A.),  Pissebed,  87.  —  Orgels  en 
klokkenspel,  125.  —  De  bgen  in  den 
rouw,  222.  —  Ned.  spot-  en  scheld- 
namen, 272,  482.  —  Bydrage  tot  de 
geschiedenis  van  't  onderwgs  op  de 
Vel  uwe,  289.  —  Merkwaardige  boomen 
in  Nederland,  326  —  Gesl  Ruisch, 
479.  -•  Maurits  voor  Grol,  503. 

Altorffer,  ( J.  G.),  Klucht  van  *t  koffijhuis, 
402. 

Andante,  GesL  ten  Cate,  53.  »-  Gesl. 
Scheidius,  101.  —  Jacoba  van  Beieren^ 
116.  —  P.  P  Rubens,  119.  —  Wapen 
Panneboeter  enz.,  326.  «—  (^esl.  Nun- 
ninckhaffen,  688.  —  J.  A.  van  GKx>r, 
590. 

Anspach  (J.),  Commandeur  Raebel,  11. 
—  Opschriften  op  kerkklokken,  17, 69, 
233.  —  G.  van  Hardenbroek,  40.  — 
Gesl.  Bartolotti,  41.  —  flulle-wuUe- 
waaitje,  58.  —  Kermisenvel  in  de 
Nederbetuwe,  57.  —  Opschriften  op 
grafsteenen  in  de  kerkgebouwen  der 
Nederbetuwe,  62.  —  Grafelyk  geslacht 
van  Beichlingen,  88.  —  Gesl.  üyten- 
bogaert,  91.  —  Baron  Chassé,  92.  — 
Gesl.  Ruysch,  94,  479,  621.  —  GesL 
van  Westreenen,  96,  410.  —  Pantaleon, 
97^  259.  —  Standplaatsruiling  van 
predikanten,  114.  —  Spreekwazen  uit 
den  vreemde,  146.  — '  Gesl.  Eeppel, 
151,  425.  —  Gesl.  v.  Hoemen,  153.— 
Gesl.  Comans  en  Mom,  156.  —  Gesl. 
Picart,  160.  —  St  Cyriacus,  169.  — 
Amptman  van  St  Marien,  171.  — 
Spreekwoorden  en  spreekwazen  aan 
den  Bgbel  ontleend,  193.  —  Proeve, 
214.  —  Gesl.  V.  d.  Heil,  221.  -  Gesl. 
Mollerus,  221,  480.  —  Heidens  of 
Zigeuners  in  Nederland,  225.  —  Apel- 
doorn, 244.  —  Hg  weet  wel  waar 
Abram  den  mosterd  haalt,  248.  — 
Roode  helden  straat  te  Buren,  264.  — 
Van  den  Heuvel  gezegd  Bartolotti, 


BI.ADWUS1B. 


ZI 


2S5.  ^  Uit  het  tgnsboek  der  ablg 
▼an  Hoog-Elten,  257.  —  y.  Buchell» 
258.  —  Gesl.  y.  Cattenburch,  260, 482. 

—  Ned.  Bpot-  en  sobeldnamen,  268.  — 
Professoren  te  Middelbarg  enz.,  287.  — 
Heerschap,  290.  —  Een  gereformeerde 
Spanjaard  in  Gelderland,  290.  —  Een 
aan^vochten  predikant  van  01  denzaal, 
291.  ~  Kakogfraphie,  299.  —  Sleyscatf 
300.  —  Lincelles,  Werwick,  802  — 
Gesl.  Coymans,  804.  —  Gesl.  Reewük» 
304   —  Gesl.  Foeyt-Foyert,  814,  427. 

—  Gesl.  V.  Laren,  319.  —  Invoerinfr 
van  den  Statenbijbel  in  de  Keder- 
betuwe,  381.  —  Qneemen  endwanck- 
fflolens,  863.  —  Fidibus,  364.  — 
Enkele  genealogische  gegevens  naar 
aanleiding  van  sommige  nederbetuw- 
Bcbe  grafschriften,  364, 411.  —  Oordeel 
der  classis  Njjmegen  en  Tiel  over  de 
Betooverde  \vereld  van  B.  Bekker  in 
1693,  402.  —  Oordeel  der  classis  van 
Overveluwe  en  Tiel  over  de  psalm- 
bergming  van  P.  Dathenus  in  1696, 
405.  —  Gesl.  de  Lannoy,  429.  — 
Esparto,  482.  —  Niemandsvriend,  485. 

—  St  Martinns,  436.  —  Opsporing 
van  oadheden,  439.  —  J.  van  Oldenbar- 
nevelt,  482.  —  Merkwaardige  boomen 
in  Nederland,  494.  —  Grafzerken  te 
Harderwgk,  506.  —  Riddergeslacht 
van  Wyhe,  523, 567.  —  Mr.  J.  Diodati, 
546.  —  Hawelyksverbintenissen,  die  in 
de  17e  eeuw  in  Gelderland  bedenkelgk 
werden  geoordeeld,  546.  —  Naiveteit 
der  geldersche  professoren  in  de  17e 
eeuw,  548.  —  Het  schutten  van  bruide- 
goms, 564.  —  Ik  heb  er  den  bof  van, 
564.  —  Vrey  gheley,  vondt,  566.  — 
GesL  de  Pagniet,  568.  —  Onpartydig- 
heid  in  het  afnemen  van  kerkelyke 
examens  in  de  classis  Tiel  in  de  18e 
eenw,  594.  —  De  momber  in  Gelder- 
land, 602.  —  Gesl  V.  Diemen,  619.  — 
Gesl.  V.  Oyen,  619.  —  Laatste  af- 
stammeling van  H.  de  Groot,  622.  ~ 
Gesl.  Diepen  broek,  626. 


B. 

B.,  Jan  V.  Haarlem,  164.  —  Gesl.  v. 
Ingen,  165.  —  GesL  Binkes,  165.  — 
Heerlykheid  Emiclaar,  394.  —  Wapen 
V.  Geulen,  430.  —  Wapen  v.  Hamer- 
stein,  430.  —  Gesl.  Grafstede,  430.  — 
Gesl.  de  Jong,  431. — Wapen  Trouillard, 
493.  —  GesL  v.  Esvelt,  493.  —  GesL 
Timmerman,  493.  —  Gesl.  de  Witt, 
493. 

B.  (D.  M.),  Gevaarlijke  boekverzame- 
laars,  1. 

B.  (Gonst.),  Den  boet  dragen,  801. 

Baan  (J  van  der).  Viering  van  het 
Paaschfeest,  107.  —  Een  aangevochten 
predikant  van  Oldenzaal,  390.  —  GesL 
de  Lannoy,  429.  —  A.  W.  Strabbe, 
510.  —  A.  de  Vin,  510.  —  Cgferboek 
van    G.    van    Tollen,   511.  Fam. 

Hoelands,  540.  —  Een  jongonderwyzer, 
541.  —  Langdurige  onderwyzersdienst, 
544.  —  Gesl.  Reewyk,  588.  —  GesL 
Grafstede,  632. 

Backer  van  Leuven,  Gesl.  Ruysch,  308. 

—  Grafzerken  te  Harderwyk,  338, 506. 

—  GesL  V.  d.  Hegge,  382.  —  GesL  v. 
Reenen,  382.  —  Gesl.  Zegers,  382,  629 

—  Wapen  Hillebrands,  383.  —  J.  v 
Hoorn,  394.  —  Gesl.  Alewgn,  425.  — 
GesL  de  Lannoy,  429.  —  J.  v.  d. 
Laan,  430.  —  Grafzerken  en  wapens 
in  het  klooster  Frenswegen,  622. 

Bakkenes  (H.  C.  van).  Wapens  Boucher 
enz.,  157.  —  Wapens  op  portretten, 
157.  —  GesL  v.  d.  Mast,  158.  —  GesL 
Spiering,  160,  —  GesL  de  Hochepied 
en  Colyer,  216.  —  GesL  Bosch,  482.— 
Gesl.  V.  Beichlingen,  483.  —  GesL 
Wolbock,  484.  —  GesL  Stellingwerf, 
484.  —  Merkwaardige  boomen  in 
Nederland.  495. 

Beer  (T.  H.  de)  Baker-kinderrymen  enz., 
75.  —  Zevengesternte,  223.  —  Ver- 
mouth^  243. 

Brandeler  (P.  A.  J.  van  den),  GesL  de 
Lannoy,  428.  —  Gesl.  Doublet,  492.  — 
Gesl.  Crillarts,  540. 


XII 


BLADWUZEB. 


B-S.,  Klokgieten,  394. 
Buddingh  (S.  J.  W.),  Rgmen  aan  Vondel 
toegeschreven,  896. 

C. 

C.  (B.  F.),  Joh.  Latius,  109.  —  Luther- 
sche  predikanten  te  Schiedam,  334. 

Galand  (F.),  Niemandsvriend,  112.  — 
Gesl.  Mogge,  v.  Bronckhorst»  161.  — 
Gesl.  V.  Cuyck,  165.  —  Abdy  van 
Baudeloo  in  het  land  van  Waes,  187. 

—  Gesl.  Hoffer,  217.  —  Genealogie 
van  Cuyck.  219.  —  Manmaker  v. 
Hofwegen,  305.  —  Levin  dict  Famars, 
305.  —  Wapen  van  het  gesl.  v.  Alphen, 
307.  —  ütenhove,  308.  —  deKaelne, 
433.  —  Middeleeawsch  eedformulier 
van  den  beal  te  Middelburg,  434.  — 
Clarenbeek  in  1684,  435.  —  v.  Ruyven, 
485,  —  Gesl.  v.  d.  Mast,  487.  —  Gesl. 
de  Lannoy,  490.  —  Gesl.  de  Beau- 
fort, 493. 

Churl  (John),  Zeeuwen,  86.  —  Kobunder, 
88.  —  Wet  op  de  geslachtnamen,  116. 

—  Kenau,  253.  —  Boerhave,  261.  — 
Zweder,  Zweer,  Assuerus,  618.  — 
Grens,  619. 

Court  (J.  W.  C.  del),  Gesl.  Bosch,  323.  — 
Gesl.  Sanisson  gezegd  de  Pesters,  326. 


D.  (J.) 


D. 

Duitsche  penning,  17.  —  Romein- 


sche  munten  op  de  Beken  bij  Renkum 
gevonden,  18.  —  Hoe  men  te  Rostock 
doctoren  slaat,  74.  —  Naamverbaste- 
ring, 79.  —  Pachtpenningen,  174.  — 
Tonnenloodjes,  176. 
Doorninck  (J.  I.  van),NumaNumantius, 
74.  —  Beschapen  tienden,  79.  —  Gesl. 
Twent,  319.  —  van  Lonnick,  476. 

E. 

E.  (A.  J.),  Gesl.  V.  Eek  v.  Pantaleon,  316. 

E.  A.  P.,  Hij  weet  wel  waar  Abraham 
den  mosterd  haalt,  33.  —  Professoren 
te  Middelburg,  286.  —  Langdurige 
predikdienst,  327. 


Pt.Ph. 

Feith  (H.  O.),  Vraagpunten  voor  kosters, 
schoolmeesters  en  organisten,  294. 

Philax,  Reisweddenschappen,  544. 

Fock  (V.  Brucken),  Gesl.  Timmerman,383. 

Fokker  (Mr.  G.  A.),  Verloting  van  Raap- 
horst, 288,  385. 

Frederiks,  (J.  G.),  Beroemde  schrgf- 
meesters,  77.  —  Geschut,  behoorende 
aan  Zutfen  in  1473,  395. 

G. 

G.  (H.),  Barend  Graat,  119. 

G.  (M.  J.),  Leges,  216. 

Gerlings  Cz.  (Mr.  H.),  Wapens  ge- 
vraagd, 93. 

Gouw  (J.  ter).  Beelden  uit  het  Doolhof 
te  Amsterdam,  15.  —  J.  v.  Lennep, 
Klaasje  Zevenster  in  de  18^  eeuw, 
397.  —  Heintje  Hoek,  549.  —  Noord- 
fa  ollandsche  eenvoudigheid,  544.  — 
Oud-hollandsche  toasten,  591.  —  Hoe 
te  Amsterdam  een  Jood  als  chirurgyn 
werd  toegelaten,  593. 

Graaf  (J.  J.),  Toonkunstenaars  enz.  to 
Oudewater,  31. 


Heije,  Toonkunstenaars  te  Leiden,  81. 

Hesselink  (C.  D.  Keppel),  Friezenveen, 
110 

Hoeveil  (Mr.  R.  J.  W.  F.  van),  Neder- 
landsche  spot-  en  scheldnamen,  104.  — 
Zilveren  beker  te  Zwartsluis,  512. 


J. 


J.  (Theod.),  Eene  bijdrage  tot  de  ge- 
schiedenis van  het  Journal  de  Leide,  73. 

J.  Jr.  (J.  G  de  G.),  Lambrequins,  dek- 
kleeden,  322.  —  Genealogie  Wittebol, 
022.  —  Gesl.  van  Hulst,  322. 

Jorissen  Mzn.  (W.  J.),  Nederl.  spot-  en 
scheldnamen,  327. 


BLADWIJZER. 


xm 


K.,  Gesl.  Scheidt,  486. 

K.  (J.  C),  Opzius  JocoseriuB»  186.  — 
Middel  om  vlekken  van  portretten  te 
doen  verdwünen,  223.  —  B.  Bmgsma, 
290.  —  De  Israeliten  in  Egypte, 
505.  —  Zoo  doof  als  een  kwartel,  521. 

K.  (V.),  Gesl.  V.  d.  Mast,  50.  —  Gesl. 
V.  Aldewerelt,  381. 

K.  (V.  R.  V.  D.),  Wapens  gevraagd,  40. 

Kesteloo  (H.  M.},  Trouwbrief,  109. 

Koo,  De  architect  van  Oordt,  439.  — 
Wapens  gevraagd,  492. 

Kremer  (A.  J.  C),  Adel  van  het  konink- 
rgk  Holland,  549.  —  Een  riem  onder 
het  hart  steken,  561.  —  Woorden  in 
de  meierg  van  den  Bosch  in  gebruik, 
563.  —  Ned.  voornamen,  565.  —  Wat- 
je-kouy  566.  —  J.  van  Oldenbameveldt, 
590.  —  Loonde  komt  om  zjjn  boontje, 
614.  —  Spadüle,  617. 

K.  V.  S.,  J.  van  Oldenbamevelt,  309.  — 
Twee  twistzaken  in  1787,  553. 


L.,  Yerloting  van  Raaphorst,  329. 

L,  Orleans,  409.  —  Wgze  van  groeten 
bg  de  Wederdoopers,  433. 

L  (C.  P.),  Histoire  de  Flandre,  466.  — 
J.  Lieft,  467.  —  Ab.  v.  d.  Burgh, 
467.  —  De  St.  Maria  delP  Anima  te 
Bome,  467.  —  Alfonso  de  Ulloa,  545. 

L.  (ö.  V.  D.),  Witachtig,  86. 

Laboranter,  Commandeur  Raebel,  112. 
—  Pachtpenningen,  176.  —  Portretten 
van  Com,  en  Fred.  Houtman,  186.  — 

r 

De  nlvervisschers  van  Enkhuizen, 
334.  —  Pieter  HeeremanSj  393.  — 
Kaart  van  de  Molnkken,  393.  —  Reis 
om  de  wereld  door  Nicolaas  Duin, 
894.  —  Schilderg  van  Raphael,  407.  — 
N.  de  Bombell,  545.  —  Nieuwe  kaart 
op  de  limietscheiding  tusschen  O.  en 
W.  L  Comp.  553. 
Laarillard  (E.)  Photographie,  149.  — 
Khmaatschieter,  150.  —  De  bgen  in 


den  rouw,  167.  —  Hg  is  van  het 
hondje  gebeten,  252. —  Muzgknoten, 
292.  —  Loop  naar  de  maan,  298.  — 
Hg  is  om  zeep,  520.  —  Vossen,  617. 

Lee  (6.  van  der),  Eene  keur  op  de 
honden,  101. 

Leendertz  Wz.  (P.),  Rgmen  aan  Vondel 
toegeschreven,  19.  —  Vrouwentitels, 
83.  —  Bufifeltje,  86.  —  Heim,  133, 
361.  —  Zeeuwen,  148.  —  Klaasje 
Zevenster  in  de  18<>  eeuw,  177, 399.  — 
Eene  conjectuur  op  Tunnicius,  213.  — 
Kobunder,  251.  —  Gedichten  van 
Gonst.  Huygeos,  442.  —  Laurens 
Laurensz.  Reael,  508.  —  Buschcolen, 
519.  —  Rosendaal,  551.  —  Hoofbs 
Warenar,  555. 


M.  (B.  J.  A.),  H.  A.  van  Kinckel,  439. 

Menno,  Coster,  635. 

Molhuysen  (A.   A.   A.),  Portret  van  J. 

Burlage,  612. 
Muller  (Frederik),  Asar,  611. 

N. 

K.,  Gesl.  Cuper,  221.  —  Een  geslacht- 
wapen,  261.  —  Gesl.  Schelte,  262. 

Nepveu  (J.  I.  D.),  Clarenbeek  in  1684, 
58.  —  GesL  üytenbogaert,  256.  — 
Schilderij  van  Frans  Hals,  511. 

O. 

O.  (H.  M.  C.  V.),  Slapen  als  een  os,  35. 
—  Vianen,  301.  —  Zevengestemte, 
327.  —  Nieuwe  spreekwazen,  409.  — 
Nederlandsoh-hervormde  predikanten 
te  Moskou,  501.  —  Een  gildebord,  505. 

Oosterzee  (H.  M.  C.  van).  Viering  van 
het  Paaschfeest,  105.  —  Pachtpen- 
ningen, 173.  —  Pseudo-dissertatiën, 
234.  —  Professoren  te  Middelburg, 
enz.,  285.  —  Standplaatsruiling  van 
predikanten,  219.  —  Esparto,  542. 


XIV 


BL\DWIJZVB. 


P,   (H.   K.)^  Magnin,  Losse  bladen  ait 

Drenthes  geschiedenis,  76. 
P.  (d.),  Gesl.  de  Jong  enz.,  163. 
Pftlm  (A.  li.),  Gesl.  Palm,  888. 
Piccardt  (S.),  Wapens  op  een  porcelei- 

nen  sohotel,  540.  —  Boerhave,  545. 
Poes,  Eobander,  251. 
P.  Q.,  Een  paar  Yondeliana,  292. 
Proes  (L.),  Viering  van  het  Paaschfeest, 

61.  —  Hoe  men  de  geschiedenis  aan 

het  volk  vertelt,  278. 
Putman   (J.    J.),  Kogels  in  den  mond, 

115.  —  Kanonnen  door  Karel  Y  aan 

Breda  geschonken,  175. 
P.    V.    W.,   Het    huis   Kroonwyck,    of 

Kromwgck,  550. 


E.  (A.  A.),  Jan  van  der  Laan,  624.  — 
Wapen  v.  Hamerstein,  624.  -^  Gesl. 
de  Jong,  624. 

E.  (W.  N.  D.),  P.  Roscam,  14.  —  H. 
V.  Nostitz,  14. 

Bappard,  (F.  van),  Gesl.  de  Jong,  381. 

Beepmaker  (A.  A.},  v.  Belle,  49. 

Bogge  (H.  C),  Organisten  en  orgels  te 
Utrecht,  515. 

Boos  (G.  P.),  Pachtpenningen,  71.  — 
De  staat  boven  de  kerk,  111.  -  A. 
Pairas,  112.  —  Nederl.  plaatsnamen 
in  Noordamerika,  114.  —Vragen  over 
oude  )cerkelgke  inkomsten,  117.  — 
Heim,  126.  —  Blutze,  150.  —  Voer- 
talen, 157,  —  Pier,  150.  —  Het  oudste 
charter  van  Aardenburg,  170.  —  Bg- 
geloof  verklaard,  223.  —  Mispel  en 
kwee,  224.  —  Klopje,  250.  —  Buffeltje, 

296.  —  Dubben,  296.  ^  Vreemde 
plaatsnamen,  297.   ~~  Vrouwentitels, 

297.  —  Op  sgn  schaapjes  terugkomen, 
802.  —  Waterchineezen,  504.  —  Com- 
pilatie, 506.  —  Queemen  en  dwanck- 
molens,  517.  —  Hg  is  om  zeep,  520.  — 
Scharbiers-malt,  521.  —  Geslacht  der 
zelf st.  naamwoorden,  522.  —  Het  dauw- 


trappen,  541.  —  Klaasje  Zevenster  in 
de  18«  eeuw,  557.  —  Orleans,561. — 
Hg  laat  er  geen  gras  onder  groeien, 
565.  —  Spakerig,  618. 

8. 

S.,  Verbuiging  van  bgnamen,  618. 

S.,  Klokken  te  Strgen,  293. 

S.  (G.  A.),  Zoccolanti,  7.  —  d'Allone, 

14.  —  Clarenbeek  in  1684,  14.  — 
Wyze  van  groeten  bg  de  Herdoopers, 

15.  —  Harlingers,  117.  —  Venusgrraf- 
schendster,  118.  —  Francia  in  830  n. 
Chr.,  119.  —  Egmondsch  handschrift, 
186.  —  JufiFrouw  Bruinier,  230. 

Schorer  (E.  P.),  Gesl.  Loper,  50. 

Six  (G.  A.),  J.  Sorus,  8. 

Smits  (J.  J.),  Orgel  te  Ngkerk,  240. 

S°.,  Jacob  V.  Eyck,  120. 

S.  O.,  Spakerig,  410. 

Spellers  (S.),  Orgels  en  klokkenspel  te 
Amemuiden,  27.  —  Toonkunstenaars 
voorkomende  in  het  Album  studioeo- 
rum  der  leidsche  hoogeschool,  125.  — 
Orgels  te  Haarlem,  187.  —  Collegium 
musicum  te  Groningen,  468. 

Stekhoven  (J.  H.  Schuurmans),  De  apos- 
telen moeten  wandelen,  37. 

Sterrevelt  (D.),  Gesl.  Clegburch  en  y. 
d.  Meer,  261. 

T. 

Tideman  Jzn.  (B.),  Hoe  ib  de  houding 
der  Oud-Katholieken  in  1672  te  ver- 
klaren? 892. 

V. 

Vedete,  Gesl  v.  Doomick,  538. 

Vorsterman  van  Ogen  (A.  A.),L.Boao- 
quet,  10.  —  Vermaarde  Nederlanders, 
10.  —  Gesl.  Fremeaux,  52.  —  Familie 
van  Eek,  52.  —  Van  den  Brande, 
52.  —  Wapens  Pieterson  en  Hoogen- 
bouck,  98.  —  GesL  Camper  en  Persyn, 
94.   -   Gesl.  d'  OrviUe,  94.  —  Gesl. 


BLADWIJ2KB. 


XV 


vanGenty  96.  —  Een  familiewapen,  96. 
— GesL  Sandra,  96.  —  Gesl.  van  Bever- 
voorde,  97.  -  Qesl.  fiartolotti,  97.  — 
Geel.  V.  Ingen,  154.  —  Gesl.  ▼.  d.  Mast» 
168.  —  Twee  wapens,  160.  —  GesL 
Twent,  219.  —  Gesl.  Rnysch,  809.  — 
GeeL  Comans  en  Mom,  817.  —  Gesl. 
V.  Ruytenborch,  818.  —  Geel.  v. 
Hammersiein,  328.  --  Gesl.  de  Lannoy, 
323.  —  Gesl.  Scheid,  325.  —  Jaf- 
fronw  Brnnier,  650.  —  R.  A.  von 
Kiendor£^  690.  —  Genealogische  be- 
scheiden gevraagd,  590.  —  Gesl.  de 
Brosselle,  591.  —  Gesl.  de  Roo,  625.  — 
Gesl.  V.  Aldewerelt,  625.  —  Gesl. 
Hodshon,  625.  —  Gesl.  Schelten,  626.  — 
GesL  V.  d.  Heil,  631.  —  Gesl.  v.  Alphen 
en  Tolbergen,  631.  —  GesL  v.  Olden- 
barneveld,  631.  —  Gesl.  £ck  v.  Pan- 
thaleon,  634.  —  Gesl.  Foegt  en  Foyert, 
634. 
Vries  Jzn.  (P.  de),  Medaille  Amster- 
damsche  Kottervereeniging,  72.  — 
£en  duister  penningje,  176.  —  Por- 
tretten van  J.  van  der  Heiden,  236. — 
J.  van  der  Heiden  en  de  preekstoel 
der  Nieuwe  Kerk  te  Amsterdam,  237. 
—  Schilderg  van  de  Westerkerk  te 
Amsterdam  door  J.  v.  d.  Heiden, 
238.  —  Pachtpenningen,  885. 

W. 

W.  (Aem.  W.),  St.  Cyriaous,  170.  — 
Jodate,  212. 

Wagner  (J.  D.),  Opschrift  in  de  kerk 
te  Opheusden,  118.  —  Wapens  ge- 
vraagd, 156.  —  Wapen  de  Joncoort 
enz,  115.  —  GesL  v.  Dompselaer, 
155.  V.  Bachell,  156.  —  GesL  v. 
d.  Mast»  159.  -  W.  v.  Lennep,  160.  — 
Gesl.  V.  Ingen,  818.  -~  GesL  de 
Hochepied  en  Colyer,  425.  ^  GesL 
de  Selis  en  de  Yaes,  683. 

Winkler  (Johan),  Steen,  82.  —  Alsterwgn, 
36.  --  Klokslag,  36,  296.  -  Koeter- 
waalsch,  37.  —  Klopje.  80.  —  Vrou- 


wentitels, 81.  —  Vreemde  plaatsna- 
men, Bonrtange,  85,  298.  —  Soaburg, 
88.  —  Friesenberg,  116.  —  Scroyel- 
gelt,  147.  —  Merkwaardige  boomen 
in  Nederland,  166,  826.  —  Hartstik- 
kedood,  214.  —  Vianen,  215.  —  Bg- 
geloof  verklaard,  222.  —  Klokgieters^ 
284.  —  Hg  weet  wel  waar  Abram 
den  mosterd  haalt,  249.  ~~  Baker-kin- 
derrymen  enz.,  291.  —  Aardrgksknn- 
dig  woordenboek  van  Nederland,  292. 

—  Wierook,  298.  —  De  byen  in  den 
rouw,  326.  —  Werkstaking  in  de 
vorige  eeuw,  832.  —  Gevaerden,  386. 

—  Heim,  347.  —  Duur  lynwaad,  383. 

—  Nil  de  Bombell,  391,  —  Jodute, 
408.  ~  Buschcolen,  409.  —  Spreeuwen, 
431.  —  Mispel  en  kwee,  432.  —  £en 
zeeboek  uit  de  middeleeuwen,  461.  — 
Queemen,  476.  ~~  Flaamsch  opschrift, 
495.  —  Uit  den  geuzentgd  in  West- 
Flaanderen,  498.  —  Pantaleon,  Pan- 
talon, 516.  —  Sieraad,  518.  —  De  mans- 
naam  Muus,  561.  —  Roomsche  en 
protestantsche  godsdienstoefening  te' 
gelyker  tyd  in  de  zelfde  kerk,  596.  — 
Duitsche  Navorscher  voor  beoefenaars 
der  nederduitsche  taalkunde,  612.  ~ 
Heegy  613.  —  Onze  Lieve  Vroue  van 
Aardenburg,  637. 


♦,  Scroyelgelt,  85.  —  GesL  Deugeweerd, 
98,  319.  —  Stalen  pennen,  103.  — 
De  byen  in  den  rouw,  104,  326.  ~~ 
Het  testament  van  czaar  Peter  den 
Groeten,  116,  606.  —  GesL  Bartolotti, 
155.  —  Persische  overlevering  omtrent 
den  zondvloed,  168.  --  Nationale 
nachtegaalslag,  168.  —  Het  Oera  linda 
Bok,  185.  —  Ducjes  van  Tholl,  803.  — 
Spreeuwen,  828.  —  Het  dauwtrappen, 
884.  —  De  Turken  aan  den  Ryn,  502. 
'—  Afstammelingen  der  Salzburgers 
te  Groede,  610.  —  Het  spinnen  der 
katten,  636. 

♦♦♦,  Imbyze,  162. 

?,  Sebastiaan,  407. 


LEES-,  SCHRIJF-  EN  DRUKFOUTEN. 


hl.  594,  reg. 
r  595,     > 


3 
14 
19 


In  deel  XXV, 
V.  b.  staat:  Humath 
>        >      achttiende 


lees:  Kamath 

»    nsriar 

T 

>     zef}entiende 


bl. 


83,  reg. 
119, 
136, 
138, 
140, 

» 
145, 
149, 
254, 
278, 
847, 
363, 
367, 
370, 
371, 
376, 
377, 

462, 
482, 
494, 
496, 
549, 


10 

leii8 

4 

5 

15 

5 

15 

11 

18 

17 

5  en  9 

17 

7  en  8 

2  V.  b, 

16 

8 

3 

5 
10 
13 

5 
14 


v.b. 


V.  o. 
v.b. 
v.o. 


In  deel  XXVI, 

staat:  meer  lees:  mee 

V.  »     n. 

noordwesten  »     noordoosten 

zuidwestelijke  »     zuidoostelgke 

zuidwestel^k  >     zuidoostelijk 

Hedichem,  »     Eedichem, 

(Anjum  >     Anjum  ( 

een  »     eeu 

voorkomender  >     voorkomende  r 

2.  »     52." 

v.b.      >      Mom,  >     Mom, 

>  >      naam  >     vorm 
V.  o.      >      richter  van  Tiel  in  1675  tnoet  wegvallen. 

,  en  379  reg.  7  v.  b.  staat:  Haek  2ees:  Hack 

v.o.  staat:  10  »     412 

v.b.      »      hun  »     hem 

V.  o.      »      misschien  commandant  van  Zaltbommel  in  1672 
(Kok  Vaderl.  wdbk.  Vu,  309;)  moet  wegvailen, 

v.b.      »      een  lees:  eeu 

v.o.      .      XXXI,  .     XXVI, 

>  >      Haeften,  »     Besten, 
v.b.      >      Nuenynxbrucghe.  >     '8X)ueninxbriicghe 

>  >      opmerkingen  >     opmerking 


GESCIIEDENIS. 


Oeraarlqlce  boekvenamelaaxB.  De  berachte  geschiedenis  van  graaf 
Libri,  die,  zoo  als  men  weet,  beschuldigd  werd,  in  zgne  kwaliteit 
Tan  inspecteur  generaal  der  openbare  boekerijen  in  Frankr^k,  in 
de  jaien  1842—1847,  zich  voor  eene  waarde  van  +  fr.  500,000  aan 
boeken  en  handschriften,  uit  de  door  hem  geinspecteerde  (I  ?j  biblio- 
theken te  hebben  toegeëigend,  ligt  nog  versch  in  het  geheugen. 
Wèl  heeft  Libri  in  verschillende  geschriften  zgne  onschuld  trachten 
ie  bewgzen  —  o.  a.  in  zgne  Brieven  aan  M.  de  Fallouz;  aan  het 
ministerie  van  justitie  en  aan  M.  Barthéleiny  Saint- Uilaire  —  en 
zgn  ook  enkele  mannen  van  naam  in  de  letterkundige  wereld  als 
zgne  verdedigers  opgetreden  ^),  maar  dat  heeft  toch  niet  kunuen 
beletten,  dat  hg  den  22q  juug  1850  te  Fargs  tot  10  jaren  gevan- 
genisstraf veroordeeld  werd.  In  tgds  gewaarschuwd,  wist  hg  de 
toepasding  dier  sttaf  te  ontdaan,  door  naar  Engeland  de  wgk  te 
nemen.  Door  herhaalde  veilingen  uit  zgne  schgnbaaronuitputtelgke 
bibUotheek,  had  M.  Libri  een  aanzienlgk  vermogen  verworven.  Zoo 

bragt  b.  v.  eene  door  hem  in  1849  gehouden  verkooping na 

aftrek  der  onkosten  —  ongeveer  ƒ  50,0ü0  op.  In  1857  hield  hg  te 
Londen  nog  drie  belangrgke  verkoopingen  van  boeken  en  hand- 
schriften, waarvan  de  catalogus  der  eerste  niet  minder  dan  12,000 
nummers,  die  der  handschriften  ongeveer  1200  nummers  bevat. 
Deze  laatste  alléén  bragten  niet  minder  dan  /  80,000  op. 

In  1871  kwam  de  door  dr.  Alois  Pichler  —  een  geestelgke  uit 


*)  o.  a.  £d.  LaboBlaye,  die  in  zgo  artikel:  La  masie  des  lirres  k  propos  d'an 
catalogae  (Catalogae  of  the  choicer  ^portion  of  the  magnificent  library  formed  by 
m.  G.  Libri,  so  eminent  as  a  collector,  who  is  leaving  London  in  consequence  of 
ill  health,  and  solelif  Jbr  tkat  reason  disposing  oi  bis  literarj  treasary,  etc.  London, 
Sotheby  1859.  roj,  8o.)  de  schnld  of  onschuld  van  m.  Libri  wel  in  het  midden 
laat,  maar  hem  toch  blikbaar  voor  onschuldig  houdt.  Verg.  Revue  des  deux  mon- 
des.  1859.  1  Sept. 


Vt  OE8CHIEDEKI8. 

Beieren  en  een  op  kerkhistorisch  gebied  gnnstig  bekend  schrgver  — 

in  de  keizerlgke  bibliotheek  te  St.  Petersburg  gepleegde  diefstal  aan 

het  licht.  Dagbladen  en  tjjdschriften  hebben  in  der  tgd  de  bgzon- 

derheden   dienaangaande   min  of  meer  uitvoerig  meegedeeld  (o.  a. 

de  Nederl.  Spectator  1871,  n^  29)  Ik  kan  dus  volstaan  met  slechts 

in  herinnering  te  brengen  dat  dr.  Pichler,  —  die  als  buitengewoon 

bibliothecaris  van  de  keizerlgke  bibliotheek»  natuurlgk  vrgen  toegang 

had  tot  de  bibliotheek^lokalen  —  in  ruim  anderhalf  jaajr  ongeveer 

4500  boekdeelen   heimelgk  naar  zgn   huis  gedragen  heeft,  en  dat 

wel  door  die  boeken  —  en   daaronder  zelfs  een  aantal  folianten 

en  eene  prachtuitgave  van    Voltaire  in  72  quarto  dln. !  —  in  den 

rug  van  zgn  overjas,  die  daartoe  van  een  grooten  zak  voorzien  was, 

te  verbergen.  Eleeds  sedert  geruimen  tgd,  en  steeds  in  toenemende 

mate,  werden  boeken  vermist,  maar  te  vergeefs  zocht  men  den  dief, 

totdat  dr.  Pichler  op  een  goeden  —  maar  voor  hem  zeer  noodlot- 

tigen  dag  —  bg  het  verlaten  der  bibliotheek  een  paar  boeken  op 

den  grond  liet  vallen,  die  door  hem  met  ^roote  tegenwoordigheid 

van  geest  weer  op  hun  plaats  gezet  werden.  Maar  van  nu  af  werd 

hg  steeds  bespied  en    bg  gelegenheid,    dat   een  al  te  gedienstige 

portier   hem  —  tegen   zgn   wil  —  zgn  overjas  hielp  aantrekken, 

voelde  deze  iets  dat  veel  op  een  foliant  geleek  en  gaf  terstond  van 

zgne  bevinding  kennis.  Pichler  bekende  het  boek  slechts  te  hebben 

medegenomen  om  een  citaat  te  vergelgken.  Bg  ee^e  daarop  gevolgde 

huiszoeking  bleek,  dat  een  groot  gedeelte  van  de  ontvreemde  boeken 

zorgvuldig  in  kisten  gepakt  en  uit  bijna  al  de  boeken  bet  merk  der 

keizerlgke  bibliotheek   ver\\gderd    was.    Bovendien  vond  men  een 

aantal  losse   stukken   uit  tgdschriften,   en   platen  uit  boekwerken 

gesneden,  o.  a.  de  kopergravuren  uit  twee  zeldzame  bijbels.  Gevraagd 

zgnde  waarom  hg  dac  gedaan  had,  gaf  hg  eenvoudig  ten  antwoord, 

dat  hg  meende,  dat  die  boeken  toch  defect  waren.  Ook  vond  men 

een    200tal    titelkaarten,   die   hg    uit  de    alphabetische    catalogus 

genomen  had,   en  waardoor  hij    dus  ni3t  weinig  verwarring  in  de 

administratie  te  weeg  bragt.  Die  kaarten  gebruikte  hij  —  volgens 

zgne  eigene  verklaring    ^  in  de  bibliotheek,  uit  verstrooidheid  of 

uit  gebrek  aan  papier,  om  er  aanteekeningen  op  te  maken  en  dan 

stak  hg  ze  vervolgens  eenvoudig  in  zgn  zak!  Zgn  verdediger  trachtte 

uit  een  en  ander  het  bewgs  te  putten,  en  als  verzachtende  omstan- 


OB8CUI£DKNlS.  3 

digheid  te  doen  gelden,  dat  z^n  cliënt  geen  dief  van  professie  was, 
maar  door  een  onweêrstaanbaren  hartstogt,  om  boeken  te  verza- 
melen, gedreven  werd.  Het  mogt  echter  niet  baten.  Dr.  PicLIer 
werd  levenslang  naar  Siberiën  verbannen,  terwgl  zgne  bnishoodster 
en  medepligtige,  Crescentia  Wimmer,  gednrende  vier  maanden  in 
een  werkhuis  werd  opgesloten.  In  het  laatst  van  1873  werd  aan 
Pichler,  wegens  voortdurende  ziekelgkheid,  maar  vooral  door  tus« 
schenkomsi  van  den  koning  van  Beieren,  gratie  verleend.  Hg  over- 
leed echter  niet  lang  daarna'). 

In  den  loop  van  1873  werd  de  bibliothecaris  van  de  stadsbiblio- 
theek te  Troyes  —  M.  Harmand  —  door  de  regtbank  dier  stad 
tot  vier  jaren  gevangenisstraf  veroordeeld,  wegens  het  on tvieemden 
van  een  groot  gedeelte  van  de  aan  zgne  zorgen  toevertrouwde 
achatteD.  Het  trok  namelgk  de  aandacht  van  enkele  boeklief  heb- 
bers, dat  sedert  1866  door  een  boekhandelaar  in  die  stad,  verkoo- 
pingen  van  oude  en  zeldzame  boeken  gehouden  werden,  waarvan 
de  catalogussen  blgkbaar  niet  door  dien  boekhandelaar,  maar  door 
een  zeer  ervaren  bibliograaf  vervaardigd  waren.  Het  drukke  en 
intime  verkeer  van  Harmand  met  dien  boekverkooper  wekte  arg- 
waan en  leidde  tot  een  onderzoek,  dat  den  reeds  sedert  jaren  door 
den  ontrouwen  bibliothecaris  gepleegden  diefstal  aan  het  licht  bragt» 
en  zgne  veroordeeling  ten  gevolge  had.  Bovendien  bleek  uit  dat 
onderzoek^  dat  sedert  dertig  jaren  door  de  daartoe  aangestelde 
autoriteiten  geen  toezigt  over  die  bibliotheek  was  uitgeoefend;  dat 
Harmcnd  óök  de  voor  de  bibliotheek-lokalen  bestemde  brandstof 
stal,  en  dat  hg  zgn  vuil  linnengoed  in  de  boekekasten  wegborg!  ^) 

Maar  ik  wenschte  slechts  even  de  daden  van  Libri,  Pichler 
en  Harmand  in  herinnering  te  brengen,  om  meer  bepaald  de  aan- 
dacht te  vestigen  op  een   feit  van  gelgken  aarJ^    —  door  eene 

*)  Breedvoerig  behandeld  in  eene  brochure,  getiteld :  Dr.  Alois  Pichler  and  der 
BficherdiebKtahl  üub  der  KaiAerl.  öffentl.  fiibliothek  io  St.  Petersbarg.  Bericht  über 
die  Verhandlangen  vor  den  Geachworenen.  St.  Petersburg,  Carl  Ricker.  Ib71.  98  blz. 
gr.  8*  In  het  proces  van  dr.  Pichler  wordt  ter  loops  op  een  dergelyken  diefstal  van 
eenen  Lindner  gewezen  Te  vergeefs  zocht  ik  naar  byzonderheden  omtrent  dit  feit^ 
Waar  kan  ik  er  iets  over  vinden? 

*)  Affaire  Harmand,  ex  bibliothécaire  de  la  ville  de  Troyes.  Expertises,  réquisi- 
toire,  plaadoyers,  condamnation,  d*aprës  les  documents  originaux.  Bar-sur-Seine 
Imprimeria  SaiUaid.  1873.  4  en  196  bla.  8^ 


4  GE8CHIBDENIS. 

Yrouw  bedreven  —  dat   waarscfagnlijk  minder  bekend  is  dan  de 
reeds  genoemde,  en  naast  deze  wel  een  plaatsje  verdient 

In  het  2e  deel,  blz.  280,  van:  Hoffmann  von  Fallersleben,  Mein 
Leben.  Aafzeichnangen  und  Erinnerungen  (Hannover,  1868),  komt 
namelijk  het  volgende  schrijven  voor  (ged^l.  17  april  1885)  van 
een  zekeren  Ritschl  aan  Hoffmann  v.  F.^  toen  ter  tyd  beide  beamb- 
ten aan  de  universiteitsbibliotheek  te  Breslau: 

»Heate  vor  8  Tagen  reistest  Da,  und  wer  weiss,  ob  Dn's  einen 
Tag  spater  noch  gethan  hattest.  Morgen  werden  's  acht  Tage,  dass 
auf  der  Bibliothek   bei   Revision  des  jaristischen  Faches  eine  so 
befremdliche  Menge  von  Defecten  entdeckt  warde,  dass  an  blosse' 
Verstellung  oder  zuf&lligen  einzelnen  Verlust  nicht  gedacht  werden 
konnte.  Man  schatzte  die  Defecte  nach  vorlaufigem  Anscblag  aaf 
30 — 50   Folianten,    meist   Incunabeln,   alte   Aasgaben  des  Corpus 
juris  u.  dgl.  Der  Verdacht  fiel  allererst  auf  Volkmann,  aber  falsch- 
licher  Weise.  Zufallig  im  Gedachtniss  gebliebene  verfangliche  Ans- 
serungen  eines  ehemaligen  Dienstmadchens  der  Doctorin  Friedrich 
—  (de  vrouw  van  den  eersten  custos  der  bibliotheek) —  brachten, 
sorgfaltig  verfolgt,  auf  die  rechte  Spur,  und  bald  war  man  so  weit» 
mit  Hülfe  der  Polizei  constatirt  zu  haben,  dass  die  Doctorin  Fried- 
rich, mit  Hülfe  ihrer  Tocht  er,  eine  Beihe  von  Jahre  hindurch  mit 
ihres    Mannes  Schlüsseln  Nachts  auf  die  bibliothek  gegangen  and 
dort  diese   Diebstahle  ausgeführt,   die  Bücher  aber  als  Macvlatur 
nach  Auras  verkauft  oder  an  einen  zu  beerbenden  Gevatter  Ejramer 
verschenkt  habe.  Sie  erlangt  es  von  Wachler,  (den  hoofdbibliothe- 
caris) nicht  in  polizeilichen  Verwahrsam  gebracht  zu  werden,  da- 
durch,  dass  inr  Mann  einen  Bevers  ausstellt,  worin  er  sich  zu  voUem 
Schadenersatz  verpflichtet.  Mit  dieser  gauzen  V/oche  wird  siealso 
auf  der  Bibliothek  im  Lesezimmer  von   frah  bis  Abends  8  Uhr 
inquirirt,   confrontirt,  eine  Menge  anderer  Personen  verhört,  etc; 
zu  gleicher  Zeit  werden  die  Recherchen  auf  der  Bibliothek  fortge- 
setzt;  und  so  waren  denn  schon  vorgestern  die  Entdeckungen  viel 
weiter  gediehen,  und  schon  an  oder  über  200  Folianten  allein  aas 
dem   Juristischen  Fach  als  gestohlen  ermittelt;  auch  Octav-Dieb- 
stahle  waren  schon  nachgewiesen;  und  ausserdem  batte  man  star- 
ken Gru üd,  auch  Defecte  in  iet  Medecin  und  Theologie  zu  fürcbten." 
»Wachler  soU  so  angegriffen  gewesen  sein,  dass  man  ihn  immer 


eseOHIKDENU.  5 

hat  halten  mussen;  ünterbolzner  (de  bibliotliecaris)  macht  mog« 
lichst  gate  Miene,  Stenzier  (beambte)  aber  noch  bessere.  Denn  so  yiel 
scheint  gewiss^  dass  Friediïch  —  aach  wenn  ihm  selbst  nicht  die 
^ringste  directe  Mitschnld  zur  Last  fallt  —  doch  jedenfalls  pen 
siouirt  wird,  weil  solche  Sorglosigkeit  oder  Nachlassigkeit,  wie 
dam  gehort,  dergleichen  ünfug  viele  Jahre  hindurch  bei  seiner 
eigenen  Fraa  nicht  zu  merken,  ihn  als  Bibliotheksbearaten  schon 
hinlaDglich  ingravirt/' 

Toen  Hoffmann  t.  F.  eenige  dagen  later  in  Breslau  terugkeerde, 
Tond  hg  alles  zooals  Bitschl  hem  geschreYen  had.  De  >Frau  Doe- 
torin"  was  voorloopig  in  arrest  en  dr.  Friedrich  zelf  uit  zgne  be- 
trekking ontslagen.  Vreemd  is  het  zeker,  dat  hg  van  dien,  gedurende 
eene  reeks  van  jaren,  door  zgne  vrouw  gepleegden  die&tal  niets 
gemerkt  heeft,  maar  niet  minder  vreemd  is  het,  dat  de  andere  be- 
ambten, die  boeken  nooit  gemist  hebben.  Of  er  werd  weinig  gebruik 
van  de  bibliotheek  gemaakt,  öf  het  toezigt  liet  ook  daar  te  wen- 
schen  over. 

Het  Athenaeum  van  7  augustus  jL  no.  2493,  bevat  in  een 
zeer  lezenswaardig  artikel  over :  The  free  library  of  the  Ciorpora- 
tion  of  the  city  of  London,  de  volgende  bgzonderheid,  die  —  in 
verband  met  het  voorgaande  —  hier  zeker  niet  misplaatst  is. 

cStowe,  in  his  ySurvey  of  London'*  written  in  tha  year  1598, 
writes  as  foUows:  —  >Adjoining  this  Ghappell  was  sometyme  a 
fayre  and  large  librarie  furnished  with  Bookes  pertainiag  to  the  Guild- 
hall  and  CoUedge.  These  Bookes,  as  it  is  said,  were  in  the  raigne 
of  Edward  the  Sixth,  sent  for  by  Edward  Duke  of  Somerset» 
Lord  Protector,  with  promise  to  be  restored  shortlt/.  Men  laded 
tkence  three  carries  (carts)  with  ihem^  but  they  were  never  retumedy 

Dat  men  wel  eens  vergeet  een  of  zelfs  drie  boeken  terag  te 
geven  is  nu  juist  geen  zeldzaamheid,  maar  drie  karren  vol....  dan 
moet  men  toch  al  erg  vergeetachtig,  of....  zoo  ruim  behuisd  zyn  als  de 
Hertog  van  Somerset!  En  bg  dat  alles  is  ook  zeker  een  ruim  ge- 
weten onmisbaar. 

Men  is  dan  ook  nooit  te  weten  gekomen  wat  er  van  die  boe- 
ken geworden  is,  maar  wat  nog  erger  is....  men  heeft  nooit  gewe- 
ten welke  boekeu  het  waren,  big  gemis  van  een  catalogus.  De 
oorspronkelgke  verzameling  —  de  bibliotheek  werd  reeds  in  1421 


6  0ISCHIEDENI8. 

gesticht  —  heeft  zeker  uit  handschrifken  bestaan,  >maar  er  zullen 
van  ti]d  tot  tgd  wel  gedrukte  boeken  bg  gekomen  zgn  —  Caxtons, 
Pynsons,  Wynkyn  de  Wordes,  en  meer  van  die  eerste  voortbreng- 
selen van  onze  en  vreemde  persen."  't  Is  voor  liefhebbers  om  te 
watertanden !  »Misschien  —  vervolgt  de  schry  ver  van  het  genoemde 
artikel  —  »zou  nog  eenig  narigt  omtrent  die  gestolen  boeken  te 
vinden  zgn  in  de  bibliotheek  van  den  markies  van  Bath,  te 
Longleat,  waarin  het  grootste  gedeelte  van  Seymour's  archief 
bewaard  wordt.  Of  weet  misschien  Mr.  Canon  Jackson  eenige 
inlichting  te  geren?  Die  »gentleman'*  toch  is  in  den  laatsten 
tyd  zoo  gelukkig  geweest,  om  uit  die  papieren  te  Longleat  be- 
langryke  historische  bijzonderheden  aan  het  licht  te  brengen^  en 
het  zou  de  waarde  zijner  nasporingen  niet  weinig  verhoogen,  als 
hg  ons  ook  omtrent  dit  punt  inlichting  kon  geven.'^ 

Die  verregaande  » vergeetachtigheid"  van  den  hertog  van  Somer- 
set  was  een  doodslag  voor  de  >fair  Librarie''  van  de  stad  London. 
Er  was  toeu,  helaas,  geen  Richard  Whittington,  geen  John  Car- 
penter,  noch  een  dr.  Sannders  ^)  ouder  de  raadsleden  dier  stad, 
om  die  gestolen  boeken  terug  te  vorderen,  of  er  voor  te  zorgen 
dat  eene  nieuwe  verzameling  bgeengebragt  werd.  Integendeel,  de 
burgerg  schgnt  heel  kalm  in  dat  verlies  berust  en  het  goed  ge- 
vonden te  hebben,  dat  de  bibliotheek  in  een  kleederenmarkt  werd 
herscbapen^  zoo  als  uit  het  volgende  stuk,  gedagteekend  6  maart 
1553,  blgkt:  >Item  for  certeyn  consideracions  moving  the  Conrt 
yt  is  agreid  by  the  same  that  Sir  John  Ayllf,  jknight,  nowe 
keeper  of  Blackwell  Hall,  shall  have  the  whole  Lybrarye  of  the 
Guyidhall  College,  as  well  above  as  beneath,  from  the  feste  of  the 
Annuncyacon  of  our  Ladye  nowe  nexte  comyng  for  the  terme  of 
his  naturall  lyf,  yeldyng  therefore  yerely  duryng  the  same  terme 
to  the  Mayor  and  Coialtye  (commonalty)  and  Cytezens  of  this 
Cytie  to  th*use  of  the  poore  £  v  so  alweyes  that  he  nse  and 
occupye  the  same  as  a  cöen  (common)  Mket  howse  for  the 
sale  of  clothes  and  none  otherwyse.*' 

f)  De  bekende  Eichard  Whittington,  die  tot  driemaal  toe  Lord  Mayor  van  Lon- 
den is  geweest,  was  de  stichter  der  bibliotheek  -,  John  Carpenter  heeft  haar  aan- 
aienlijk  vermeerderd  en  dr.  Sannders  ja  de  man,  die  niet  rustte  vddrdat  de  regering 
ran  Londen  maatregelen  nam,  om  weder  eene  stadsbibliotheek  in  het  leven  te  roepen. 


GSSCHIIBDBNIS.  7 

Zoo  diep  was  het  bibliotheeklokaal  p^ezonken:  to  clothe  the 
bodies,  not  inform  the  minds  of  the  citizens!  De  hertog  van 
Somerset  —  die  zoo  vergeetachtig  was?  —  en  de  regeering  van 
London  —  die  naar  het  verdwgnen  van  die  boeken  geen  onder- 
8oek  deed  —  hebhen  heel  wat  op  hun  geweten.  Wat  nog  van  de 
bibliotheek  was  overgebleven  —  het  gebouw  —  ging  in  den  be- 
kenden brand  van  1666  verloren. 

Gelukkig  is  die  bibliotheek  in  1873  —  dus  na  ruim  drie  hon- 
derd jaren,  —  in  volle  glorie  uit  hare  asch  herrezen  en  is  nu  zoo- 
wel in-  als  uitwendig,  een  sieraad  der  wereldstad. 

Teo  slotte  nog  dit.  Onlangs  gaf  het  Athenaeam  zgn  spgt  te 
kennen  over  de  belangrgke  verliezen,  die  de  bibliotheek  vao  het 
ministerie  van  koloniën  te  London  (the  India  Office)  reeds  sedert 
een  reeks  van  jaren  geleden  heeft. 

De  meeste  dezer  verliezen  zgn  te  wijten  aan  de  verregaande 
slordigheid  van  een  aantal  personen,  die  de  bibliotheek  eenvoudig 
als  een  bareau  van  informatie  voor  Indische  aangelegenheden  be- 
schouwen en  ook  als  zoodanig  gebruiken. 

Maar  vele  verliezen  hebben  een  vr^  wat  ernstiger  karakter. 
Tegenwoordig  worden  wel  beter  voorzorgen  genomen  b^  het  uit- 
leenen  van  boeken,  dan  vroeger;  maar  desniettemin  heeft  men 
ook  nu  nog  verliezen  te  betreuren.  Het  sch^nt  inderdaad  onmoge- 
Igk  om  deze  onheilen  geheel  te  ontloopen,  hoe  naauwlettend  de 
bibliotheek-beambten  ook  zgn.  Maar  wie  kan  ook  verhinderen  — 
vraagt  het  genoemde  blad  —  dat  aanzienlijke  vreemdelingen, 
mannen  van  naam  in  de  geleerde  wereld,  die^  verzot  op  zeldzame 
boeken,  maar,  helaas,  tevens  buitengewoon  vergeetachtig  of....  ver- 
strooid zgn,  plotseling  naar  hun  land  terugkeeren,  beladen  met., 
zeldzaamheden   ait  het  ministerie  van  koloniën? 

Wie  dat  verhinderen  kan?  —  zou  men  knnn?n  antwoorden  —  wel, 
de  minister  van  koloniën,  door  aan  zulke  hooggeplaatste  en  geleerde, 
maar  niet  minder  vergeetachtige  vreemdelingen  eenvoudig  te  verbie- 
den, boeken  —  en  vooral  zeldzame  boeken  en  handschriften  —  bui- 
ten het  gebouw  van  het  ministerie  te  gebruiken. 

n.  M.  B. 

Zoooolanti.  (XXIV  bl.  79;  XXV  bl.  97).  Deze  zgn  minderbroe- 
ders van  de  strikte  observantie  of  barre voeter  monniken,  van  het 


8  G£SCHrEDfiKI8. 

italiaansche  woord  zoccolo^  sandaal,  afgeleid.  In  het  Albnm  des 
costumes  de  Ia  cour  de  Rome  des  ordres  monast.,  Paris  1872,  is 
eene  afbeelding  eener  geestelgke  dochter,  die  ook  tot  eene  orde 
van  Zoccolanti  behoorde,  door  zekeren  kardinaal  te  Rome  gesticht, 
om  daarin  behoeftige  meisjes  op  te  nemen,  die  in  de  straten  van 
Rome  ronddoolden  en  ook  op  sandalen  liepen. 

o.  A.  8. 

Jacobns  Soms.  (XXIV  bl.  136.)  In  het  aitmnntende  werk  van 
de  gebroeders  Haag,  Ia  France  protestante,  lees  ik,  dat  Jaqnes 
Sore,  heer  van  Flocqnes,  uit  Normandie  afkomstig  was  en  in  1569 
twee  venetiaansche  schepen  veroverde.  Na  den  dood  vanLaToar 
werd  h^  admiraal  der  Hugenoten  van  la  Roebelle  en  noodzaakte 
La  Garde  om  in  de  Charente  eene  toe  vlagt  te  zoeken  na  diens 
aanslag  op  Rochefort.  Hg  sloot  de  Sables  d'Olonne  in  en  droeg 
veel  bg  tot  het  welslagen  der  ondernemingen  van  la  None.  Na 
den  St.-Bartholomeas-nacht  was  hg  op  de  vloot  van  Montgommery 
en  misschien  was  hg  de  bevelhebber  van  Brouage,  die  Sorè  genoemd 
wordt  en  na  wiens  dood  die  plaats  zich  in  1577   overgaf. 

De  Thou  zegt,  dat  Sore  slechts  twee  Jezniten  liet  ombrengen, 
als  vergelding,  dat  de  Porfcngezen  eenige  zgnei;  gevangene  matro- 
zen vermoord  hadden,  en  das  niet  veertig,  zoo  als  Verstegen  in 
zgn  Theatrum  cradelitatum  opgeeft.] 

Dat  Verstegen  zeer  overdreven  schreef  en  wangnnstig  was  op 
de  kettersche  Hollanders,  blijkt  ait  zijn  thans  zeer  zeldzaam  werkje 
getiteld:  De  spiegel  der  Nederlandsche  elende,  Mechelen  1621, 
waarin  hg  het  den  Hollanders  ten  kwade  duidt,  dat  zg  zoo  ver- 
metel geweest  zgn  om  een  land  bewoonbaar  te  maken,  dat  God 
alleen  voor  visschen  geschikt  had  gemaakt,  en  hg  voegt  er  bg, 
> omdat  zg  soo  laag  woonen  soo  sgn  sg  de  naeste  gebueren  van 
de  hel.'*  Hg  had  ons  land  bezocht  en  zegt :  >Aengaendehetgheene 
dat  ick  geobserveert  hebbe  in  dat  landtsvolck  singulier  te  wesen, 
dat  is,  dat  sg  daer  soo  opgebrocht  sgn  van  joncks  af  tot  den 
bgbel,  dat  b jeans  elcken  schoenlapper  een  Dngtschen  Doctor  is 
in  die  theologia  ende  door  inwendighe  verlichtinge  des  gheests, 
de  Heglige  schriftuer  verbtaet  wel  soo  wel  als  degheene  die  dge 
geschreven  hebben." 


0X8CHIKDBNIS.  9 

Verstegen  begreep  niet,  dat  het  volksonderrigt  in  het  lezen, 
donr  kathol^ke  geestelgken  zoo  zeer  geschuwd,  maar  door  protes- 
tantsche  leeraars  steeds  aangemoedigd,  eenen  ganstigen  invloed 
sou  uitoefenen  ook  op  de  algemeene  beschaving  der  protestantsche 
Yolksklasse,  zoodat  zelfs  nu  nog  de  volksmassa  in  batholgke 
landen  op  lageren  voet  van  ontwikkeling  staat  dan  in  protestant- 
sche staten.  Niet  de  protestantsche  of  katholgke  godsdienst  op  zich 
zeWen,  niet  het  germaaubche  of  romaansche  volksras,  maar  alge- 
meene volksbeschaving,  door  goed  volksonderwijs  ontstaan,  maakt 
dat  een  volk  eene  hooge  mate  van  welvaren  verkrygt,  terwgl  daar- 
entegen die  landen,  waar  de  geestelgken  door  belang  of  heersch- 
zncht  gedreven,  het  volksonderwijs  onderdrukken,  door  gedurige 
staatsomwentelingen  beroerd  worden,  dewgl  het  volk,  in  een  staat 
Tan  onmondigheid  gehouden,  niet  bg  magte  is,  zich  eenen 
gceden  en  duurzamen  regeringsvorm  te  kiezen. 

De  geestelgkheid  kan  hierdoor  ook  haren  invloed  op  de  onkun- 
dige 'menigte  misbrniken,  doordien  zg  deze  telkens  tot  verzet  en 
oproer  tegen  het  staatsbestuur  ophitst,  zoodra  dit  niet  in  alles 
de  belangen  der  baatzuchtige  geestelgken  boven  die  des  volks  stelt. 

Maar  dit  vraagstuk,  onlangs  door  de  heeren  Laveleje  en  Schaep- 
man  in  afzonderlgke  werkjes  en  door  den  heer  Noorman  in  den 
Tüdspiegel  behandeld,  daarlatend  en  tot  onzen  Verstegen  terug- 
keerend, wil  ik  nog  een  opmerkelijk  gezegde  van  hem  aanhalen. 
Hg  schrijft  namelijk  ^  »De  Hollanders  souden  liever  laster  hooren 
tef^en  Godt,  dan  dat  men  spreecken  sonde  tegen  hunne  privilegiën.'* 
Die  gehechtheid  aan  hunne  eenmaal  verkregene  vrgheden  heeft 
juist  de  noordtflgke  republiek  der  Nederlanden  zoo  magtig  ge- 
maakt en  het  laffe  prgsgeven  dier  privtle(;riën  de  znidelgke  provin- 
ciën in  een  ellendigen  staat  van  verval  gebragt.  Ik  geloof  zelfs, 
dat  St  Aldegonde,  die  tegenwoordig,  vooral  in  België,  als  een 
standvastig  verdediger  der  nederlandsche  vrgheid  wordt  geroemd, 
als  de  overige  zuidnederlandsche  edelen  den  strgd  tegen  Phi- 
lips n  heeft  willen  opgeven,  zoo  als  onder  anderen  blijkt  uit  den 
▼olgenden  brief  van  Parma  aan  Philips  van  18  aug.  1585:  » Alde- 
gonde a  esté  Ie  chef  de  ceste  negociacion  (capitulation  d'Anvers) 
de  la  part  des  diets  d*Anvers,  avecq  lequel  j'ay  fort  particuliere- 
ment  traicté  &  a  ce  qui  je  puis  comprendre,  il  déaire  la  paia^  Sfne 


10  GBSCHIEDinnS. 

tiendroit  a  luy  que  Ie  paye  ne  se  remist  en  VohéUeance  de  Voetre 
Majeeté  &  qa'lt  eet  effect  Ton  n*attache  nne  practiqae  avecq 
cealx  d'HoUande  &  de  Zelande  (Ballet,  de  la  Oomm.  d^hist.  torn. 
XIIL  p.  803.) 

Ook  beklaag  Verstegen  de  Hollanders  te  onregte,  »dat  de 
meeste  middelen  waarmede  dat  de  Hollandsche  Staeten  den  oor- 
loghe  sgn  voerende  moeten  geperst  worden  nii  de  herte  van  de 
arme  ghemegnte,  daer  ten  con tranen,  den  coninck  van  Spanien 
tot  de  oorlogbe  van  dese  Zaidelgke  Nederlanden  ontallicken  som- 
men ghelts  van  Spanien  ghesouden  heeft." 

Verstegen  bedenkt  niet,  dat  de  Hollanders  jnist  zooveel  konden 
opbrengen,  omdat  zg  door  koophandel  zoo  rgk  waren  geworden, 
terwgl  daarentegen  de  vroeger  zoo  r^ke  znidelgke  Nederlanden 
geheel  uitgemergeld  waren  en  het  is  onbegrgpelgk,  dat  Verstegen 
zoo  onbeschaamd  was  om  midden  in  België  te  durven  schrgven» 
dat  Philips  dat  land  uit  zgne  schatten  onderhield,  terwgl  het 
juist  door  zgne  troepen  werd  uitgeplnnderd,  waarvan  ik  hier  een 
voorbeeld  wil  aanhalen  uit  van  Evens  Mengelingen  voor  de  ge- 
schiedenis van  Brabaud,  1871,  alwaar  een  attest  te  vinden  is  van 
de  stad  Aarschot,  waarin  zg  zich  beklaagt,  »dat  door  dese  gepas- 
seerde smetten  en  lasten  (de  onophoudelgke  inkwartiering  van 
spaansche  troepen  van  1588 — 1594)  de  voorschrevene  stadt  mette 
inwoonderen  gansselgken  sgn  geraineert.'^  In  15/5  waren  in  de 
stad  320  huizen,  terwgl  in  1594  er  slechts  90  woonplaatsen  ge- 
vonden werden,  die  niet  veel   meer  dan  hutten  schenen. 

G.  A.  six. 

Louis  Boncquet.  (XXIV,  bl.  361 ;  XXV,  hl.  4,  en  154).  Uit  de 
genealogie  Dopff  (zie  Annnaire  de  la  Noblesse  1871)  blgkt  dat 
Louis  B.  luit.  kolonel  der  infanterie  was,  kolonel  en  eigenaar  van 
een  zwitsersch  regementen  kwartiermeester  generaal  in  Staten  dienst. 

Maastricht.  a.  a.  vobstërii an  van  oten. 

Vermaarde  Vederlanders.  (XXV,  bl.  222).  Omtrent  Charles  van 
Manroaker  en  Philips  de  Zoete,  heer  van  Haultain,  kan  de  heer 
Wegerman  inlichtingen  vinden  in  dit  tgdschrift.  Zie  Algem. 
Register,  I  en  II. 

Maastricht.  a.  a.  voBSTEaicAN  VAV  otbk. 


OISCHIEBEIIIB.  11 

CommBndeiir  Baébel.  Wat  over  dezen  in  Nav.  XXV,  bl.  102  te 
lezen  staat,  bevat  eenige  bgzonderheden  uit  z^n  leven,  aan  eene 
grafzerk  in  de  Herv.  kerk  te  Bergen-op-Zoom  ontleend.  Het  na- 
volgende strekke  tot  aanvalling  van  dat  berigt.  Zgn  vader  dreef 
een  lakenhandeU  en  hg  zelf  was  de  jongste  zoon  uit  een  v^f-  of 
zestal  kinderen.  Bestemd  om  in  zgns  vaders  vak  te  treden,  gaf 
b^  al  spoedig  zgn  verlangen  te  kennen  om  op  zee  te  gaan;  als 
knaap  vond  hg  groot  behagen  in  t-e^sbeschrgvingen  en  in  de 
biographiën  van  onze  voornaamste  zeehelden,  als  de  Bniter 
Evertsen  en  Tromp;  het  denkbeeld  dat  deze  de  hoogste  rangen 
in  den  zeedienst  hadden  bekleed  en  het  nageslacht  van  hunne 
kloeke  daden  met  geestdrift  deden  gewagen,  greep  hem  zoo  mag- 
tig  aan,  dat  hg  eindelgk  den  tegenzin  zgner  ouders  in  de  bevre- 
diging van  dit  verlangen  huns  zoons  overwon:  een  tegenzin,  te 
grooter,  vermits  hg  in  hollandschen  zeedienst  wenschte  te  treden 
en  de  brandenburgsche  familie  hier  te  lande  geene  relatiën  had. 
Het  pleit  voor  het  karakter  des  jongelings,  dat  hg  niet  zonder  de 
Tolle  toestemming  zgner  ouders  zich  verwgderen  wilde  uit  den 
hniselgken  kring.  En  zoo  ging  hg  dan  met  zgn  bundeltje  de 
w^de  wereld  in,  kwam  te  Ylissingen,  waar  hg  zich  op  het  eerste 
het  beste  oorlogschip  als  koksmaat  engageerde  in  den  jare  1742; 
k^  was  toen  ongeveer  zestien  jaren  oud.  Naar  de  beide  Indien 
zoowel  als  naar  de  Middellandsche  zee  deed  hg  vervolgens  onder- 
scheidene reizen.  Zgn  braaf  en  kloek  gedrag,  benevens  zgn  g ver 
in  het  aanleeren  der  zeevaartkunde  deden  hem  de  gunst  verwer- 
ven zgner  superieuren,  zoodat  men  zgne  middelen  om  kennis  op 
te  doen  vermenigvuldigde;  met  dit  glansrgk  gevolg,  dat  hg  van 
de  onderste  rangen  töt  de  waardigheid  opklom  van  kommandeur 
der  admiraliteit  van  Zeeland.  In  dezen  hoogen  rang  ontving  hg 
in  den  jare  17®7to  ^®°  ^^^'  ^™  ^^^  drie  oorlogschepen  eene  vloot 
Tan  negen  of  tien  koopvaaidgschepen  naar  Oostindië  en  China 
te  geleiden;  een  last,  die  hoog  noodzakelgk  was^  maar  tevens 
bezwaarlgk  in  de  uitvoering,  wgl  de  zee  toen  ttrtgd  onveilig  ge- 
maakt werd  door  kapers  en  zeeroovers.  Na  een  togt  van  acht- 
tien maanden  bragt  hg  de  gansche  vloot,  met  koopwaren  en 
oostindische  producten  volgeladen,  in  veiligheid  terug.  Luttel  was 
ket  verUes  aan  seheepavolk,  alsmede,  de  averg  der  schepen  gefeest, 


12  6EBCHISDEN18. 

en  in  eenige  schermntselingen  met  de  zeeroovers  had  hg  met  de 
zfjnon  de  overhand  behonden.  Het  bg  deze  expeditie  aan  den  dag 
gelegde  beleid  mogt  hg  dan  ook  door  zgnen  vorst  beloond  zien; 
prins  Willem  V  schonk,  als  stadhouder  van  Zeeland,  hem  de  gon 
den  medaille  van  verdienste,  waarop  Zgner  Hoogheids  borstbeeld 
prgkte,  aan  een  gouden  keten  vastgehecht.  Of  hg  daarna  nog 
meer  reizen  gedaan  heeft  is  mg  niet  gebleken,  doch  de  waarschgn- 
Igkheid  pleit  er  voor.  Heeft  hg  de  laatste  jaren  van  zgn  ruste- 
loos leven  te  Bergen-op-Zoom  doorgebragt  en  overleed  hg  aldaar 
den  24  sept.  1781,  dan  heeft  de  rast  niet  lang  geduurd,  want  hg 
bereikte  den  leeftgd  van  slechts  55  jaren. 

Toen  hg  bovengenoemde  expeditie  ondernam,  was  hg  omtrent 
één  jaar  gehuwd  met  Adriana  Baake,  van  Ylissingen  geboortig, 
uit  welken  echt  diie  kinderen  voortsproten,  twee  dochters  en  één 
zo^n.  De  eene  dezer  dochters  huwde  een  franschen  officier,  Genue 
gebeeten,  welke  echt  kinderloos  bleef;  de  andere  trad  in  het  huwe- 
Igk  met  een  geboren  Duitscher,  den  officier  van  gezondheid  Schar- 
ten,  die  na  eervol  uit  den  dienst  ontslagen  te  zgn,  zich  metter 
woon  te  Goriochem  vestigde  en  aldaar  een  talrgk  gezin  rondom 
zich  verzamelde.  De  oudste  zgner  zoons  werd  chirurggn-majoor, 
de  tweede  kolonel,  de  derde  generaal  majoor,  de  vierde  luit.  kolonel, 
en  de  vgfde  kapitein.  Luitenant  kolonel  Scharten  is  op  ditoogen- 
blik nog  militie-commissaris  te  MiddeU>urg;  de  kolonel  en  de  kapi- 
tein, beide  gepensioneerd,  wonen  met  eene  zuster  te  Wiesbaden; 
eene  andere  zuster  is  als  weduwe  ook  nog  in  leven  en  heeft  een 
zooo,  den  majoor  Gevelaar. 

Wat  den  eenigen  zoon  van  komraandeur  Baebel  betreft,  deze, 
George  Christiaan  B.  geheeten,  geboren  te  Ylissingen  mei  1769'), 
genoot  zgne   eerste    opleiding    bg    een    broeder  zgns  vaders,  een 


*)    Een   extract   yan    18  sept.  1788  uit  het  doopboek  der  Lnthenche  gemeoote 
te  VltBsingeo  luidt  aldus: 

yGedoopt  Oeorge  Christiaan,  den  14  mei  1769. 
Vader,      i  Johan  Christiaan  BaebeL 
Moeder,    I  Adriana  Baake. 
Getuigen,  Christoffèl  Henri  en  Adriaan  Winckel. 

Afgegeven  door  Jan  Lndolf  Tkeophile  Krancke,  kerkmr.  der  Lnthersehe  Gemeente 
te  VUssingen,  wegens  absentie  ron  den  predikant  U.  F.  Beesemtind*\  — 


UB8CHIËDBNI8.  13 

koopman  te  Stralsüod,  en  was  op  14jar]gen  leeftijd  adelborst  bg 
de  marine,  in  welken  rang  hij  eene  reis  naar  Westindië  deed, 
en  zich  vervolgens  bg  de  landniagt  liet  overplaatsen  met  den  rang 
?aD  laitenant.  In  1795  nam  bg  zgn  ontslag,  wgl  hg  als  vurig 
prinsman  weigerde  te  dienen  bg  de  Franschen;  doch  bg  de  re- 
stauratie in  1813  trad  hg  als  kapitein  der  infanterie  weder  in 
dienst;  heeft  toen  echter  slechts  één  jaar  gediend,  wgl  hem  een 
oog  was  nicgeschoten,  weshalve  hg  gepensioneerd  werd;  woonde 
Tervolgens  eerst  op  den  hnize  Vredenburg  onder  Bergen-op-Zoom, 
en  daarna  te  Wgk  bg  Duurstede^  waar  hg  in  91jarigen  onderdom 
m  1860  overleed.  Was  bg  in  1806  gehuwd  met  mej.  ^eratius, 
hg  had  bg  deze  drie  zoons  en  vier  dochters.  De  jongste  dezer 
200D8,  \dolf  Lodewgk  B.,  is  rgks  ontvanger  te  Eisden  (bg  Maas- 
tricht), de  tweede,  Frans  B.,  heeft  als  kapitein  bg  de  oostindi- 
sehe  landmagt  gediend,  en  kwam  te  sterven  terwgl  bg  met  verlof 
zich  in  Nederland  ophield,  waar  hg  nog  een  korten  tgd  gehuwd 
geweest  is  met  Ghristina  tieorgina  v.  Batenburg,  Okkersdr.,  zgne 
nicht  De  ouds  e,  George  Jacob  Baebel,  geboren  in  1810,  in  1824 
als  kadet  geplaatst  bg  de  17e  afd.  infanterie  te  Gent,  werd  in 
1829  tot  luitenant  bevorderd,  woonde  den  belgischen  opstand  bg, 
gedurende  welke  zgne  afdeeling  eene  reorganisatie  onderging, 
maakte  in  1831  den  tiendaagschen  veldtogt  mede,  werd  in  1831 
als  officier  gedetacheerd  bg  het  vrgcorps  van  Van  Dam  van  Isselt 
(de  jagers  van  Van  Dam),  en  in  1836,  toen  dat  vrgcorps  gesuppri- 
meerd  werd,  bg  de  Bate  afd.  infanterie  als  1»  e  luitenant  overge- 
plaatst, ging  in  dezen  rang  in  1843  tot  het  oostindische  leger 
o?er,  werd  al  spoedig  kapitein,  begaf  zich  wegens  lichaamsonge- 
steldheid  in  1849  naar  Nederland,  waar  hg  in  1850  op  zgn  ver- 
zoek eervol  uit  den  dienst  ontslagen  werd.  Is  gehuwd  in  1851 
met  eene  nicht,  zgnde  de  dochter  van  den  luit.  gener.  De  Moulin ; 
heeft  één  zoon,  als  Iste  luitenant  gehuwd  met  de  dochter  van  den 
majoor  bg  het  indische  leger.  La  Gordt  üülie.  —  Van  Gjorge 
Jacob  Baebel  zgn  nog  drie  zusters  in  leven,  de  jongste,  Adriana 
Georgina,  is  met  den  secretaris  van  Schoonhoven,  Van  Schaick; 
eeoe  andere,  Louise  Johanna  Catharina  B.  (geb.  16  maart  1812 
op  V'redenburg  o.  Bergen  op  Zoom)  was  (18  sept.  1840)  met 
den  herveldschen  geneesheer  Dirk  Pieter  van  Batenburg  gehuwd 


14  GESPHIEDEKIS. 

(-|-  1872),  wiens  broeder  Okker  van  B,,  geneesheer  te  Manrik 
(-{-  1861),  de  oudste  zuster,  Jobanna  Christioa  Adiiana  R.,  (geb. 
28  sept.  1807  op  Vredenburg)  tot  vrouw  had.  Deze  oudste  zuster 
was   vernoemd   naar    haren  grootvader,  den  komniandeur  RaebeL 

J.  AIÏSFACH. 

Petrus  Bosoam.  (XXIY,  bl.  277.  XXV ;  bl.  385).  Deze  regtsge- 
leerde  was  te  'sGravenhage  geboren  volgens  zyne  inschrgving  iu 
't  Albuin  der  leidsche  hoogeschool,  bl.  1033,  op  15  jnlg  1751. 
Toen  had  hg  het  annus  academicus  bereikt,  waarmede  ik  meen  dat 
de  16jarige  leeftgd  bedoeld  wordt;  muu  mag  zgn  geboortejaar  dus 
op  1734  stellen  ongeveer. 

w.  K.  D.  B. 

Hieronymus  van  Nostitz  (XXV,  bl.  442,  533)  heet  de  student, 
wiens  daad  met  het  vaandel  in  1672  door  Scheltema  wordt  bespro- 
ken. In  dr.  Schotels  werk  was  een  drukfout  ingeslopen.  Hg  werd 
op  8  december  1671  als  jurist  ingeschreven,  22  jaar  oud  zgnde. 

w.  N.  D.   B. 


VRAGEN. 

d'AIlone,  secretaris  van  de  gemalin  van  prins  Willem  III  koning 

V.  Engeland,  was,  volgens  de  handschriften  van  den  markies  d'Aus- 

son,  aangehaald    in   de  Memoires  de  Jean  Rou,  I.  p.  326,  natuur- 

Igke    zoon  van  prins  Willem  II  en  ju£Fr.   Brunier.   Is  er  omtrent 

dezen  d*Allone  uit   andere    werken    meer  bekend  dan  hetgeen  Rou 

van  hem  verhaalt? 

o.  A.  8. 

Qarenbeek  in  16M.  Nadat  Alhardt  de  Raedt,  gewezen  hoogleeraar 
te  Harderwgk,  met  zgne  geestverwanten  Gichtel  te  Warmond  twist 
had  gekregen,  ging  hg  met  zekeren  H.,  aan  wien  Clareubeek  by 
Arnhem  toebehoorde,  op  dit  buitengoed  wonen  in  1684.  Wie  was 
die  eigenaar  van  Clarenbeek?  (Vergel.  Sepp,  Geschiedk.  nasp. 
U.  209.) 

vtê   A«    8* 


0E80HIJBDBNI8.  15 

Wqse  Tan  groeten  l^]  de  Herdoopen.  Philips  II  schreef  op  24 
en  31  maart  1557  aan  den  raad  van  Vlaanderen,  dat  hg  eerst 
geene  kw^tscheldiug  van  de  doodstraf  had  willen  geven  aan  den 
faerdooper  Andiïan  Adriaansz.  oud  23  jaren  en  gevangen  te  Gend, 
maar  dat  hg  eindelgk  op  verzoek  van  den  inquisiteur  Titelman 
hem  genade  gaf  citra  mortem,  even  als  hg  dit  vroeger  aan  9  Her-* 
Joopers  van  tiend  had  gedaan.  Lk  haal  deze  brieven  aan,  voor- 
eerst om  dat  daaruit  blgkt  dat  zoowel  Philips  als  Titelman,  ten 
minsten  in  het  begin,  vergevensgezinder  jegens  ketters  waren,  dan 
men  wel  zou  meenen  en  ten  anderen,  omdat  in  een  brief  van  den 
raad  v.  Vlaanderen  omtrent  de  gevangenneming  van  dezen  Her- 
dooper  staat,  »li  cause  que  ledict  procureur  Tapperchevoit,  par 
8on  maintien  &  fachon  de  Jaire  Sf  scduer  les  gens,*'  Hadden  dan  de 
Herdoopers,  even  als  later  de  Kwakers,  eene  bgzondere  wgze  van 

G.  A.  s. 


OUDIEID-  MUNT-  EN  PENNINGKÜNDE. 


Beelden  uit  het  Doolhof  te  Amtterdam.  (XXV,  bl  129,  832, 538). 
*t  Is  een  merk  waai  dige  eigenschap  van  de  geesten  onzer  natie,  dat 
zg  in  vele  dingen  eerst  dan  belangstellen,  als  die  dingen  behooren 
tot  hetgeen  er  niet  meer  is. 

Welk  letterkundige  heeft  ooit  belang  gesteld  in  de  prent  van 
Jan  de  Wasscher,  zoolang  die  bg  pakken  vol  te  kragen  was?  Maar 
toen  dat  ^kinderachtig  prul*'  door  de  kinderen  verscheurd  en  uit 
de  winkeltjes  en  matressenschooltjes  verdwenen  was,  zochten  som- 
migen, of  er  ook  nog  hier  of  daar  een  exemplaar  in  een  hoek  te 
Tinden  was,  en  waren  gelnkkig  als  ze  »vgf  verscnillende  editiën*' 
bgeen  hadden,  en  vermaakten  zich  met  er  bibliografische  aantee* 
keningen  bg  te  schrgven.  —  Toen  de  oude,  kromme  Haarlemmer- 
poort nog  overeind  stond,  werd  ze  door  ieder  verwenscht  als  »een 
gevaarlgk  gat";  maar  toen  ze  niet  meer  bestond,  werd  ze  in  wan- 
dalisme-artikelen  en  brochares  met  weemoed  herdacht.  —  Zoolang 
die  oude  vgftiende-eeuwsche  poort  op  de  Nieuwmarkt  nog  staat,  gaat 


16  Oudheid-  munt-  bn  penninoküiïde. 

elk  haar  onverschilig  voorb^,  al  trenrt  ze  in  hare  mismaaktheid, 
en  al  wordt  ze  tot  alle  diensten  geëmploieerd.  Wanneer  ze  echter 
eenmaal  als  een  ista  in  den  weg*'  uit  de  voeten  gemaakt  zal  zgn, 
zollen  er  »temmen  opgaan,  om  haar,  te  laat!  te  beklagen,  en  te 
jammeren  over  't  onhertttelbaar  verlies  van  zulk  een  gedenkstak  der 
oude  istedeboawkunsf  —  Hoe  minachtend  zien  alle  menschen 
nu  op  de  trekschuiten  neer!  ja,  men  wü  ze  naauwelyks  nog  aan- 
keken. £n  zeker!  als  eens  de  laatöte  der  treksciioiten  tot  brand- 
hout gehakt  zal  zjjn,  zullen  ze,  als  scliiideracüuge  herinneringen 
uit  het  voorvaüerlyk  leven,  voor  de  verbeelding  teruggeroepen  wor- 
den, en  men  zal  het  betieuren,  dat  er  zeits  geen  exemplaar  in  een 
oudheidkundig  museum  bewaard  isl  ^ 

Zoo  gaat  het  nu  ook  met  de  belangstelling  in  de  poppen  uit 
het  Oude  Doolhof.  Zg  worden  zelfs  verheven  tot  vinckenbrinck- 
sche  kunststukken,  en  uit  den  Haag  komt  liet  berigt,  dat  ze,  o 
jammer!  op  de  amsterdamsche  Moorilermarkt  verkocht,  zgn. 

Waarom  hebben  de  belangstellenden  zich  in  julg  i8ü2  niet  aan- 
gemeld bg  »J.  Maas,  in  de  Derde-weteringdwarsbtraat  n°.  183  te 
Amsterdam",  die  toen,  bg  advertentie  in  het  Haadelsblad  hen  opge- 
roepen heelt V  leder,  die  iets  van  de  gezegae  kunststukken  begeerde, 
kon  het  krggen,  en  werd  gewaarschuwd  dai  hg  zich  haasten  moest, 
^aangezien  de  vernietiging  zeer  nabg'  was. 

Hoe  weiuigen  hebben  daaraan  gehoor  gegeven!  Volgens  den  heer 
Witkamp,  die  't  zeker  naauwkeuiig  onderzocht  heelt,  liebben  slechts 
de  heeren  Hekking  en  Kieke  van  de  gelegenheid,  om  iets  aan  de 
gedreigde  » vernietiging"  te  ontrukken,  gebruikgemaakt.  Üe eerste 
kwam  in  't  bezit  van  't  stoeltje  van  Hesje  van  üieurs;  de  tweede 
van  »het  hoofd  van  Alba."  (Amsterdam  in  ISchetsen,  11  d.  bl.  89). 

Nu  zullen  belangstellenden  mogeigk  willen  weten,  waarom  de 
heer  Hekking  alléén  het  stoeltje  en  niet  het  besje,  dat  er  op  zat, 
begeerde;    en   waarom  de  heer   Kieke  enkel  den  kop  en  niet  het 

heele  postuur  van  Dukdalf  in  zgne  verzameling  geplaatst  heelt ;  

zg  mogen  't  dien  heeren  zelven  vragen.  - 

Of  daarna  het  overschot  op  de  Moordermarkt  is  verkocht,  weet 
ik  niet,  want  ik  heb  er  niet  naar  omgezien ;  maar  zoo  ik  *t  gezien 
had,  zou  ik  ^t  niet  eens  > bejammerd'  hebben. 

Wie   weten  wil,   wat  er  in  1862  nog  in  het  Oude  Doolhof  ge- 


OUDH£XD-   MUNTV   EN   PSNNINOKUNDE*  17 

weert  is,  en  wat  daarvan  naar  de  stads-rariteitkamer  is  overge- 
bragt,  kan  het  lezen  bg  dr.  P.  Scheltema,  Aemstels  Oadheid,  V.  dl. 
bl.  186 — 193;  en  men  kan  daar  tevens  leeren^  wat  eigentlgk  die 
zoogenaamde  >beeldea''  waren,  wier  verlies  men  na  ^bejammert", 
namelgk:  » poppen  van  stroo  met  bonten  koppen."  Zegt  het  toch 
niet  voort,  dat  »die  gemaakt  waren  door  Albert  Vinckenbrinek  T' 
Alléén  van  den  réns  Goliath  (die  thans  op  *t  stadhuis  te  vinden 
is)  heeft  men  verhaald,  dat  hg  »door  den  vermaarden  Vincken- 
brinck  gebeeldhouwd  is**  (Het  Tegenwoordig  Amsterdam,  bg  L.  A.  C. 
Hesse  1809,  bl.  290).  De  zeventiende-eeuwers  echter  schgnén  dat 
niet  geweten  te  hebben  en  Wagenaar  ook  niet.  Of  ^t  geloof  ver- 
dient, mogen  kenners  van  de  kunst  beslissen:  het  beeld  staat  er, 
en  zg  kannen  oordeelen. 

J.  TBB  GOUW. 

OpKhriften  op  kerkklokken  (vgl.  Nav.  XXV,  490—493).  De  to- 
renklok te  Yzendoorn  is  uit  eene  poort  van  Edam  gekomen. 
Hen  leest  er  op: 

Int  Jaer  ons  JJeeren 
MCCCCCXXVL 
Tw  Eeren  Goedta. 
CO. 
Meldden  wg,  dat  de  kerkklok  te  Zoelen,  wegende  tweeduizend  twee- 
honderd  pond,    in   1624   gegoten    en  in  den  kerktoren  gehangen 
werd ;  men  leest  nog  in  een  actenboek :  » A^  1632  ist  nieuwe  werck 
met  sgn  toebehooren  door  Mr.  Frederik  Mol  gemaeckt ;  doe  is  Jan 
Gerritsen,  timmerman,  die  het  houtwerck  ('t  planken  beschot  rondom 

de  klok)  timmerde,   over  het  opwgnden   van  een   ,  staende 

bo?en  by  de  clock,  en  het  wgnaes  (windas)  achteraf  slaende, 
daerdoor  van  booven  neder  door  beyde  de  luycken  tot  beneden  in 
den  toorn  dootge vallen*'. 

Wat  de  in  1644  door  M.  T.  S.  gegoten  klok  te  Ravenswaai 
betreft,  men  leest  de  aanteekening :  »den  20  Decemb.  annivoorsz. 
is  die  clock  gehangen  in  den  toren  tot  Baveswaj,  en  den  248ten, 
sgnde  Kersavondti  daermede  gelujdt.*' 

J.   ANSPACH. 

Bidtiche  penning.  In  het  Magasin  pittoresque  (Nov.  1875,  p.  360) 
is  een  huwelgkspenning   afgebeeld  en  beschreven  onder  het  op- 

2 


18  ODBHBID-  MU»T-  EN  PSHKINOKUNDE. 

schrift :  Pïèce  de  mariage  hollandaiae.  Dat  dit  opechrift  niet  toevallig 
verkeerd  is  maar  met  overleg  gekozen,  bewast  de  lofspraak  die  de 
schrgver  houdt  over  het  leven  van  twee  echtelingen  in  de  benarde 
tgden  die  Holland,  gedurende  den  strgd  voor  de  vrgheid,  moest 
doorworstelen.  Het  stok  is  echter  een  duitsche  penning:  het  om- 
schrift  toch  is: 

Hwaa  Got  zu  êammenfuge 
Sol  kein  mefuch  scheiden. 
De  lof  aan  Holland  door  den  Franzoos  gegeven  behoort  dus  op 
Dnitschland  geëndosseerd  te  worden! 

Ik  bezit  een  dergelgken  zilveren  penning  waarop  dezelfde  voor- 
stelling van  Christus,  die  een  deftig  gekleed  echtpaar  zegent.  De 
grootte  komt  volkomen  overeen  met  den  in  het  Magasin  afgebeel- 
den,  maar  de  kleeding  der  echtelingen  is  rgker,  zwieriger:  de  man 
draagt  een  zwaard  en  de  vrouw  geene  kroon  maar  eene  bruidsmuts. 
Het  omschrift  is  de  vertaling  van  het  doitsche  aan  het  evangelie 
van  Mattiieus  ontleende  gezegde, 

Quoe  Deus  coniunarit  homo  non  separet, 

In  en  onder  den  parketvloer  zgn  de  letters  I-B-C  of  I;-P-M 
zoo  fijn  te  lezen,  dat  wg  geene  toewgzing  aan  dezen  of  genen 
stempelsngder  durven  aan  te  duiden. 

In  hQt  Magasin  1.1.   wordt  de  keerzgde  niet  vermeld:  deze  ver- 
toont, de  bruiloft  te  Eana  en  heeft  tot  opschrift: 
lesus  Christus  machet  toasser 
2.  foeinn  in  Canna.  Gal,  loh.  U. 
hetgeen  den  dnitschen  oorsprong  nader  bevestigt. 


Bomeinsche  munten  op  de  Beken  bg  Benkum  gevonden.  (XXV, 
bl.  447).  De  vrager  vond  later,  dat  eenige  Antongnen,  vroeger 
in  den  Kwaden  oord  gevonden  (zie  NghofF,  Bgdragen  1840.  [I, 
bl.  77),  in  het  bezit  waren  van  den  heer  baron  van  Lgnden  van 
Hemmen.  j.  d. 


19 

GESCKDELENISIDEE  LETTERKraDE. 


Bqmen  aan  Vondel  toegoBohreren.  Wg  hebben  er  waarlgk 
niet  07er  te  klagen,  dat  onze  Vondel  ons  weinig  heeft  nage- 
laten. In  de  A?  nitgave  vullen  zgne  gedichten  twaalf  stevige 
deelen,  en  van  Lenaep  heeft  nog  het  eene  en  andere  by  een  weten 
te  brengen,  wat  daar  niet  gevonden  wordt.  Toch  vraagt  men  nog, 
bestaat  er  niet  meer?  en  ja,  sommige  meenen  dat  er  meer  bestaat. 
Er  zgn  namelgk  eenige  rgmpjens  in  omloop,  die  de  overlevering 
aan  Vondel  toekent.  Het  zgn  rgmpjens,  waar  anecdoten  aan  ver- 
bonden zgn,  aardigheden,  kort  en  gemakkelgk  te  onthouden,  en 
wat  van  dien  aard  is  kan,  van  den  eenen  aan  den  anderen  over- 
Terteld,  lang,  soms  eenwen  lang  bewaard  blgven,  ook  zonder  dat 
bet  opgeschreven  wordt. 

De  heer  Roos  vermeldt  erin  den  Navorscher  XX7,bl.  613,  een  paar, 
e&  Traagt:  zgu  zg  inderdaad  van  Vondel?  Waarlgk,  er  bestaat 
Teel  reden  om  er  aan  te  twgfelen.  Laten  wg  eens  zien,  wat  er  al 
op  zgnen  naam  rondverteld  wordt  en  tegelgk  onderzoeken,  of  er 
reden  is  of  niet^  om  het  op  zgne  rekening  te  stellen. 

Vondel,  zoo  verhaalt  men,  lag  eens  dronken  in  eene  goot. 
Joist  kwam  een  zwierig  opgepronkt  heertjen,  maar  wiens  beurs 
Tig  schraal  voorzien  was,  daar  voorbg.  Hg  zag  den  dichter  lig- 
gen en  riep ; 

Hoe  groot^r  geest, 
Hoe  grooter  beest, 

waarop  Vondel  antwoordde, 

Hoe  kaler  jonker, 
Hoe  grooter  pronker. 

Een  andere  anecdote  luidt  aldus  (Nav.  XXV  bl.  613).  >Vondel, 
een  liefhebber  van  rooken,  lag  half  dronken  in  eenen  kelder, 
Een  voorbgganger  voerde  hem  te  gemoet, 

*t  Zgn  tabakkisten, 
Die  geld  verkwisten 
In  damp  en  rook. 


20  GSSCHI£DENIS   DEB   LBTTERKUirDB. 

Onmiddellgk  antwoordde  de  dichter, 

't  Zgn  de  Mennisten, 
Die  gaarne  twiatea, 
En  jij,  vrind,  ook." 
Doch    Vondel   was    zelf   Mennist.   Evenwel,  hg  is  later  tot  de 
roomsche  kerk  overgegaan:  men  zou  dos  kunnen  meenen,  dat  het 
uit   dien    lateren   tgd    was.    'k  Geloof  nogtans  niet,  dat  Vondel 
zich,  ook  toen,  zoo  hatelgk  over  de  Mennisten  zal  uitgelaten  heb- 
ben.   Maar   vooral,    hg  wordt  hier  voorgesteld  als  een  dronkaard. 
Vondel  een  dronkaard!  Wg  hebben  een  groot  aantal  berigten  en 
daaronder    uitvoerige   over  hem    van   tgdgénooten,   die  hem  goed 
gekend  hebbeu;  maar  geen  enkele,  die  hem  een  dronkaard  noemt 
geen    enkele   zelfs,  die   iets  zegt,  wat  het  ons  kan  doen  vermoe- 
den.    Het  waren  zgne  vrienden,  zal  men  misschien  tegenwerpen. 
Ja,    maar  hg  had  ook  vganden,  verbitterde  vganden:  want  waar 
hg  iets  zag,  wat  in  zgn  oog  onregt  was,  zweeg  hg  niet,  kon  hg 
niet  zwggen,  en  dit  wekte  haat;  doch  wat  ook  zgne  vganden  op 
hem  mogten  aanmerken,  van  dronkenschap  hebben  zg  hem  nooit 
beschuldigd.  En  ware  er  voor  die  beschuldiging  eenige  grond  ge- 
weest,  dan    badden    zg    de    schoonste  aanleiding  gehad   om  haar 
uit  te  bpreken,  die  zg  konden  wenschen.  Immers,  hg  had  onbarm- 
hartig  den    spot  gedreven  met  Triglands  rooden  neus:  hadde  hg 
aan  hetzelfde  euvel  mank  gegaan,  Triglands  vrinden,  daar  is  geen 
twgfel   aan,    zonden  niet  nagelaten  hebben,  dat  in  paskwillen  en 
achimpdichten  uit  te  trompetten.    Vondel  had  vrienden  onder  de 
aanzienlgkste   mannen  van  Amsterdam ;   zouden  zij,  zou  Hooft  de 
drost  van  Muiden,  de  zoon  van  den  hooggeëerden  burgemeester,  zou 
Reael  de  gewezen  gouverneur  generaal  van  Indië  met  deneenvou- 
digen    winkelier   hebben  omgegaan,  zelfs  een  vast  gezelschap  met 
hem   gehad,    indien    zg    hem    als  een  dronkaard  gekend  hadden? 
Men  kent  de  strenge  Doopschgezinden  van  die  dagen:  zouden  zij 
eenen    man,    van  wien  zoo  iets  bekend  was,  tot  diaken  verkozen 
hebben?  Integendeel,  zg  zouden  hem  zeer  zeker  uit  de   gemeente 
hebben  gebannen,  indien  men  hem  ook  maar  éene  enkele  maal  in 
eenen   toestand   gevonden    had  als   waarin  de  gemelde  anecdoten 
hem  voorstellen.  Eindelgk,  wg  weten  dat  dronkenschap  het  lichaam 
uitput  en  den  geest  verstompt.  Welnu  dan,  ziet  dien  grgsaard  van 


OB8CHIBDE1VI8   DEB  LBTTBRKÜHDB.  21 

bgna  negeDtig  jaren  oad  nog  eene  goede  gezondheid  genieten,  leest 
den  Noach,  dien  hg  in  zgn  tachtigste  jaar  schreef  en  gg  zalt  het 
ongergmd  en  belachelgk  noemen,  als  men  dien  man  den  naam 
wil  geven  van  een  dronkaard. 

Een  rooker  was  Vondel  evenmin.  Niet  alleen  was  in  zgnentgd 
het  rooken  den  Mennisten  een  gruwel,  maar  geen  fatsoenlgk  man 
deed  het. 

Wg   kunnen   dus  evenmin  voor  waar  aannemen,  wat  men  ook 
Tertelt,  dat  Vondel  eens,  op  eenen  bededag  dronken  in  eene  goot 
liggende,  aan  eenige  voorbggangers,  die  ter  kerk  gingen  toevoegde: 
Bedestonden, 
Stomme  honden! 
Dat  verjaagt  geen  Engelschman. 
Maar  een  vloot  in  zee  gezonden. 

Stomme  honden! 
Dat  is  't  wat  ons  redden  kan. 
A.  J.  van  der  Aa  zegt,  (Nav.  IV  bl.  293),  dat  hem  meermalen 
rerield  is,  dat  dit  dichtjen  op  eenen  bededag  in  het  laatst  der 
rorige  eeuw  in  eene  der  kerken  te  Amsterdam  in  het  armenzakjen 
gevonden  is.  Hg  zal  het  wel  bg  het  regte  einde  hebben.  De  regels 
behooren  bigkbaar  in  de  18e  eeuw  te  huis.  Toen  was  er  reden 
om  zoo  te  spreken;  maar  in  Vondels  tgd,  den  tgd  van  Maarten 
Harpertsz.  eu  de  Ruiter,  had  men  waarlgk  niet  te  klagen,  dat 
het  aan  vloten   ontbrak  om  den  Engelschman  van  onze  kust  te 


Het  volgende  schrgf  ik  hier  over  uit  den  Navorscher  dl.  I  bl.  256. 
>yoQdel  zou  eens  een  bezoek  hebben  afgelegd  bg  de  redergkers- 
kamer....    te   Amsterdam.    Bg    zgne   komst  aldaar  deed  een  der 

leden,   een    zekere   advokaat   P ,  hem  de  deur  open.    Op  zgn 

verzoek  om  binnen  gelaten  te  worden,  antwoordt  hem  deze,  dat 
hij  hem  dit  volgaarne  zou  toestaan,  doch  dat  er  ééne  voorwaarde 
was,  waaraan  ieder,  die  als  gast  de  vergadering  wilde  bg  wonen, 
eerst  moest  voldoen;  hg  moest  namelgk,  eer  hg  binnen  gelaten 
werd,  een  extempore  maken.  Onze  gast  begreep  in  't  geheel  niet, 
wat  de  advokaat  met  zgn  extempore  bedoelde.  Wel,  zeide  deze, 
dat  is  een  versje,  dat  men  zoo  voor  de  vuist  maakt.  —  Maar  hoe 
meent  mgnheer  dat  danP  —  Ik  zal  u  eens  een  voorbeeld  geven. 


22  GESCHISDKNIS   DEK   LETTBBXÜNDB 

misschien  begrgpt  gg  het  dan;  hoe  is  uw  naam?  -^  Joost,  mgn- 

heer.  —  En  wat  doet  gg  voor  de  kost?  —  Ik  ben  doodgraver  *) 

mgnheer.  —  Welnu: 

Joost  leeft  waar  niemand  leeft,  dat  geeft  hem  melk  en  brood; 

Joost  sterft,  waar  niemand  sterft:  dus  leeft  hg  van  den  dood. 

O!   mgnheer,   is  het  dat,  zeide  Vondel  daarop,  dan  kan  ik  het 
ook  wel;  hoe  heet  mgnheer?  —  Piet.  —  En  wat  doet  mgnheer?  •— 
Ik  ben  advokaat.  —  Nu  dan: 
Piet  leeft  waar  tweedragt  leeft,  dat  geeft  hem  brood  en  zuivel; 
Piet  sterft  waar  tweedragt  sterft:  dus  leeft  hg  van  den  duivel. 
Mgnheer   Piet,  de  advokaat,  aarzelde  natnurlgk  niet  langer  om 
den  poetischen  doodgraver  binnen  te  laten." 

De  anecdote  is  wel  aardig.  Maar  dat  zg  op  Vondel  geene  be- 
trekking kan  hebben,  zal  ik  wel  niet  behoeven  te  bewgzen.  Immers 
men  moet  al  zeer  weinig  van  des  dichters  leven  weten,  als  men  zich 
kan  laten  vertellen,  dat  hg  doodgraver  of  aanspreker  geweest  is. 
Vondel  én  Antonides,  zoo  vertelt  men  verder,  reisden  te  zamen 
in  eene  trekschuit  en  gingen  daar  eene  weddenschap  aan,  wie  het 
kortste  vers  zou  kunnen  maken.  Antonides  begon  met  te  zeggen, 

Vet, 
Smet, 
en  de  daad  bg  het  woord  voegende,  nam  hg  kaarsvet  en  smeerde 
het   op   Vondels   halskraag.    Deze    bleef  hem  in  geen  opzigt  iets 
schuldig ;  hg  zeide. 

Ik 
Tik, 
en  gaf  Antonides  meteen  een  stevigen  slag  om  de  ooren.  Hg  had 
de  weddenschap  gewonnen.  —  Wg  weten  Vondel  en  zgne  vrien- 
den konden  te  zamen  vroolgk,  zeer  vroolgk  wezen;  maar  elkander 
met  kaarsvet  te  besmeren  en  om  de  ooren  te  slaan  —  neen,  zoo 
onbehouwen  waren  zg  niet. 

Men  vertelt  verder,  dat  Vondel  eens  in  een  gezelschap  werd 
üitgenoodigd  om  eene  proeve  te  geven  van  zgne  vlugheid  en  be- 
kwaamheid in  het  maken  van  verzen.  Hg  was  er  toe  bereid:  een 


')  Ik  heb  de  anecdote  ook  meermalen  hooren  vertellen  en  dan  dooigaaai  hoeren 
aeggen,  dat  Vondel  aanspreker  waf. 


QB80HIBDXNI8  DER  LBTTBBKüVDB.  23 

der  gasten  moest  maar  een  onderwerp  opgeven.  De  gastheer  schonk 
nu  een  glas  wgn  in  en  liet  daar  eenen  dukaat  in  vallen.  Dit  zou 
hat  onderwerp  sgn.  Vondel  bedacht  zich  niet  lang,  hg  zeide. 
Twee  goden  in  een  glas 
Wie  zou  daar  niet  naar  haken? 
(of,  Wat  zal  ik  daar  van  maken?) 
'k  Steek  Plutus  in  mgn  zak 
En  Bacchas  in  mgn  kaken, 
en  hg    deed  wat   hg   zei,   hg    dronk   het  glas  leeg  en  stak  den 
dukaat  in   den   zak.   —    Doch  omtrent  dit  stukjen  bestaat  meer 
dan  éene  overlevering.   De  heer  J.  C.  E.  zegt,  Nav.  VI  bl.  152, 
dat  het  stellig   van    Pieter  Boddaert  Jr.  is.   Ik  geloof,  dat  ik  op 
de  toestemming   der   meeste   rekenen  mag,    wanneer  ik  zeg,  dat 
bet  eene   grap  is,   die  wg  eerder  van  Boddaert,  dan  van  Vondel 
kannen  verwachten. 

Aan  Boddaert  of  Focquenbroch  of  eenen  anderen  rgmer  van  die 
Boort  zal  men  ook,  eerder  dan  aan  Vondel,  die  ze  ook  al  op  zgne 
rekening  krggt,  de  volgende  regels  moeten  toeschrgven  op  iemand, 
die  zeide,  dat  hg  aan  het  veerzen  maken  was: 
Ben  je  hier  aan  't  veerzen  maken, 

Zonder  blad  en  zonder  groen? 
Dan  zou  't  land  vol  veerzen  raken 
En  men  had  geen  bul  van  doen. 
De  heer  Boos  vertelt  eindelgk  i  a.  p.  nog  dit :   »Toen  Vondel, 
naar  Leiden    moetende,  in  eene   herberg   rustte,  kwam  daar  een 
wagen  met  heeren  aan,  die  er  ook  heen  gingen.    Vondel  vraagde 
om  een  plaatsjen  en  bekwam  dit,  mits  hg  een  verqen  ten  besten 
gaf.  Een  der  heeren,  die  op  het  punt  van  huwelgkstrouw  niet  al 
te  best   aangeschreven  stond,  in  't  oog  vattende,  begon  Vondel 
dadelgk: 

Ik  zal  mg  in  deez'  wagen  wagen 
En  laten  mg  naar  Leiden  leiden: 
De  Heer  zal  hen  met  plagen  plagen, 
Die  in  eens  anders  weiden  weiden." 
Vondel,   men   ziet  het,  wordt  in    de  meeste  dezer  vertellingen 
Toorgesteld  als   een    man,    die  op   alles   eene  aardigheid  wist  te 
leggen»  op   alles   een  rgmpjen  te  maken.  Waar  hg  komt,  in  een 


24  GESCHIEDENIS    DKR    LETTERKUNDE. 

gezelschap,  in  eene  redergkerskamer,  iu  eene  trekschait,  in  eenen 
wagen,  nergens  laat  men  hem  met  vrede,  of  h^  moet  de  vnenden 
op  eenen  geestigen  zet,  behoorlgk  in  rgm  gebragt,  onthalen.  Dat 
doet  ons  denken  aan  den  t^d,  die  in  Vondels  latere  jaren  al 
begon  en  raim  eene  halve  eeaw  voortduurde,  toen  alles  verzen 
wilde  maken  of  verzen  hooren,  toen  er  geen  feest,  geen  maaltgd, 
geen  gezelschap  zgn  kon  of  er  moesten  verzen  gelezen  worden^ 
toen  elke  familie  |  haren  poëet  had^  toen  men  vooral  op  geestig- 
heden  en  woordspelingen  verzot  was  en  er  gevonden  werden,  die 
het  woordenboek  nagingen  om  woorden  te  zoeken^  die  eene  dub- 
bele beteekenis  hadden  en  daardoor  stof  konden  leveren  tot  een 
epigram.  Maar  het  was  nog  zoo  niet  toen  Vondel  in  den  kracht 
van  zgn  leven  was,  en  ieder  die  hem  kent  weet,  dat  hg  de  man 
niet  was,  die  Inst  had  en  altgd  gereed  stond  een  gezelschap  op 
die  wgze  te  vermaken.  Wg  mogen  het  er  das  voor  houden,  dat  er 
onder  al  die  aardigheden  en  rgmpjens,  die  de  overlevering  aan  Von- 
del toeschrgft,  niets  gevonden  wordt,  wat  inderdaad  van  Vondel  is. 


Hoe  kwam  men  er  toe,  zooveel  omtrent  Vondel  te  verhalen  wat 
niet  met  hem  gebeurd  is,  zooveel  rgmen  onder  zgnen  naam  te 
doen  doorgaan  die  zgn  werk  niet  zgn,  en  nog  wel  verhalen  en 
rgmen,  wien  wg  het,  zoo  wg  maar  eenigermate  met  hem  en  zg- 
nen tgd  bekend  zgn,  kunnen  aanzien,  dat  zg  niet  bg  hem,  maar 
elders  te  huis  behooren? 

Al  die  verhalen  behooren  tot  de  overlevering.  Dat  wil  zeggen, 
hetgeen  zg  inhouden  is  niet  in  den  tgd  toen  het  geschied  is,  op- 
geschreven, maar  het  is  vele  jaren  van  den  eenen  aan  den  anderen 
oververteld,  totdat  er  eindelgk  eens  iemand  geweest  is  die  het  te 
boek  gesteld  heeft.  Het  volk  stelt  meer  belang  in  die  aardigheden 
zelven,  dan  in  de  personen  op  wie  zg  betrekking  hebben :  die  per- 
sonen worden  dus  dikwgls  bg  het  verhalen  niet  eens  genoemd: 
waartoe  zou  dat  ook  dienen?  Het  zgn  dikwerf  personen,  die  noch 
de  spreker  noch  de  hoorder  van  elders  kent.  Een  latere  verteller 
echter  wil  naauwkeuriger  zgn,  hg  wil  man  en  paard  noemen. 
Maar  hoe  komt  hg  aan  de  namen,  die  hem  nooit  medegedeeld 
zgn?     Geene  zwarigheid!     Het  volk  kent   maar  weinige  in  een 


aBsCHiSBXins  bkb  lettbbxünde.  25 

of  ander  opzigt  beroemde  personen.  Vraagt  het  naar  dichters 
oit  TToegeren  tgd^  het  zal  a  Vondel  en  Gats,  vraagt  het  naar 
Tlootyoogden  het  zal  n  Tromp  en  de  Ruiter,  vraagt  het  naai^ 
schilders,  het  zal  n  Bembrandt  en  Jan  Steen  noemen;  doch  daar 
houdt  bet  gewoonlijk  mee  op.  Vandaar  dat  dan  ook  al  wat  betrek- 
king heeft  op  eenen  persoon  in  een  of  ander  opzigt  beroemd,  toe- 
gekend wordt  aan  die  weinige  die  algemeen  bekend  zgn. 

Een  paar  voorbeelden.  Het  spaansche  bestnnr  maakte  jagt  op 
alle  ketters,  maar  vooral  stelde  het  er  belang  in,  Menno  Simons 
magtig  te  worden  en  had  eene  groote  belooaing  uitgeloofd  aan 
dengenen  die  hem  overleveren  zou.  In  dien  tijd,  zoo  verhaalt  men, 
zit  Menno  eens  op  eenen  wi^n,  op  de  voorste  bank  bjj  den  voer- 
man. De  wagen  wordt  door  dienaren  van  het  geregt  aangehouden, 
die  vernomen  hebben  dat  de  aartsketter  zich  in  dezen  omtrek  op- 
houdt. Zg  vragen,  of  hg  zich  ook  op  den  wagen  bevindt.  Menno 
keert  zich  om,  heihaalt  de  vraag  aan  degene  die  achterin  zitten, 
en  toen  deze,  de  eene  na  den  anderen,  het  ontkennen,  antwoordt 
hj  den  geregtsdienaren,  >de  vrienden  zeggen  van  neen.*'  Zij  laten 
nu  den  wagen  doorgaan  en  Menno  is  op  deze  wijze,  zonder  zgn 
geweten  met  eene  leugen  te  bezwaren,  het  dreigende  gevaar  ont- 
komen. —  Het  is  eene  ware  gebeurtenis;  doch  de  persoon  met 
wien  het  gebeurd  is  was  niet  Menno,  maar  Hans  Bnsschaert,  zgn 
tgdgencot  en  ook,  als  hg,  leeraar  en  oudste  onder  de  Doopschgezin- 
den,  die  bg  zgn  vlugt  uit  Antwerpen  zich  op  gemelde  wijze  redde. 
Eene  eeuw  later  echter  was  deze,  ofschoon  hg  in  zgo  tgd  bekend 
genoeg  geweest  was,  geheel  vergeten ;  maar  het  feit  was  niet  ver- 
geten, daartoe  vond  men  het  te  aardig,  en  men  kende  het  toe  aan 
den  eenigen  doopschgezinden  leeraar  uit  dien  tgd,  wiens  naam  nog 
in  het  geheugen  des  volks  voortleefde,  Menno  Simons. 

De  almanak  der  Maatsch.  tot  Nut  van  't  Algemeen  van  1857 
▼ertelt  ons,  bl.  119:  >Toen  Michiel  Adriaansz.  de  Ruyter  door  den 
koning  van  Denemarken  tot  ridder  van  don  olifant  werd  benoemd, 
eene  ridderorde,  waarvoor  men  2000  rgksdaalders  moest  betalen, 
doch  die  dan  ook  voor  de  Denen  vele  voordeden,  als  vrgdom  van 
belastingen  enz.  had,  waar  onze  admiraal  natuurlgk  geen  gebruik 
▼an  kon  maken,  bedankte  hg  den  koning  vriendelgk;  maar  de 
versierselen  op   zgne  hand  leggende,  zag  hg  den  koning  lachend 


26  OESCHIBDKNIS   DBR  LETTSBXUNDE. 

aan  en  zeide:  »Sire,  waar  moet  dat  groote  beest  tran  eten?**  De 
koning  begreep  hem  en  schonk  hem  tevens  eeue  goede  jaarwedde.*' — 
Wjï  beginnen  aan  de  waarheid  van  deze  anecdote  te  twgfelen,  als 
wg  lezen  dat  de  Rayter,  vier  jaren  nadat  hg  ridder  van  den  oli- 
&nt  geworden  was^  van  den  koning  van  Denemarken  een  jaar- 
geld erlangde  van  ƒ  2000 :  terwgl  wg  noch  bij  zgnen  naauwkearigen 
levensbeschrgver  Brandt  noch  elders  vinden,  dat  hg  reeds  vroeger 
van  dien  koning  een  jaargeld  genoten  had.  Toch  is  het  geval 
gebeurd ;  maar  met  Eortenaar,  niet  met  de  Ruiter.  In  den  beginne 
wist  men  dat;  maar  iemand  uit  lateren  tgd  had  het  hooren  ver- 
tellen: de  naam  van  den  persoon  was  er  hem  niet  bg  genoemd 
of  hg  was  dien  vergeten.  Eortenaar  kende  hg  waarschgnlgk  niet. 
flg  wist  dat  het  met  eenen  hollandschen  admiraal  was  voorge- 
vallen, en  nu  moest  de  bekendste  dier  admiralen,  die  ook  met  den 
deenschen  koning  in  betrekking  gestaan  en  ook  de  olifantsorde 
gedragen  had,  zgnen  naam  leenen  om  den  ontbrekenden  aan  te 
vullen. 

Als  wg  dit  in  aanmerking  nemen  en  ons  herinneren  hoe  b.  v. 
de  Grieken  en  Romeinen  den  geheelen  schat  van  fabelen  dien  zg 
hadden  aan  Aesopus  toekenden,  hoe  in  de  boeken  des  Nieuwen 
Testaments  allerlei  psalmen  als  Davids  werk  worden  aangehaald, 
hoe  zelfe  Dathenus  en  andere  vertalers  op  den  titel  zetten  »De 
CL  psalmen  Davids,"  en  dat  niettegenstaande  in  het  opschrift  van 
sommige  daarvan  de  naam  van  eenen  anderen  dichter  gelezen 
wordt,  dan  begrgpen  wg  hoe  Vondeis  naam  aan  die  rgmen  en 
anecdoten  verbonden  is  geraakt.  Zg  hadden  alle  betrekking  op 
dezen  of  genen  dichter  of  rgmer  uit  eene  vroegere  eeuw.  Zgnen 
naam  kende  men  niet.  Wat  wonder,  dat  men  nu  het  eerst  dacht 
aan  dien  ouden  dichter  of  rgmer  —  vele  kennen  daar  geen  onder- 
scheid tusschen  —  dien  men  best  kende,  soms  den  eenigen  dien 
men  kende.  Men  gist^  het  zou  Vondel  wel  zgn,  die  gissing  achtte 
men  waarschgnlgk,  men  nam  zgnen  naam  in  het  verhaal  op.  Zoo 
is  aan  Vondel  allerlei  toegeschreven  wat  hg  niet  gedaan  of  gespro- 
ken heeft  en  hebben  vele  zich  eene  voorstelling  van  hem  gemaakt, 
met  de  waarheid  geheel  in  strgd.  p.  lsmnds&tz  wz. 


MÜZnSKOE8CHI£OBKI6.  27 

KUNSTGESCHIEDENIS. 


VEKEENIGING  VOOR  NOORD-NEDERLANDS 
MUZIEKGESCHIEDENIS. 


Oigds  en  klokkenspel  te  Arnemniden.  Dezer  daf^en  ontvingen 
wg  van  den  heer  H.  M.  Eesteloo,  secretaris  der  gemeente  Dom- 
burg, een  uittreksel  uit  eene,  door  hem  zamengestelde,  Geschiedenis 
in  Plaatsbeschrijmng  van  Amemuiden. 

Eortelgk  wil  ik  hier  zamenvatten,  wat  de  schrgver  voor  ons  doelbe- 
langrgks  heeft  opgedolven,  uit  de  archieven  dier  oude  zeeuwsche  stad. 

Beeds  vóór  de  Hervorming  was  in  de  kerk  een  orgel  aanwezig, 
want  de  orgdist  genoot  eene  jaarwedde  van  £  12  en  de"  hlaeers  O 
woonden  in  een  huisje  dat  aan  de  kerk  toebehoorde.  N&  de  Her- 
Toncing  schoot  het  geruimen  tgd  ongebruikt  gebleven  te  zgn. 
Wellifft  verkeerde  het  in  zoodanigen  toestand  dat  het  onbruikbaar 
was,  doch  het  is  ook  niet  onmogelgk,  dat  de  godsdienstige  denk- 
w^ze  dier  dagen  daartoe  aanleiding  gaf.  Toen  men  het  eindelgk 
weder  wenschte  te  gebruiken,  bleek  het  daarvoor  ongeschikt  te 
wezen  en  werd,  op  den  27e  jul^  1642,  aan  den  middelburgschen 
orgelmaker  Jobts  Fkssbb  het  vermaken  aanbesteed  voor  eene  M)m 
Tan  /  700,  behalve  het  timmermans-  en  smidswerk  dat  voor 
rekening  der  stadsregering  bleef. 

De  kosten  van  het  werk  gingen  waarsch^nl^k  de  magt  der  ste- 
delgke  kas  te  boven,  want  er  werd,  ter  tegemoetkoming  daarin, 
eene  inschrgving  onder  de  »liefhebbers'*  gehouden.  Hoe  groot  het 
bedrag  was  dat  men  bgeenbragt  wordt  niet  gevreld. 

Volgens  het  bestek   moest  het  de  volgende  dispositie  bekomen : 

Prestant  8  voet,  van  fijn  tin,  45  püpen  (izuUen  van  buiten  op 
stadskosten  worden  geschilderd  of  verguld*'). 

Holpxjp  4  voet  (» spreekt  op  8  voet'*)  42  looden  pgpen. 

Fluit-Octaaf  4  voet  (imaar  is  half  zoo  zwaar  als  de  Octaaf') 
45  looden  pgpen. 


^  Oiigeltrftppen,  of  trederf  der  blaaibalgeii. 


28  MÜZIBKGKSCHIEDBiaS. 

Gemshoorn  2  voet  (»zoo  dik  als  de  Fluit-Ociaaf*)  42  looden 
pflpen. 

Quiot  of  Nasart  17a  voet,  42  looden  pgpen. 

Super-Octaaf  1  voet,  52  looden  pgpen. 

Sgmbaal  %  voet,  (»in  de  Superius  dubbelpgpen'*)  66  looden 
pgpen. 

Trompet  8  voet,  van  koper  en  bont,  62  pgpen.  O 

Tremblant. 

Daitscbe  flait,  %  Register  (lia  de  Superius^  daarmede  alle 
registers  te  vertrekken  ')"),  lood. 

Schalmei,  42  houten  pgpen,  mot  koperen  corpus  naar  behooren. 

-»Het  Doofjen**  ^),  1  voet,  42  looden  pgpen. 

In  het  rugpositief  moest  de  middelste  kast  vol  tinnen  pgpen 
gesteld  worden  »om  ter  gelegener  tgd  de  t^ee  andere  kasten  op 
hare  orde  mede  te  kunnen  volzetten  en  daarmede  accorderen  tot 
een  prestant*'. 

Het  Klavier  moest  zgn  van  45  »stekken"  (toetsen).  Verschil- 
lende registers  hadden  echter  slechts  42  pijpen,  er  moeten  dus 
3  toetsen  geweest  zgn  die  slechts  bg  enkele  registers  geluid  gaven. 
Was  dit  misschien  ten  gevolge  van  gebrek  aan  ruimte,  zoodat  de 
windlade  voor  die  registers  niet  op  de  vereischte  grootte  kon  ge- 
maakt worden? 

De  orgelmaker  kon  gebruik  maken  van  »3  of  4  van  de  oude 
blaasbalgen  met  het  opperste  secreet  *y\ 

Joris  Fksser  schgut  echter  geen  hoogvlieger  in  zgn  vak  te  zgn 
geweest,  want  na  veel  schrgven  en  twisten  werd  de  orgelmaker 
PiETKB  Holst  aangenomen  (stadsrekening  1646/47)  voor  £  27 : 1 :  8 
om  het  gebrekkige  werk  in  orde  ie  maken,  nadat  het  onderzocht 
was  door  Antuonib  Smolobbs,  organist  te  Zieriksee. 

Den  5en  februarg  1643  werd  Joris  Bruis  tot  organist  en  klok- 
speler  aangesteld,  omdat  hg  de  bekwaamste  onder  de  sollicitanten 


')  Ou  ook  gedeeltelijk  dobbel,  als  althans  het  getal  pypen  jaiat  is :  mogelijk 
moet  dit  42  syn. 

*)  Schgnt  dos  een  combinatie-raster  geweest  te  sgn  om  het  yoUe  werk  te 
gebruiken ! 

*)    Moest  dit  register  het  gelnid  Tan  een  dnif  nabootsen? 

*)    Zon  hiermede  het  windkanaal  bedoeld  worden? 


VÜZIEKGSSCHIRDENU.  29 

was  en  de  minste  belooniDg  eischte.  Zgne  jaarwedde  werd  bepaald 
op  £  20  benevens  een  last  tnrf  en  vier  steen  kaarsen,  terw^l 
bovendien  op  21  jnng  1644,  aan  z^n  zoontje  nog  J  20  per  jaar 
werd  toegelegd,  voor  ihet  blazen  op  den  orgel". 

Bruis  bleef  zgne  betrekking  bekleeden  tot  1  mei  1646,  toen 
hg  vervangen  werd  door  Jacobus  yaih  Oveebecke,  die  tevens  school- 
meester was.  Zgne  bezoldiging  was  aanvankelgk  ƒ  100.  Den  7en 
april  1648  werd  die  verhoogd  tot  f  120  en  18  maart  1675  op 
/  180  vastgesteld. 

De  financiën  van  Amemaiden  schgnen  in  dien  tgd  in  slechten 
staat  verkeerd  te  hebben,  ten  minsten  den  16  jang  1677  besloot 
het  stadsbestuur  het  orgel  en  klokkenspel  te  doen  stilstaan,  tot 
dat  de  schulden  wat  zouden  verminderd  zgn,  en  derhalve  den 
organist  en  klokspeler  te  ontslaan. 

Hunne  hoop  op  beterschap  werd  echter  teleurgesteld,  want  van 
1707 — 1710  werd  het  orgel  bg  gedeelten  verkocht  en  gesloopt 
Zeker  geen  bewgs  van  weelde! 

Eerst  in  1795  kreeg  de  gemeente  weder  zekerheid  dat  haar 
gezang  door  orgelspel  zou  begeleid  worden,  want  de  heer 
Daniël  RADBaHACHEB,  heer  van  Nieuwerkerke,  schonk  den  6en  aug. 
van  dat  jaar  aan  de  kerk  een  groot  huisorgel,  met  eene  jaarlgksche 
toelage  van  twintig  rgksdaalders,  tot  tegemoetkoming  in  de  kosten 
van  een  organist,  welke  som  hg  na  zgn  dood  door  erfmaking  voor 
altgd  verzekerde. 

Den  17en  april  1796  vond  de  inwgding  plaats,  nadat  op  17  oct. 
1795  tot  organist,  op  eene  jaarwedde  va*!  ƒ  50,  was  aangesteld 
Hekdbik  Loene,  een  blinde,  die  ecbter  reeds  voor  zgne  indienst- 
treding, namelgk  5  februarg  1796,  weder  ontslagen  werd,  omdat 
hg  het  orgel  op  eene  onwaardige  wgze  bespeeld  had.  Zgn  opvolger 
was  David  Lootens,  die  tot  zgn  dood  in  1835  deze  betrekking  waarnam. 

Voor  eenige  jaren  is  eene  nieuwe  kerk  gebouwd  en  daarin 
beeft  het  orgel  weder  een  plaats  gekregen. 

Het  klokkenspel  is  voor  het  grootste  gedeelte  in  1583  gegoten 
door  Pibter'  van  den  Ghbin  te  Mechelen,  nadat  het  stadsbestuur, 
bet  daaraan  voorafgaande  jaar,  van  een  koopman  te  Antwerpen, 
een  akkoord  klokken  had  gekocht,  dat  vroeger  tot  voorslag  gediend 


30  UUZIBKGI^CHIBDKNIS. 

had  van  het  klooster  Boosendale.  Jan  Inoelsz,  horologiemaker 
te  Mechelen,  leverde  daarvoor  het  noodige  mechaniek  ea  200 
tgevgsde"  noten.  Zgn  werk  schgnt  echter  niet  naar  genoegen  te  zgn 
nitgevallen^  want  den  26e  febraarg  1589  werd  aan  Jan  Dickzk. 
Coop^  horologiemaker  te  Delft,  aanbesteed  het  maken  van  een 
nienw  speelrad  (trommel),  hamers,  veeren,  enz. 

De  eerste  klokspeler  was  Louis  Baston,  die  in  1583  werd  aan- 
genomen, denkelgk  voor  vgf  jaren,  want  in  1588  werd  hg  op  nienw 
aangesteld  en  zgne  jaarwedde  bepaald  op  £  21,  benevens  vrge 
woning  en  vrgdom  van  bieraccgns.  Hg  had  ook  bovendien  om 
een  nieuwen  hoed  gevraagd,  doch  de  magistraat  besloot  om  het 
van  omstandigheden  te  laten  afhangen,  dien  al  of  niet  te  geven. 
Bg  overleed  in  1596  of  97,  na  meer  dan  eens  een  nieuwen  hoed 
gekregen  te  hebben.  Zgn  zoon  Joris  Baston  werd  zgn  opvolger. 
Yermoedelgk  heeft  hg  die  betrekking  waargenomen  tot  in  1643 
toen  de  post  van  klokkenist  vereenigd  ^erd  met  dien  van  organist. 

Het  besloit  van  het  stadsbestuur  om  het  klokkenspel  te  doen 
stilstaan,  had  zeker  alleen  betrekking  op  het  bespelen  met  de 
handen,  en  niet  door  middel  van  het  norwerk,  want  van  1680  tot 
1715  wordt  jaarlgks  £  2  in  de  rekening  verantwoord,  voor  het  om 
de  drie  maanden  verzetten  van  het  klokkenspel. 

In  1859  werd  het  klokkenspel  ia  den  tegenwoordigen  toren  over- 
gebragt.  Het  bestaat  uit  21  klokken,  waarvan  de  grootste  tot 
opschrift  heeft: 

Jhenu  U  mijnen  name, 
Myn  ghela^t  sjr  Gode  beqname, 
Also  verre  men  my  horen  sal. 
Wilt  God  bewaren  overaL 
Fieter  Waghevens  goot  mjj  in  't  jaar  MCCCCCXYiil 

De  andere  zgn  allen  door  vandbn  GnMNgegoteifvan  1553— 83; 
vier  dragen  den  naam  van  Maria,  één  van  Anna,  één  van  Chris- 
tina  en  één  van  Jezus.  De  overige  vermelden  alleen  den  naam 
van  den  gieter  en  het  jaartal. 

»Als  eene  bgzonderheid  ten  opzigte  van  het  klokkenspel*',  ein- 
digt de  schrgver,  » verdient  te  worden  aangeteekend,  dat  het  gedu- 
rende de  omwenteling  en  de  fransche  overhef  rsching  het  Wühehnug' 
Ued  speelde,  hetgeen  zeker  niet  pleit  voor  de  juiste  uitvoering  en 


IfUZiBKOBBCHlSDBNia.  31 

evenmin   voor  groote  mnzikale  kennis  van  de  toenmalige  antori- 
teiten/* 

Den  heer  Eesteloo  zg  daok  voor  zgne  beleefdheid  om  de  Ver- 
eeniging  met  zgne  nasporingen  bekend  te  maken.  Ik  hoop  dat 
zgn  voorbeeld  door  meerdare  onderzoekers,  die  een  ond  archief 
oDder  hnn  bereik  hebben,  moge  nagevolgd  worden,  want  er  is  nog 
veel  wetenswaardigs  omtrent  onze  mnziekgeschiedenis  aan  den 
dag  te  brengen. 

s.   SPSLLKaS. 

Toonknnstenaan  eni.  te  Leiden.  In  het  Album  Studiosorum  der  leid- 

8cbe  hoogeschool  (zie  Nav.  XXV  blz.  614  ')  worden  ook  eenige  toon- 

kaostenaars   vermeld,    die   huisvesting   aan  studenten  verleenden. 

Zie  hier  hunne  namen  en  de  dagteekeningen,  waarop  zg  voorkomen. 

1  oct.  1595,  Meester  Makbten^  Ingtenist. 

16  sept.  1596,  Magister  MARTUius,  citharoedns  *). 
14  febr.  1604,  Joachimus,  citharoedus. 

8  oct.  1610,  Magister  Joachjmcs,  citharoedns. 
14  oct.  1617,  Hbbman  Pisomus,  citharoedas  '). 
19  mei  1684,  de  wed.  van  Jak  Stkbn,  op  't  hoekje  van  de  Pieters- 
kerkgracht. 

17  sept.  1684,    Idem,    op  de  langebmg. 

Verder  zgu  aangeteekend  de  volgende  daarin  voorkomende  nit- 
kangborden,  betreffende  toonkunst: 
de  vergulde  klok. 
de  roode  klok. 
de  blaauwe  klok. 
de  belle. 
Dr.  W.  N.  du  Bieu,  die  ons  deze  opgaven  verstrektci  zg  daar- 
voor dank  gebragt. 

HEIJU. 

* 

Pwten  uit  eene  rekening  van   getijdemeesters  te  Ondewater,  van 
1M3— 1544.  (Ontleend   aan   de   iBgdragen   voor   de  geschiedenis 

n    Deie  had  in  die  jaren  tal  ran  stadenten  b{j  sich  inwonen. 
')    Hermanna  Pya  of  Piso  was,  van  1624  tot  sgn  oyerlgden  in  1645,  organist 
HQ  de  Uooglandiche  kerk.  Dit  is  waarschgniyk  deselfde  als  de  genoemde  Fiaonns. 


i\2  TAALKUNDK. 

van  het  Bisdom  van  Haarlem"  Ille  Deel,  2e  Aflevering,  bl.  304--807.) 

Heer  Comdis  Gerrüsa.  cappellaan,  van  een  wyltgts  te  singe 
gegeven j  h.  B.  Q. 

Heer  Jacob  Jacobsê.  van  dat  hg   overgesongen  heeft,  gegeven 

X  sL 

Item  die  twee  vreemde  bassen  gegeven  van  een  wgltgts  te 
singe y  K.  6.  xvig  st. 

Mr.  Melcfdor^  orgelist  van  'wekere  dage  als  de  kerck  vesperen 
hoat  en  met  cedalle  gescreeven  staen,  elcx  twee  vespere  met  mag- 
nificat en  die  Octaef  van  dat  Ueglich  Sacrament,  en  Heglich 
Crnysioff,  te  samen  hiervoor  bet.  die  getgde,  sgu  hugshoger,  en 
noch j  h  EL  6. 

Mr.  Daniël,  schoolmeester  gegeven  drie  Bgnsgolde,  dat  hg  met 
dee  schoolkgnderen  op  Heglige  Amandos  en  des  üeglige  daechs 
helpe  singe,  noch  een  Bgnsgulden  dat  hy  met  dee  kguderen  in 
t  Crovslofi  compt,  en  van  xxxvig  dage  mette  cappe  te  diene  g 
Bgngnlden  omdat  fay  die  kgnderen  leert  singe  datter  gheen  con- 
fogs  gesciet,  en  noch  van  xvig  dage  met  die  cappe  die  vesper  te 
diene  ix vj  B.  G.  ix  st. 

Van  de  Passie  opte  palmsonnedaech  onnere  die  hoochmisse, 
en  naet  loff  in  musgck  te  singe gegeven  x  st 

Van  de  verrgsenisse  opten  Paeachdaech  te  singe,  twee  priesters  . 
elcx  twee  stug  vers  en  die  schoolm.  g  st vj  st. 

Een  boack  gecoft  daer  die  schoolkgnderen  die  lessen  vagt  singe 
coste xxvig  st. 

J.  J.   G&AAV. 


TAALKUNDE. 


steen.  (Vgl.  XXV,  bl.  472,  348).  In  Engeland  is  het  woord 
stone,  om  zeker  gewigt  aan  te  doiden,  bg  het  volk  nog  in  volle 
gebruik. 

Haarlem,  johan  wikkuol 


TAALKUNDE.  33 

lelkaton  (XXV,  bl.  473).  Hieromtrent  zegt  het  westvlaainsche 
tgdsehrift  Rond  den  heerd,  1875,  bl.  370:  »Wat  melcatons  zgn, 
kan  eikendeen  zeggen  in  West-VIaauderen,  groote  geluwe  perzi- 
ken, die  rgp  zgn  op  't  einde  van  den  herfst.  — 'tPransch  woord 
pêche,  dat  na  bg  de  Vlamingen  schier  algemeen  gebezigd  wordt 
in  stede  van  ons  eigene  woord  perzik,  en  was  over  een  dertigtal 
jaren  hier  geenszins  in  gebruik:  men  hoorde  van  niets  anders 
spreken  als  van  nielekatona,'^ 

SpreekwQie.  "Ej  weet  wel  waar  Abraham  den  mosterd  haalt.  Er  zgn 
Tarianten  in  de  uitlegging  van  het  spreekwoord:  men  weet  waar 
Abraiiam  den  mosterd  haalt,  en  er  zgn  er  mg  in  mgne  lec- 
tnnr  twee  van  voorgekomen.  De  een^:  zg  wist  wel  waar  Bart 
dm  most  haalde.  De  andere :  hg  wist,  waar  Abraham  den  mosterd 
mak.  Beide  varianten  bewgzen,  dat  de  spreekwgze  niet  ontleend 
is  aan  den  Bgbel.  Maar  de  vraag  blgfb  over:  welk^  lezing  is  de 
vare?  En,  van  waar  die  verscheidenheid  in  den  naam,  hetprodact 
en  de  verrigting? 

B.  A.  p. 

[Te  regt  zegt  E.  A.  P.  dat  deze  spreekwgze  niet  aan  den  Bgbel 
ontleend  is.  Al  lezen  wg  niet  mosterd^  maar  mutsaard^  dan  nog 
kan  zg  moeielgk  tot  het  verhaal  in  Genes.  XXII  worden  terug- 
|i[ebragt.  Want  al  is  het  waar  dat,  zoo  als  Nav  VI,  bl.  208 
geiegd  wordt,  Izaak  het  hout  zag  gereed  liggen  en  das  wel  wist 
waar  Abraham  dit  had,  er  wordt  (onder:jteld  dat  de  genoemde 
lezing  de  ware  is)  in  de  spreekwgze  gesproken,  niet  van  de  plaats 
waar  hg  het  had  liggen,  maar  van  de  plaats  waar  hg  bet  weg- 
gehaald had,  en  dit  maakt  nog  al  een  groot  onderscheid.  Doch 
die  lezing  is  zeker  de  ware  niet.  De  verzamelingen,  waar  volgens 
Barrebomée  (1,  bl.  9,  vgl.  111,  104)  dit  spreekwoord  voorkomt,  zgn 
alle  van  tateren  tgd  en  in  geen  van  alle  wordt  muisaardgeiezQn,  overal 
moMaard.  Wel  zeggen  verscheidene  dier  verzamelaars,  dat  men 
kier  aan  mutsaard  denken  moet;  maar  het  schynt  toch  dat  zg, 
waar  zg  de  spreekwgze  gehoord  hebben,  alle  steeds  van  mostaard 
hebben  hooren  spreken.  Wg  mogen  het  er  das  voor  houden,  dat 
de  naam  Abraham   en   ten  gevolge   daarvan   het  in  het  verband 

8 


34  TAALRÜNDB. 

brengen  Tan  de  spreekw^ze  met  het  verhaal  omtrent  den  aartsvader 
hen  tot  deze  wel  vernuftij^e,  raaar  onjuiste  gissing;  heeft  gebragt. 
Een  ander  bewys  vind  ik  hierin,  dat  men  in  Duitschland,  waar 
de  npreekwgze  ook  bekend  is,  zegt,  er  weiss  wo  iiartei  most  holt. 

Vanwaar  dat  verschil  in  den  naam?  vraagt  E.  A.  P.  Wanneer 
in  een  spreekwoord  of  eene  spreekwyze  de  naam  voorkomt  van 
eenen  geheel  onbekenden  persoon,  wisselt  deze  ligt  met  eenen 
anderen.  Zoo  zegt  men,  wij  zullen  malkander  geen  Grietje  heeten; 
maar  in  Noordbrabant  zegt  men  daarvoor,  wij  zullen  malkander 
geen  Lijabeth  heeten.  Men  zegt  hij  komt  achteraan  als  Koppen  met 
de  schollen^  maar  ook  wel  ah  Matje  met  de  schollen.  Waar  van 
bekende  personen  gesproken  wordt,  is  dit  zelden  het  geval.  Geschiedt 
dit  eene  enkele  maal,  dan  is  er  doorgaans  eene  bjjzondere  reden 
voor.  Men  hoort  b.  v.  in  plaats  van  hij  is  Pietje  de  voorste  ook 
wel  hg  is  haantje  de  voorste.  Docti  deze  verwisseling  van  persoon 
is  hierdoor  ontstaan,  vooreerst  dat  men  of  niet  wist  of  twijfelde 
dat  hier  van  eenen  bekenden  persoon,  den  apostel  Petrus,  sprake 
was:  ten  andereu  dat  men  speelde  met  den  voornaam  Haantje  en 
de  naam  van  het  dier  dat  door  zijne  drift,  moed  en  str^dlast  zoo 
bekend  is,  dat  men  van  hem,  die  zich  onderscheidt  door  levenaig- 
beid,  prikkelbaarheid  en  voorbarigheid  zegt,  7  is  een  haan.  Reeds 
de  verwisseling  van  namen  maakt  het  das  niet  waarschgnlyk,  dat 
wg  hier  aan  den  aartsvader  te  denken  hebhen. 

Wg  hebben  gezien  dat  mutsaard  niets  is  dan  eene  gissing,  eene 
niet  gelukkige  gissing  van  uitleggers  van  deze  spreekwgze.  Ons 
blgft  dus  de  kenze  tusschen  mostaard  en  most.  Van  den  laatsten 
spreekt  men  in  Duitschlaud,  en  sprak  men  zeker  ook  vroeger  hier 
te  lande.  Immers  voor  de  verandering  van  mostaard  in  most  is 
geene  reden  te  vinden ;  voor  het  omgekeerde  wel.  In  vroegere 
eeuwen  werd  hier  nog  al  veel  most  gedronken ;  maar  dat  is  gsiande 
weg  verminderd.  Nog  in  mijne  jeugd  werd  hg,  hoewel  niet  veel 
meer,  gedronken:  de  wgnkoopcr  was  toen  gewoon,  wanneer  de 
nienwe  most  er  was,  zgnen  goeden  klanten  een  of  twee  flesschen 
ten  geschenke  te  zenden.  Dit  is  evenwel  ook  al  opgehouden  en 
ik  geloof  dat  er  nu  hier  te  lande  al  zeer  weinig  most  meer  gebruikt 
wordt.  Geen  wonder  daarom,  r^at  de  weinig  bekende  most  in  de 
spreekwgze  zgne  plaats  moest  a&taan  aan  den  mostaard,  dien  ieder 


TAA.LKUNDX.  35 

kent,  die  dagelgkn  op   de  tafel  van  den  rgken  komt,  en  dien  de 
arme  nog  ?eel  uiiudeir  ontberen  kan. 

£.  A«  P.  maakt  nog  melding  van  eene  andere  variant,  hij  unst 
vd  ioaar  Abrcan  den  mosterd  maalt.  Bg  Harrebomée  vind  ik  haar 
niet:  ik  heb  haar  ook  nooit  gehoord.  Ik  geloof  daarom  dat  zg 
niet  veel  gebezigd  wordt  en  hond  haar  voor  niets  anders  dan  voor 
eeoe  verdere  verbastering,  ontstaan  onder  menschen  die  niet  be- 
grepen, welk  verband  er  is  tusschen  de  spreek  wgze  ec  dat  waarop 
zg  gewoonlgk  wordt  toegepast.] 

Spreekwijze.  Slapen  als  een  os.  Slapen  dan  de  ossen  zoo  diep 
en  vasiV  Men  zon  met  hetzeltde  regt  kannen  vragen:  zgu  de 
olilanten  zoo  dom,  de  paarden  zoo  wulpsch,  de  garnalen  zoo  hlecht 
Tsa  gehengenV  Iminers  men  zegt:  zo^  dom  als  een  olifant,  een 
h. . . .  ala  een  paard,  eene  memorie  als  een  garnaal.  Bg  die  spreek- 
wazen ligt  hel  derde  van  vergelgking  niet  in  eene  vermeende 
eigeubchap  van  het  bggebragte  dier  (of  o.k  ander  voorwerp :  men 
deuke  slechts  aan  het  bgbelsche  »eeu  geloof  ais  een  mostaardzaad''), 
maar  in  de  afmeÜLg.  Oiifauteii,  paarden,  ossen  worden  ter  aan- 
duiding genoeiüd  wegens  hunne  grootte  i  garnalen  wegens  hare 
kiemheid.  Om  dezelfde  reden  noemt  men  velln  papier  van  de 
gruotóte  soort:  olitauts;  de  allergrootste  snelpersen  heeten  mam- 
moethspersen,  en  zoo  meer. 

Uet  is  echter  wel  mogelgk,  waarschgnigk  zelfs,  dat  men  tot 
bepaalde  vergeLg kingen  deze  of  die  zeer  groote  of  zeer  kleine  die- 
ren gekozen  heelt  wegens  zekere  gelgksoortigheid.  De  olifant  is 
wel  een  zeer  schrander  dier,  maar  heeit  toch  een  lomp  voorkouien; 
het  paard  is  vurig;  de  os  log  en  traag,  en  dit  is  men  ook  wel 
eens  na  een  diepen  en  vasten  slaap. 

H.    M.   C.   V.   o. 

Alsterw^n.  (Vgl.  XXY,  bl.  473).  A^lsterwgn  is  wgn  op  alsem 
getrokken.  Alsem  is  het  bekende,  zeer  bittere  kruid  van  dë  plant 
door  de  kruidkundigen  artemisia  absinthium  genoemd.  Alsem  groeit 
ook  in  Nederland  in  het  wild,  en  is  in  onze  volksgeneeskunde  een 
zeer  bekend  kruid.  Gewooulgk  laat  men  alsem,  met  nog  andere 
kruiden,  vooral  met  duizendgulJenkruid  {erytikraea  centaurium),  ge- 
zegende  distel  {centaurea  benedicta)  en   bgvoet  (artemisia  vulgaris) 


36  TAALKUin>B. 

vermengd,  op  wgn,  brandewgn  of  water  trekken,  en  verkrggt  zoo 
een  uitmnntend  geneesmiddel.  De  alsem  wordt  door  het  volk  veelal 
ab,  cdst  of  aaht  genoemd.  In  Friesland  is  de  benaming  alst  meest 
in  gebmik,  en,  omdat  men  van  de  alsemplant  vooral  de  bloeiende 
toppen  verzamelt  en  gebmikt,  zoo  spreekt  men  er  meest  van: 
knop  fan  cdst.  Alsem  heet  in  *t  Hoogdnitsch  Wermuth^  dat  is  TFi- 
dermuth,  wedermoed,  weermoed,  weerzin,  tegenzin,  omdat  het  zoo 
walchelgk  bitter  is. 

Van  dit  dnitsche  Wermuih  hebben  de  Franschen  hnn  woord 
vermouth  ontleend.  Dit  fransche  vermouth,  dat  men  tegenwoordig 
ook  dikwgls  in  nederlandsche  nieuwsbladen  als  een  zeer  bgzonder  (en 
natnarlyk  zeer  dnnr)  geneesmiddel  aangeprezen  ziet,  is  oorspronkelgk 
niets  anders  als  de  eenvoadige,  van  onds  bekende  alsterwgu.  Zoo 
wordt  ook  de  van  ouds  bekende  tamarinde  tegenwoordig  in  onze 
nieuwsbladen  als  een  (dnnr)  fransch  geneesmiddel,  als  tamar  indien^ 
als  iets  bgzonders  en  nienws  aanbevolen!  De  wereld  wil  bedrogen  zijn! 

De  abspithe,  die  heillooze,  hoogst  schadelgke  likeur,  welke  heden 
ten  dage  den  Franschen,  die  er  veelvuldig  aan  verslaafd  zgn,  met 
allerlei  ellendige  kwalen,  vooral  zenuw-  en  hersenziekten  loont, 
heeft  almede  van  den  heilzamen  alsem  haar  naam  ontleend. 

Haarlem.  jouan  winkleb. 

Klokdag.  (Vgl.  XXV,  bl.  471).  Oudtgds,  toen  de  «f«(/<n  nog  niet 
gemrtnten  waren,  vatte  men  de  verstrooid  liggende  i^oningen  en 
buurten,  buiten  de  stadswallen  gelegen,  maar  onder  het  behoor 
en  beheer  der  stad  staande,  samen,  onder  den  naam  van  de  juris- 
dictie der  stad.  Maar  dit  vreemde  stadh  nis  woord,  zoo  als  men  zulke 
dwaze  basterdwoorden  te  Leeuwarden  noemde,  werd  in  de  volks- 
spraak  van  Leeuwarden  vervangen  door  het  redeigke  en  goed 
duitsche  woord  klokslach. 

Zoo  zei  men,  en  zeit  nog  zoo:  het  Vliet  en  de  Olde-Galileëu 
liggen  onder  den  klokslach  van  Leeuwarden.  Maar  de  Schrans,  een 
andere  buurt,  bgna  onmiddelijk  aan  de  bebouwde  kom  van  Leeuwar- 
den grenzende,  li<^n'et  onder  den  klokslach  van  Leeuwarden,  ofschoon 
men  er  zeer  goed  de  tore.ikUtkken  dier  stad  kan  hooren  slaan. 

Het  woord  klokslach  heeft  dus  in  Friesland  een  eenigszius  andere 
beteekenis,  dan  die,  welke  op  bl.  471  medegedeeld  is. 


TAALKUNDE.  37 

In  plaats  van   de  leeawarder  uitdrukking  onder  den  Tdókdach^ 
zeit  men  te  Groningen:  die  buurt  ligt  onder  etada  tafel. 
Haarlem.  johan  winkler. 

FiiMbed.  (XXV^  bl.  513).  ^t  Kan  misschien  zgn  nut  hebben  te 
Termelden  dat  't  bekende  schaaldiertje  van  dien  naam  op  de  Veluwe 
keldermot  genoemd  Tvordt. 

Aan  H  Uddelermeer.  A.  aarsen. 

Spreekwoord :  De  apostelen  moeten  wandelen.  (XXY,  bl.  338,  464.) 
Naar  aanleiding  van  'tgeen  t.  a.  pi.  te  lezen  staat  omtrent  dit  spreek- 
woord, ben  ik  zoo  vrg  een  feit  te  herinneren,  dat,  naar  't  mg  voor- 
komt, dat  spreekwoord  heeft  doen  geboren  worden.  Men  leest  in 
Het  leven  van  Frederik  Hendrik,  prins  v.  Oranje  enz.,  beschreven 
door ....  (met  koperen  platen  van  B.  Picart)  ui^.^egeven  te  *s  Gra- 
Tenha^e  bg  Ottho  en  Pieter  van  Thor  1737,  Ie  deel,  blz.  160: 
>Niet  lang  daarna  onderrecht  zijnde,  dat  in  den  Dom  te  Munster 
>twaalf  Apostels  van  hetzelfde  metaal  (zilver)  waren,  trok  hg 
»(Christiaan  van  Brunswgk)  naar  die  stad,  maakte  er  zich  meester 
>Tan,  en  met  zgne  voornaamste  officieren  in  Je  gemelde  kerk  geko- 
»men,  bestrafte  hg  de  Apostels  over  hunne  luiheid  en  ongeboor- 
>zaamheid  aan  de  geboden  van  hunnen  Heer,  die  hun  gelast  had 
»de  aarde  te  doorwandelen;  daarna  gezworen  hebbende^  dat 
»hg  hen  de  bevelen  van  zoo  goed  een  Meester  wel  zou  doen  na- 
>  komen,  deed  hg  ze  wegneemen,  en  in  Rgksdaalders  veranderen, 
>die  vervolgens  de  weereld  doorwandelden." 

J.   H.   8CHU0BUA1ÏS   STEKHOVEK. 

Kceterwaalsch.  (Vgl.  XXIV,  bl.  156 ;  XXV,  bL  184).  In  Riecke.  Der 
Volksmund  in  Deotschland  vindt  men  het  volgende  als  oorsprong  van 
het  woord  koeterwaalsch  of  kauderwalsch  opgegeven:  »Alssichdie 
keltische  Spracbe  in  Deutschland  verloren  und  dafür  die  dentsche 
Sprache,  wie  wir  sie  aus  den  altesten  ürkanden  kennen,  entwickelt 
haite,  war  den  Deutschen  die  Sprache  der  Kelten  unverstandlich  gewor- 
den. Wenn  einer  unverstandlich  sprach,  so  war  das  » Kauderwalsch'' 
wie  noch  heute.  Die  alten  Galliër  batten  cauder  fur  sprechen,  schwat- 
en,  das  der  Franzose  zu  eaueer  =  schwatzen,  caueeur  =  der  Schwtti- 


38  TAALKUNDE. 

zer,  ^emacbt  hat.  FriesiRch  queddem,  niederdentscb  höddem  statt  spre- 
chen  ist  das^^elbe  Wort.  Bretonisch  kaozecd  =  schwatzen.  Eauder- 
walsch  heisst  also  walsch  oder  anverstandlich  sprechen.*' 

Ik  geef  hier  dezeD  oorsprong  van  't  woord  kauderwalsch  om  der 
volledigheid  wille,  eo  niet  omdat  ik  deze  afleiding  voorde  ware  hoade. 

Van  deze  gelegenheid  maak  ik  tevens  gebrnik  om  de  aandacht 
der  navorschers,  vooral  der  geschied-  en  taalvorsctiers  te  vestio^en 
op  het  bovenaangehaalde  ^erK.  De  volle  titel  er  van  is :  Der  Volks- 
mond in  Deatschland.  Sonst  und  jetzt.  Ein  we^^weiser  im  deut- 
schen  Vaterlande  fiir's  Volk  and  seiue  Lehrer.  Von  O.  F.  Riecke. 
Nordhftusen,  Adolph  Bücbting,  1865.  Ook  op  een  ander  werkje  van 
den  zelfden  schry  ver,  getiteld :  Die  Schichtnng  der  Völker  und  Spra- 
chen  in  Dentschland,  aof  Grnnd  der  vergleichenden  Sprachforschnng, 
nachgewiesen  an  Orts-,  Familien-^  Thier-Namen,  Titel n  nnd  Idio- 
tismen.  Gera,  Paul  Strobel,  1872.  Beide  boeken  mogen  met  recht 
hoogst  merkweerdige  geschriften  genoemd  worden.  De  namen  van 
plaatsen,  van  bergen,  bosscben,  rivieren,  meeren,  velden,  enz.,  van 
personen  en  geslachten,  en  van  zeer  veel  andere  zaken  in  de  ger- 
maarsche  landen,  worden  er  in  verklaard  uit  de  oude  keltische, 
turanische,  taal.  De  schrgver  is  volbloed  Keltomaan  (Eeltennarre 
noemde  hem  een  zgner  daitsche  boekbeoordeelaars,  maar  wis  zeer 
ten  onrechte),  en  mag  hg  soms  in  zgn  gver  om  alles  nit  de  tnra- 
nische  talen  te  verklaren,  oogenschgnlgk  te  verre  gaan,  zgn  «verleen 
behelzen  niettemin  een  schat  van  hoogst  wetensweerde  zaken. 

De  bovengenoemde  friesche  en  nederdnitsche  woorden  queddem 
en  köddern  zullen  misschien  aan  sommige  lezers  van  dit  opsteltje, 
zoowel  aan  Friezen  als  Hollanders,  geheel  vreemd  voorkomen,  en 
eischen  dus  wel  een  nadere  verklaring.  Inderdaad  komt  queddem 
in  het  hedendaagsche  nederlandsche  friesch  (westfriesch)  tiiet  meer 
voor,  en  evenmin  köddern  in  het  nederlandsche  nederdnitsch  of  in 
eenigen  nederdnitschen  tongval  van  de  hedendaagsche  Nederianden. 
Lgkwel  zgn  't  zaiver  friesche  en  nederdnitsche  woorden.  Het  ond- 
friesch  heeft  qiéeda  quetha;  het  gothisch  quithan ;  het  ondsaksisch 
quethan  (tegenw.  tgd,  3de  pers.  quitUd);  het  angelsaksisch  cwedan 
en  ct)aedan  (tegenw.  tgd,  8de  persoon:  cwyd);  alles  spreken  bedui- 
dende. Verder  heeft  het  ondnoorsch  quida  ==  sage^  en  hangen  het 
latgnsche  loqui  en  't  oude  inqwU  hier  ook  mee  samen.  Het  heden- 


TAALKUNDE.  89 

daa^che  engelsch  heeft  nog  I  quothj  ik  zeide,  in  (gebruik,  boewei 
't  sterk  Terondert.  Het  \js1andsch  heeft  qüeda^  het  zsreedsch  gvdda^ 
het  deensch  qva^de^  spreken.  De  oude  oostfriesche  laodtaal,  die 
DOg  in  't  laatst  d^r  zeventiende  eeuw  hier  en  daar  in  Oost-Fries- 
land door  't  landvolk  s^esproken  werd,  had  qnidden^  spreken,  quid" 
iewood,  spreekwoord.  De  heden daa^^sche  friso-saksiscbe  tongval  van 
Oost -Friesland  heeft  nog  de  woorden  qudtelen  en  quidderen  voor 
babbelen  in  gebraik.  Eindelgk  in  de  zniver  friesche  tongvallen  van 
de  landstreek  Sagelterland  in  Oldenbnrg  en  van  het  eiland  Wan- 
geroog leven  nog  de  woorden :  quéde  (qnddj  quêden)  en  quider  (qneid^ 
quUhtn).  spreken,  e?en  als  quede  in  *t  hedendaagsche  noordfriesch. 

Het  nederdnitsche  köddern,  dat  met  de  boven  opgenoemde  vor- 
men oorspronkelijk  een  en  het  zelfde  woord  is,  leeft  nog  in  de 
westfaalsche  tongvallen  als  koren  (Uöttingen.  Grnbenhagen,  Schanm- 
barg)  en  kuren  (Manster,  Osenhrügge,  Brakel),  enz.  De  holland- 
iche  woorden  kwetteren,  kweelen  (van  kwedelent)  en  kouten  hangen 
Uer  wis  ook  mede  zamen.  Ook  onderschrgf  ik  gaarne  de  meening 
Tan  Riecke,  dat  al  deze  woorden  en  vormen  met  het  cauder  der 
onde  keltische  Galliërs,  enz.  verwant,  en  oorspronkelgk  éen  zgn. 

Haarlem.  jOHAir  winkleb. 

Opinm  schuiven  (XXIV,  bl.  888).  In  den  Gids  van  september  1875 
bl.  445  wordt  d't  schuwen  aldos  verklaard.  »De  Oosterling  rookt 
niet  zoo  als  de  Europeaan  door  eene  hoeveelheid  rook  nit  pijp  of 
ngaar  op  te  zaigen,  die  eenigen  tyd  in  den  mond  te  honden  en 
dan  aii  te  blazen,  doch  doet  den  rook  door  eene  langzame  als 
het  ^we  schuivende  ademhaling  in  de  longen  indringen.  Eerst  na 
dien  eenigen  tgd  aldaar  bs waard  te  hebben,  ademt  hi]  den  rook 
weder  uit;  en  zoo  zgn  eenige  weinige  trekken  nit  de  amfioenpgp 
door  de  krachtige  inwerking  van  den  rook  op  het  bloed  in  de 
longen,  voldoende  de  gewenschte  uitwerking  tot  stand  te  brengen." 


40 

GESLACHT-  EN  WAPENKUNDE. 


Wapens  gevraagd  (XXY,  bl.  522). 

Schraêsert  Twee  omgekeerde  hermelgnstaart^n  van  sabel,  naast 
elkander  op  zilver,  met  een  schUdboofd  van  sinopel,  beladen  met 
3  zespantige  gonden  sterren. 

Gerlingê.  Doorsneden:  a  een  zilveren  raap  met  lof  van  sinopel, 
op  sabel,  b  drie  gouden  belletjes  (2  en  1)  op  keel. 

Le  Riemer.  Een  gouden  chaussetrape  van  drie  beenen,  ver- 
gezeld van  drie  zilveren  driebladeren,  geknopt  van  goud  en  gepunt 
van  sinopel,  op  een  veld  van  keel.  v.  b.  v.  d.  k. 

O.  van  Hardenbroek.  Nav.  XXIV,  446  vroeg  ik  naar  de  levens- 
bgzonderheden,  familiebetrekkingen  o.  a.  van  G.  van  Hardenbroek, 
maarschalk  van  Abkoude  en  Eemland,  gestorven  in  1608  en  met 
grafzerk  in  de  kerk  te  Rijswijk  (gemeente  Maurik)  begraven.  £r 
kwam  wel  een  zeer  gewenscbt  antwoord  in,  in  hetzelfde  deel  bl.  481, 
doch  ten  opzigie  van  latere  heeren  van  Hardenbroek,  wat  ook  toe- 
passelijk is  op  de  verw^'zint;  naar  Nav.  XVI,  bl.  108  enz.  Thans 
blgkt  mg  ten  opzigte  van  Gg^bert  van  Hardenbroek,  die  in  1608 
te  Rijswijk  werd  begraven,  dat  hij  hoogstwaarschijnlijk  dezelfde 
is,  die  vóór  1577  huwde  met  Walburg  van  Wijlie^  dochter  van 
Jasper  van  Wghe,  heer  tot  Echteld,  en  van  Walburg  (van  Blois) 
van  Haetten,  vrouwe  van  Dreumel.  Zgne  vrouw  was  dood  in  157/. 
Uit  deze  familiebetrekking  laat  zich  dan  ook  de  omstandigheid 
verklaren,  dat  hg  te  Rgswgk,  waar  anders  geene  leden  uit  het  ge- 
slacht vau  Hardenbroek  voorkomen,  begraven  ligt.  Even  zoo  is 
Hendrik  van  Brienen  van  de  Latmar  (f  20  mei  1663)  in  de  kerk 
te  Echteld  bggezet,  omdat  zgne  tweede  vrouw  Bernardina  van 
Wghe  was.  Het  geslacht  van  Wghe  toch  was  reeds  lang  aldaar 
geërfd.  Dit  blgkt  uit  de  stichting  eener  »paepelicke  prebende 
voor  de  rust  van  Henric  van  Wghe  en  voor  Johan  van  Wghe 
Henricksz.  en  jonckirou  Hille  syn  huysfron  saliger  »door  Frederik 
en  Herman  van  Wghe,  gebroeders,  waaromtrent  men  in  het  kerkelgk 
archief  van  Bgswgk  leest:  »Vicaria  in  honorem Sanctomm  Sebas-^ 


GBSLAOHT-   EN  WAFENKUNDI.  41 

tiani,  Gatharinae  et  Ma^raretbae  MartyrnTn''  in  de  kerk  te  Rgswijk  f^- 
sticht  door  Frederik  en  Hernaan  van  Wghe,  gebroeders,  in  1 472  op 
St  Yictordag.  De  betrekking  der  van  Wyhes  tot  Rgswflk  blijkt 
ook  hierait,  dat  Antonetta  van  Wyhe,  ooistr.  1500  gehuwd  met 
Lodewgk  van  Brakell,  de  stammoeder  is  geweest  van  de  van  Bra- 
kelb  tot  Bgswgk  in  de  Nederbetnwe.  .(MS.  geneealogie  van 
BrakelL) 

J.  ANSPAOH. 

OesUeht  Bartolotti.  (Nav.  XXL  bl.  317;  XXV,  303,  516.)  Thans 
zie  ik  mg  in  staat  gesteld,  eene  meer  volledige  genealogie  van  dit 
pslaeht  mede  te  deelen»  welke,  wat  de  eerste  generatiën  betreft, 
ontleend  is  aan  eene  geslachtslgst  der  familie  de  Bonbais,  opge- 
maakt te  Brussel  31  mei  1G62  door  de  gewone  koningen  en 
heraulta  van  wapenen  van  Philippus  IV,  koning  van  Spanje  en 
kr  Indien. 

Jean  Baptista  Bartolotti,  zoon  van  Vincentius  en  van  Marie 
Ulmy,  edelman  en  inwoner  van  de  oude  republiek  van  Bologna, 
waar  zgne  voorouders  zich  in  1285  gevestigd  hadden,  verlaat 
Italië  nit  hervormingsgezindheid,  en  begeeft  zich  naar  Holland; 
huwt  Maria  de  Bonbais  [dochter  van  Roger  de  Bonbais,  kapitein, 
zoon  van  Roger  uit  Jenne  van  Haeften,  en  van  Maria  van  Offer- 
mans,  dochter  van  Edo  uit  N.  N.  van  Haeften].  Wegens  de 
spaansche  geloofsvervolging  vingten  zij  uit  Holland  naar  Staden 
in  Hanover  en  naar  Hamburg.  In  laatst^^enoemde  plaats  maken 
zg  26  oct.  1577  hun  testament,  en  daar  zg  kinderloos  zgn,  be- 
noemen zg  tot  hunne  erfgenamen  de  beide  kinderen  van  hun  be- 
hawdbroeder  Christiaan  van  den  Hen  vel,  gehuwd  met  Jenne  de 
Bonbais,  zuster  van  Maria,  en  door  deze  opgevoed. 

Deze  Christiaan  van  den  Henvel  zal  gesproten  zgn  uit  Rutger 
van  den  Heuvel,  grave  in  Beichlingen  (f  1480),  gehuwd  met 
Machteld,  gravin  van  Manderscheidt,  wiens  nazaten,  als  ingezete- 
nen van  Delft,  tot  op  het  iaar  1582  in  Nav.  XXV,  bL  516,  517 
worden  opgenoemd.  De  groote  overeenkomst  van  wapen,  dat  in 
zgn  geheel  ibid.  bl.  365  beschreven  wordt,  staaft  dit.  Het  aldaar 
vermelde  surtout,  welks  keper  van  zilver  in  goud  overging,  is  dan 
het  dgenlgke  wapen  van  Christiaan  van  den  Heuvel  geweest,  wiens 


42  aEBLACHT-   BN   WAPENK17NDB. 

zoon  en  stamhotider  Willem  dit  wapen  met  dat  van  Jean  Baptista 
Bartolotti  briseerde;  immers,  hij  en  zijne  zuster  Cornelia  werden 
erfgenamen  van  dezen  oom^  onder  voorwaarde  dat  zij  den  naam  en 
het  wapen  van  Bartolotti  aannamen.    En  zoo  veikrijv^en  wij  dan: 

1.  Cornelia  van  den  Heuvel  gezegd  Bartolotti,  trouwt  Thierry 
de  RoJenbarg,  groot-baljaw  van  Amstelland,  waarbg  3  kin- 
deren. 

2.  Willem  van  den  Heuvel  gezegd  Bartolotti,  geb.  in  1560. 
Trouwt  1   Maria  Pels,  waarbij: 

Jan  Baptista  van  den  Heuvel  gezegd  Bartolotti,  gehuwd  met 
Eleonora  Hellemaiis  te  Amsterdam,  waarbij: 
Snsanna,  gehuwd  1  met  Jacob   ')  van  de  Perre  (zie  Nav.  VI, 
bl.  250),  2  met  J*^  ^^^  ^^^  Niepoort. 

Constanti^,  gehuwd  met  Jiiu  van  der  Mgle  •),  burgemees- 
ter van  Rotterdam,  waarbg  ééne  dochter. 
Trouwt  2  te  Middelburg  (Zeeland)  3  julg  1593  Margaretha 
Thibaut,  dr.  van  Hendrik  en  van  Margaretha  van  Nispen, 
weduwe  van  Jan  van  Hesse,  heer  van  Moich  ^)  en  Pershil 
(Z.-Holland?),  waarbij  vijf  zonen  en  drie  dochters.  Hnnnetes- 
tamentare  dispositiën  zgn  van  15  mei  en  4  jung  1631. 
Deze   vijf  zoons  en  drie  dochters  zgn : 

1.  Maruraretha  v.  d.  H.  gezegd  Bart.,  trouwt  WHnand  Schujjl 
van  Walhorn,  zoon  van  Willem  (zie  Nav.  XI,  119)  en  van 
Anna  van  Panhnijs,  waarbg  één  kind. 

2.  Christiaan  v.  d.  II.  gez.  B.,  geb.  1599,  volbrengt  z^ne  studiën 
te  Leiden,  en  wordt  aldaar  in  1617  vermoord. 

3.  Willem  v.  d.  H.  gez.  B.,  geb.  1600,  trouwt  te  Amsterdam, 
volgens  huwelijksvoorwaarden  de  dato  29  april  1638,  Jao^ba 
van  Brp  [dr.  van  Arnoud  en  van  Jacoba  de  Jonghe  van  Vel- 
sen  (Nav.  XIII,  280,  319  *),  wier  modder  was  Jacomina  van 
Slooten],  waarbg  zes  zoons  (twee  stierven  jong)  en  vier  dochters. 


1)  Vól^cens  anderen  bet^te  hy  Joan  van  Perre. 

')  Over   bet  gesb^ht  ran  der  Myie,  aie  een  en  ander  In  NavorKber  X,  bl.  188. 
*)  De  Batavia  lUostrata  noemt  dit  een  in  ^'t  bertogdom  van  den  fiorg*'|;d^n 
goed,  aie  de  folionitgaaf  van   1685,  bL  1087. 
«)  Zie  Nav.  XVII,  185a. 


eSSLAClTN   EN   WLrBSfKXJmB,  4S 

4.  Antoine  v.  d.  H.  gez.  6-  reist  door  Enrcpa  na  zgne  stndiSn 
yolbragt  te  h<;bben,  en  sterft  ons^ehnwd. 

5.  Eleonora  ▼.  d.  H.  gez.  B.  troawt  Jacob  Pergens,  waarbg 
kinderen, 

6.  CoDfltance  v.  d.  H.  gez.  6.,  geb.  1611,  tronwt  7  oct.  1638 
te  Amsterdam  Jacob  Rgckaert,  geb.  1616,  waarbg  4  kinderen. 

7.  Amaald  t.  d.  H.  gez.  B.,  werd  door  zgne  moeder  en  voogden, 
om  eene  liaison  beneden  zijn  stand  te  voorkomen,  naar  Oost- 
indien  gezonden,  waar  hg  bij  de  verdediging  van  hetuebonw 
der  Oostindisübe  compagnie  te  Surate  door  een  vergiftigen 
pgl  gedood  werd. 

8.  Gaspar  of  Gaspar  v.  d.  fl.  gez.  B.,  liet  na  den  dood  zgns  va- 
ders de  «todien  varen  en  trad  in  nülitairQn  dienst,  deed  met 
prins  Maarits  van  Nassau  eene  reis  naar  Brazilië  en  stierf 
aldaar  kinderloos. 

De  kinderen  van  Willem  v.  d.  H.  gez.  B.,  en  Jacoba  van  Erp 

waren: 

1.  Gulielmns  v.  d.  H.  gez.  B.,  trouwt  17  maart  1665  te  Am- 
sterdam Jacoba  Sophia  Hnydecoper.  geb.  1640,  dochter  van 
Joan  Hnydecoper,  ridder  van  st.  Michiel,  heer  van  Thamen^ 
Blokland,  Maarseveen  enz.,  burgemeester  van  Amsterdam  (zoon 
van  Bal.  van  Wieringen  bjigen.  Hnydecoper,  nit  zijne  tweede 
vrouw  Elisabeth  van  Gemen,  (Nav.  Vil  f,  227,  337)  en  van 
zgne  tweede  vrouw  Maria  Coymans  ')  (dochter  van  Balthasar 
uit  Elisabeth  de  Piquer),  waarbij  geene  kinderen.  Hg  stierf 
in  1673  [en  zg  hertrouwt  in  1675  met  Arnoud  Druyvesteyn, 
geb.  6  febr.  1641  te  Haarlem,  jur.  utr.  dr.  burgemeester  enz. 
te  Haarlem,  weduwnaar  met  4  kii*d.  van  Maria  Woaters 
(dochter  van  Franfois  en  van  Maria  de  llann),  zoon  van  mr. 
Jacob  Druyvesteyn,  burgem.  te  Haarlem  en  van  Wilhelniina 
Coymans,^)  waarbg  één  kind.  Hg  sterft  14  aug.  1698,  enzg 


*)  Tot  MHYnning  Ttti  hel  Nar,  XlTl,  819,  nopens  hel  geslacht  van  Erp  voorko- 
omde,  strakke,  dat,  volg.  Brandt,  Hist.  d.  Reform,  dl  IV.  Juhanna  van  Erp  te 
Gorinehem  gehnwd  was  met  Abraham  Daatselaar,  koopman  in  garen  ea  lint.  Als 
nutsr  van  den  leiduchen  hoo};!.  Thomas  Erpenius,  ontVing  sQ  de  boekenkisten,  in 
^ne  yan  welke  Hago  de  Groot  nit  Loevestein  ontsnapte  {i2  maart  1681), 

')  Zie  Nav.  XVII,  186a. 


44  6ESLACHT-  BK  WAFDflUVDK. 

heiiroQwt  ten  derden  male  in  1700  met  mr.  Antony  de  Glargea, 
geb.  25  dec.  1654.  borgem  te  Haarlem  (zoon  Tan  Philips  de 
Glargea  eo  Tan  Cornelia  Verbeek),  weduwnaar  met  8  kinde- 
ren Tan  Catharina  de  Ridder,  dochter  Tan  Pieter  nit  Sn^anna 
?)amme.   Bg   f  13  ang.  1723;  zg  f  24  jnng  1714] 

2.  Jacoba  Victoria  t.  d.  H.  gez.  B.^  trouwt  Coenraad  Tan  Beo- 
ningen  (zoon  Tan  Crerit  Dirksz.  Tan  Bennin(;en,  in  1627  bur- 
gemeester Tan  Amsterdam  en  Tan  ETa  Appelmau),  geb.  in 
1622,  in  1643  secretaris,  in  1651  pensionaris  Tan  Amstenlam, 
in  1652  gezant  bg  Christina.  koningin  Tan  Zweden,  daarna 
gezant  te  Koppenhagen,  in  1600  gezant  naar  Frankrgk;  Ter 
trouwde  Triend  Tan  Johan  de  Wit,  TerTalt  hg  in  't  laatst  Tan 
zgn  leTcn  tot  chiliastische  mijmeringen,  wordt  wei^ens  zin- 
neloosheid onder  curatele  gesteld,  en  sterft  in  1693  bewuste- 
loos Tan  zich  zelTcn,  kinderloos. 

NB.  In  de  nieuwe  uitgaaf  Tan  het  Biogr.  Woordenboek 
onder  hoofd*.  Tan  dr.  Schotel,  wordt  zgne  Trouw  Johanna 
Bartolotti  Tan  den  HeuTel  genoemd,  doch  dit  is  zeker  eene 
Tergissing,  want  NaT.  XXII,  57  in  een  extract  uit  het  archief 
Tan  den  Hoogen  raad  Tan  adel,  wordt  zg  ook  Jacoba  Vic- 
toiia  geheeten  ^). 

3.  Margaretha  t.  d.  H.  gez.  B.,  trouwt  24  jan.  1662  Hendrik 
Frederik  S-reerts  de  Landas,  cornet  in  het  regiment  Tan 
Brederode,  geb.  in  1634,  heer  Tan  Baarschot,  zoon  Tan  Jacob 
Sweerts,  ridder,  raad  en  rentmr.generaal  Tan  SUats-Brabant, 
en  Tan  Johanna  Lopez  de  ViUa-NoTa.  'Ag  f  1666  kinderloos. 

4.  Maria  Christina  t.  d.  H.  gez.  B.,  trouirt  Jan  Thibaut,  zoon 
Tan  Hendrik  Thibaut,  heer  Tan  Aagtekerke,  burgemeester  Tan 
Middelburg,  grootbaljuw  Tan  de  Westerschelde,  en  eersteedele 
Tan  Zeeland,  waarbg  kinderen,  (zie  NaT.  XXV,  367). 

5.  Johan  Baptista  t.  d.  H.  gez.  B.,  geb.  in  1644,  heer  Tan  Hoe- 
kentui^,  later  Tan  Rgnenbnrg,  eerst  kommandant  Tan  een 
r^ment  infanterie  Tan  het  platte  land  ter  Terdediging  Tan 
Amsterdam,  daarna  Trgwilliger  ter  Terdediging  T«n  Friesland, 


')  De  ia  den  tekst  Termelde,  aea  de  nieawe  nitisuf  ontleeode  btjioDderlieden  no* 
peu  Coeoned  tsh  BenBingeo  ^Ja  eenijssiDS  TenehUkade  Taa  die,  wettLO  Nar.  XXII 
S7 


GK8LACHT-   EV  WAFEKKüNDX.  45 

en,  na  den  dood  van  z^n  ondsten  broeder,  baljaw  en  dgkgraaf 
▼an  de  Bglniermeer,  iroawi  1  Wendelina  Wtenbogaert,  doch- 
ter van  Jan,  ontvanger  generaal  van  Holland  en  Westfries- 
land,  waarbg  één  zoon.  Zg  stierf  3  maart  1673.  Hertrouwt  in 
1675  met  Wendelina  Beael  nit  Amsterdam,  dochter  van  Hen- 
drik en  van  Sara  Hinlopen,  waarbij  ééa  zoon, jonggestorven. 
Hertrouwt  ten  derden  male  in  1679  (5  dec),  volgens  huwelijks- 
voorwaarden van  9  nov.,  met  Geertraid  Dorothea  van  GoUteyn, 
dochter  van  Adriaan  Johan  [heer  van  Big  werven  (Ingen) 
Johanszoon  nit  Geertruida  de  Vock  van  Delwgnen]  en  van 
Cathariiia  vau  Brakell  tot  Carmesteyn  (Lienden)^  weduwe  van 
kapitein  iieinier  van  fleerdt,  Johansdochter  uit  Hendrika 
Millinck. 

6.  Constance  v.  d.  H.  gez.  B.,  trouwt  ChristiaanThibaut,  broeder 
van  den  sub.  n**.  4  vermelden  Jan  Thibaut.  Twee  kinderen. 

7.  Casper  Ghristiaan  v.  d.  U.  gez.  B.,  doet»  na  zgne  studiën  vol- 
bragt  te  hebben,  eene  reis  door  Europa.  Te  Genève  besteedt 
hg  een  gedeelte  van  zgn  geld  tot  oprigting  der  fortiiicatiën 
aldaar»  waarvoor  hg  van  den  magistraat  het  burgerregt  van 
Genève  verkrggt  bg  eene  acte,  geschreven  met  gouden  letters. 
By  overleed  te  Danzig. 

8.  Avnoud  V.  d.  H.  gez.  B.,  heer  van  Bgnenburg,  kanunnik  en 
domheer  vau  Oudmunsttr  te  Utrecht,  trouwt  18  mei  1677  te 
Kesteren  (Nederbetuwe)  Catharina  de  Cock  van  Delwgnen, 
ducater  van  üornelis  en  van  Willcuina  van  Balveren.  Hg  f 
30  maart  1687,  zg  f  febr.  1679,  zonder  kinderen;  beide  be- 
graven in  de  kerk  te  £ck  (Nederbetuwe). 

De  kinderen  van  Johaii  Baptista  v.  d.  H.  gez.  B.  waren: 
nit  zgne  eerste  vrouw,  Weudelioa  Wttenbogaert: 

1.  Willem  Ühristiaan  v.  d.  H.  gez.  B.,  kinderloos  overleden. 
Dit  zijne  derde  vrouw  Geertruid  Dorothea  van  Golsteyn: 

2.  Adriaan  Jan  v.  d.  H.  tot  Beichlingen,  gez.  B.,  in  1730  nog 
eigenaar  van  Rijnenburg  (zie  Hoogstraten,  Woordenb.,  art. 
ügneuborg),  trouwt  Eva  van  der  Meer,  waarbg: 

a.  Albert  Diderik  v.  d.  H    gez.  B. 

b.  Geert ruid    Cornelia   v    d.  U    tot  Beichlingen  gez.  B.,  in 

17o5    vrouwe    vau    Rgneuburg   (zie   Tegenw.   Staat  v. 


46  OB8LAGHT*   BN   WAPENKUITDft. 

Utrecht,  II,  bl.  179),  trouwt  Willem  van  Weede,  heer 
van  Lutteke  en  Weede,  geb.  in  1709,  ritmeester,  zoon 
van  Hendrik  Maurits  en  van  Catharina  van  Weede. 

3.  Jacoba  Victoria  v.  d.  ü.  gez.  B.  huwt  Mathieu  £aton. 

4.  Lodewyk  Willem  v.  d.  H,  gez.  B. 

5.  £li8abeth  Eleouora  Constanee  v.  d.  H.  gez.  B.,  had  tot  meter 
EUsabeth  £leonora,  gemaliane  van  hertog  Beruard  van  Saksen 
Gotha,  geb.  prinses  van  Brunswgk-Luiieburg,  sterft  jong. 

6  Catharina  Conrada  v.  d.  H.  gez.  B.,  huwt  in  170Ö  Andreas 
Abbeiua,  geb.  in  iö83,  heer  van  Woudenberg  en  Ligtenberg, 
in  1709  kanunnik  van  St  Marie  te  Utrecht,  zoon  van  dibrand 
Frederiki  raad  van  Indië  en  directeur  van  Suratte  (Johan 
Fredenksz.  uit  Cecilia  £li&abeth  de  Vager)  en  van  diens  tweede 
vrouw  Catharina  Burgers;  waarbg  één  zoon.  Zg  sterft  in 
het  kraambed  5  nov.  1709  en  ligt  te  Woudenberg  begra- 
ven. (Lig  hertrouwt  20  febr.  17 L8  mei:  Maria  Baliiaa  Sophia 
Sinissaert,  dochter  van  Johan  Karel,  bootdschout  vjn  Rhenen, 
enz.  (Johan  Karelsz.  uit  Constantia  Eeyust)  en  van  Constautia 
Coymaus  ')  (Bal.basar's  dochter  uit  ^aria  Trip).  Zg  sterft  27 
april  172t5.  Als  weduwnaar  verwekt  hj)  zeven  natuurlgke  kiu- 
deren  bg  Mugge  Leusden,  die  lig  huwt  vóór  zijn  dood.  üg 
'  sterit  op  den  Ligteuuerg  uy  Woud&aüerg  20  iebr.  17^2,  en 
woidt  te  Wuudenberg  begraven.) 

7.  Jan  Fredeiik  v.  d.  ü.  gez.  B.,  officier,  dood  iu  1712,  (zie 
Nav.  XiV,  364). 

8.  Geertruida  Dorothea  Wilhelmina  v.  d.  H.  gez.  B.,  sterft 
ongehuwd. 

9.  Geertruida  Oorothea  Wilhelmina  v.  d.  H.  gez.  B.,  trouwt  Jacob 
Dirk  Sweerts  de  Landas,  vrgheer  van  Oirschot  en  Best,  sche- 
pen en  raad  te  ^sBertoj^enbosch,  zoon  van  Marten  Cbristiaan, 
ridder,  vrgheer  van  Oirschot  ea  Best,  raaü  en  president  te 
^süerto^enbosch  enz.  (Jacohsz.  uit  Johauua  Lopez  de  Villa- 
nova) en  van  Clemeütia  Ueertruida  van  Els  tot  Boedelham 
(Uirksdochter  uit  £rnigaida  van  Lynden  totHemuieu);  waarbg 
kinderen. 


1)  Zie    Nav.   XVII,    126a.     De  daar  göstelde  vru^r  bokomt  ait  deze  genealogie 
een  paar  geguveiu  tot  aniwoord 


GESLACHT-    EN   WAPEKKUIOIS.  47 

10.  Maria  Chrisiina  Elisabetli  v.  d.  H.  gptz.  B. 

11.  Willem  Hendrik  v.  d.  H.  tot  Beichlini^en  ^ez.  B.,  ^eb.  in  1698, 
b^r  vaD  Blgwerven,  trouwt  omstr.  1V36  Jeannette  Gabrielle 
van  £.*k,  geb,  1  oct.  1695  te  Arnhem,  dochter  van  Labbert 
en  Tan  Jeannette  de  Lanoy,  erfdochter  van  Overbeek  (bg 
Arnhem).  Zg  was  weduwe  niet  één  zoon  van  Jan  Onwald 
Joost  van  Lintelo,  heer  van  de  Mursch.  Ug  sterft  28/27  sept. 
1763/62  op  Blijwerven,  en  wordt  te  Ingen  met  een  wapenbord 
met  16  kwartieren  begraven.  Zg  sterft  te  Ingen  31  jan.  1778. 

De  kinderen  van  Willem  Hendrik  v.  d.  H.  gez.  B.  en  J.  U.  v. 
£ck  waren: 

1.  Jan  Baptist  v.  d,  H.  gez.  B,  80  jan.  1756  lidmaat  geworden 
te  Ingen,  trouwt  in  1764  (30  jalij)  Anna  Fraufoise  Sadelgn, 
dochter  van  Jan,  heer  van  Voorn  en  Blgenburg  en  kanun- 
nik in  het  kapittel  van  Oadmunster  te  Utrecht,  en  van  Jac« 
qneline  Coriielia  de  Geer.  Zg  sterft  7  jan.  1770  kinderloos, 
eu  wordt  te  Ingen  begraven,  waar  haar  wapenbord  met  16 
kwartieren  in  de  kerk  is  opgehangen.  Hij  hertrouwt  april 
1771  Wendelina  (Wilheluiina)  Burten  (met  attestatie  uit 
Mahihaim  a.  d,  Bijn,  26  maart  1772) 

2.  Geertruid  Maria  Ëlisabeth  v.  d.  H.  gez.  B.,  lidmaat  gewor- 
den ie  Ingeij,  30  jan.  1756,  trouwt  aug.  17ó3  Willem  Hen- 
drik van  Baroevelt,  beer  van  Moordeloos,  Overslicgelaud  en 
Drie],  geb.  15  ang.  1726,  in  1756  schepen  te  Gurinchem, 
daarna  drost,  zoon  van  Mariinus,  vrgheer  van  Noordeloos 
en  Overslingeland,  heer  van  Krimpen  a.  d.  Lek,  en  vandieuB 
tweede  vrouw  Geertruida  Brnyningh. 

De   kinderen   van   Jan  Baptist   v.  d.  H.  gez.  B.  en  Wendelina 
(Wilhelmina?)  Barten  waren: 

1.  Jeannette  Gabrielle  Maria  Elisabeth  v.  d.  H.  gez.  B.,  geb.  14 
febr.  1772,  jong  gestorven. 

2.  Geertruida  Gerarda  v.  d.  H.  gez.  B,,  geb.  26  mei  1773,  lid- 
maat geworden  te  Ingen  26  julg  1789,  trouwt  6  dec.  1800 
Gerhard  Batten  te  iNgmegen. 

3*  'Wilhelmina  Henriette  v.  d.  H.  tot  Beichlingen  gez.  B.,  geb. 
2  febr.  1776,  l.dmaat  ueworden  te  Ing«n  20 jung  179C,trJUwt 
omstr.   1798  mr.  Ferdiuaud  Herman  Hgnders  van  Ngmegeu, 


48  0BSLACHT-  KS   WAPEKKUHDB. 

waarbg  kiuderen.    Hertrouwt  6   nov.  1830  met  Baltna  Theo- 
doms  van  O  umereu  ait  Ingen.    Zg  sterft  26  febr.  1845. 

Uit  deze  genealogie  laat  zich  eene  teil  herbtellen,  die  ik,  ait  ge- 
mis van  gegeveus,  May.  XXV,  bl.  3oü,  liet  insluipen,  dat  namen- 
lek Geertrnid  Eoruelia  y.  d.  B.  gez.  B.,  sedert  L7ö5  yrouwe  yan 
Bgnenburg»  eene  dochter  yan  Geertrnid  Dorothea  van  üolsteyn, 
gehuwd  met  Bartolotü  van  den  Uenvel  zou  geweest  zgn.  Zg  was 
de  klemc^ochter  van  deze  echtelieden.  Ook  wordt  d.  t.  p.  het  ver- 
moeden geopperd,  dat  G.  D.  van  Go'steyn  de  tweede  vrouw  van 
Arnoud  v.  d.  U.  gez.  B.  zal  geweest  zgn;  zg  was  integendeel  de 
derde  vrouw  van  Joban  Baptista,  Arnouds  broeder. 

Één  punt  vereischt  nu  nog  opheldering,  t.  w.  de  af8ta:nming 
van  Cbristiaan  van  den  üeuvel  (lu  1577)  uit  den  ^av.  XXV, 
bl.  biÖ,  vermelden  delfschen  tak,  die  in  hem  of  in  zgne  kinde- 
ren schgnt  te  zgn  opgegaan.  Van  waar  kent  de  schKgver  van 
dFt  artikel  de  medegedeelde  bgzonderbeden  nopens  dien  tak? 
Welligt  uit  de  Beschrgving  van  Deli't  van  1729?  Tot  aanvul- 
ling btrekke,  dbt  Aleid  van  den  Heuvel,  Tielemansdr.  (omstr.  1570? 
huwde  Cornelis  van  der  Burgh  Jakob2>zoon  ^zie  Ferwerda  Geslagt- 
boek,  lOe  generatie  v.  d.  Burgh).  Ook  worden  wg  Mav.  VII,  31, 
185  opmerkzaam  gemaakt  op  Barthold  Wiliemsz.  van  den  üeuvel, 
geb.  in  1538,  geportretteeid  door  VVierix  in  1577.  Eerstgenoemde 
behoorde  ongelwgield,  de  andere  hoogst^^aarschgnlgk  tot  den  delf- 
schen tak.  Kun  de  op  bet  medailjou-portret  atgebeelde,  » kan  met 
twee  haudvatsels"  die  Mav.  Vil,  lö5  op  het  wapen  van  Vlissingen 
wurdt  te  huis  gebragt,  ook  aanduiden,  dat  hij  brouvier  was? 
Wat  toen  ZüU  het  wapen  der  stad  Vlissingen  hier  beteekenen, 
yerondersield  zeüs  dat  deze  Bartüold  VViiiemsz.  van  den  lleuvel 
te  dier  stede  woondeof  van  daar  geboortig  was  V  Weet  m^n  my  ook 
te  zeggen,  o!  er  meer  voorbeelden  voorhanden  zgn,  dat  op  het 
brou\ieisvak  in  dezer  voege  werd  gezinspeeld?  Zuo  ja,  dan  is  deze 
y,  d.  ü.  wellicht  een  deüsch  orouwer  geweest,  en  vermoedelgk 
een  broeder  van  den  Mav.  XXV,  5 lö  vermelden  Claas  Willemszoon. 
Uük  is  de  oorsproukelgke  graveniitel  later  in  dien  van  baron  ver-» 
andeid.  Als  dit  ééue  punt  o^^gehelderd  is,  mogen  wg,  geloot*  ik, 
zeggen,  dat  de  genealogie  van  den  Heuvel  Bartolotti  volledig  is, 
en  de  in  Mav.  XXI,  bl.  317  voorkomende  vraag  voldoende  beant- 
woord is.  j.  AMttPACfl* 


OS8LACHT-   J£N   WAPElHCüVDS.  49 

Ytt  Bdle.  (XV,  bl.  150,  374;  XXV,  bl.  519).  Josua  van  Belle 
Trgheer  van  St.  Hayberts  gerecht,  heer  van  Noord* Waddinzveen, 
Groenswaard,  Peulie  en  Saydelwgk  ob.  2  september  1710,  schepen 
der  stad  Rotterdam  geworden  mei  1676,  vroedschap  1677,  be- 
windhebber der  O.  I.  Compagnie  aldaar  1678,  hoofdofficier  1699, 
burgemeester  1705,  trouwt  19  jalg  1675  Ida  Eatharica  van  der 
Megde,  dochter  van  Johan  Pietersz.,  heer  van  Sleewgk,  vroedschap 
ran  Rotterdam  geworden  1539,  burgemeester  1644,  gecomd.  raad 
1646,  staten-generaal  1652^  bewindhebber  O.  I.  Compagnie  1642, 
het  laatste  mannelgk  oir  van  zgn  geslacht,  getrouwd  geweest  met 
Macbtilda  fioofd,  dochter  van  Willem  en  Ida  Quekel. 

De  rader  van  Josua  van  Belle  heette  Jacob  van  Belle,  gehuwd 
geweest  met  Alida  van  Zugdwyk. 

Diens  vader  heette  Maillard  van  Belle,  gehuwd  1585  met  Clara 
Fejoieth. 

Maria  Jacoba  van  Hoorn,  komt  niet  voor  op  mgne  geslacht* 
Rgisters  van  van  Hoorn  of  van  Belle,  wel  Jacoba  Wil  heimina 
nm  Hoorn,  gehuwd  12  dec.  1707  met  Josua  van  Belle  (zoon  van 
bovengenoemden  Josua)  in  1706  bewindhebber  der  O.  I.  Compagnie 
te  Rotterdam,  1710  schepen  —  zjj  was  dochter  van  Jacob  van 
Hoorn  en  van  Wilhelmina  Henriette  Heilersig,  geb.  25  mei  1685, 
ob.  21  maart  1743. 

Ook  konat  voor  Sara  Jacoba  van  Eoom,  dochter  van  Johan  en 
Jacoba  Catharina  van  der  Stringe,  geb.  12  febr.  1694,  ob.  24  jan. 
1719,  trouwt  23  maart  1717  mr.  Jacob  van  Belle  zoon  van  Josua 
es  Ida  Katharina  van  der  Meyde,  secretaris  van  Rotterdam,  heer 
tan  Sleewgk  ob.  30  maart  1762. 

De  vader  van  bovengenoemden  Johan  Pietersz.  van  der  Megde, 
heette  Pieter  Foppe  van  der  Megde,  vroedschap  van  Rotterdam 
in  1632)  burgemeester  1634,  ob.  1638,  trouwt  Helena  van  der  Hege. 

Wapens, 

In  mgnen  geslachtboom  van  van  Belle  vind  ik  de  bordures  van 
24  stukken,  bg  van  Hoorn  van  14  stukken,  en  in  den  kwar- 
tierstaat  van  wglen  mgnen  vader  van  10  stukken,  ik  beschouw 
de  eerste  als  de  ware. 

Van  der  Aleijde^  blaauw  v^ld  met  3  fasces  van  goud,  boven  de 


50  OSSLACBT-  EN  WAPEKKÜNDE. 

eerste  face  4  kraissen,  tosschen  1  ea  2  3  kraissen  en  tnsschen  2 
en  3  2  kraissen,  alle  van  zilver. 

Van  Zuijdwijk^  3  halve  liggende  manen  2  en  1  van  zilver,  op 
een  blaauw  veld. 

Feynieth^  3  schnine  fasces  of  strepen  van  rood  op  een  veld  van  goud. 

Van  Boem,  zie  de  wapenkaart  van  Smallegange. 

Heylersiff,  zilveren  veld  met  groenen  boom,  onder  de  bladeren 
een  gouden  kroon^  en  daaronder  aan  den  stam  verbonden  een 
roode  hoorn. 

Van  der  Stringên  (zie  Smallegange). 

Hoofde  hoofd  van  nataurlgke  klear  op  een  hlaauw  veld. 

Van  der  Hege^  eene  witte  face  op  een  zwart  veld,  boven  de 
Cace  drie  zilveren  sterren  naast  elkander. 

Quekely  drie  roode  leliën  2  en  1  op  een  zilveren  veH,  op  eene 
andere  wapenkaart  komt  dit  voor  als  drie  gouden  leliën  op  een 
rood  veld;  ik  veronderstel  dat  de  eerste  de  ware  is. 

Een   en    ander  getrokken   uit  de  geslachtboomen  en  registers 
der  familiën   van   Belle,  van  Hoorn,  van  der  Megde  en  Hoofd  in 
mgn  bezit. 
Rotterdam.  A.  A.  rbepmakbk. 

Getlaoht  loper.  (XXY,  bl.  524).  Zonder  juist  te  kunnen  zeggen, 
waar  het  geslacht  Loper  te  huis  behoort^  kan  ik  alleen  mededeeleo, 
dat  verscheidene  personen  van  dien  naam,  bg  afwisseling  ook 
Looper,  de  ix>oper  of  Loopers  genoemd,  sints  1590  tot  1641 
gevonden  worden  in  de  stedelgke  regering  van  Middelburg,  zoo 
in  betrekking  van  baljuw  als  van  schepen  en  raad.  Deze 
voerden  in  hun  wapen  op  een  veld  van  goud  drie  vogels  van 
sabel,  2  en  1,  elk  gezeten  op  een  of  ander  ligi^end  kcolgewas, 
Ten  minsten  tot  1666  zgn  zg  in  Middelburg  aan  tewgzen.  Indien  i 
dit  geslacht  het  bedoelde  is,  zouden  des  verlangd  genealogische 
mededeelingen  kunnen  worden  gedaan. 

B.  P.  SCHOUB, 

Oeslaoht  van  der  Mast.  (XXV,  bl.  265,  424.) 
Hugo  van  der  Mast,  heer  van  Klein  Poelgeest,  baljuw  en  dyk- 
graaf  van  de  Kluudert,  obiit   17  aug.  1719,  tr.  6  januarg  1636 


GSSLAOBT-  EN  WiLPENKÜWDB.  51 

Sara  Tromp,  wednwe  van   den   pensionaris  mr.  G.  van  Einscliot. 
Zg  sterft  31  maarfc  1711. 

Hago  Tan  der  M.  was  geen  weduwnaar  toen  hg  met  Sara  T. 
howde  en  kan  volgens  bovenstaande  niet  dezelfde  zgn  die  in  1&92 
met  F,  van  Wgchede  huwde,  te  meer  daar  nit  gemeld  huwelgk 
den  4  jnng  1ü92  zgoe  na  te  melden  dochter  Elisaoeth  Louise 
werd  geboren. 

Ter  zelfder  tgd  ongeveer  met  dezen  Hago  v.  d.  M.  leefden  twee 
zgner  germain-neven. 

a.  Hago,  kapitein  luitenant  bg  een  regiment  cavallerie,  zoon  van 

Jacob   en  Cornelia  Soggaerts,  gehnwd  met  zgue  nicht  Hen- 

riette,   dochter   van   Philippus    en  Catharina  du  Bois,  sterft 

»8onder  oir^\ 

&.  Hogo,   vaandrig,   zoon  van  den  genoemden  PhilippuSi  steiH 

(waarschgnlgk  ongehuwd)  i^sonder  oir". 
Ik    vond   nergens   eenen  Hago  en  F.  van  Wgchede;  misschien 
€chter    is  hg    zoon    van   WiPem,   broeder  van    sub    6,   gehuwd 
met....   Pglly  waarvan  ik  echter  geene  kinderen  met  name  vond 
opgegeven. 

Den    echtgenoot  van  Wilh.  *s  Graauwen  vind  ik  soms  vermeld 
als  Hendrik,  doch  ook  als  Hngo,  welk  laatste  wel  juist  zal  zgn. 
Mgne  vraag»  of  het  geslacht  v.  d.  M.  voormeld  is  uitgestorven, 
wordt  echter  hierdoor  nog  niet  beantwoord. 

Wie  Johanna  v.  d.  Mast  is  geweest,  vind  ik  nergens. 
Sara  Tromp  heeft  in  haar  tweede  huwelgk  5  kinderen  gehad, 
waarvan  drie,  Paschasius  Aemilius  v.  d.  M.,  Maarten  Herpert  Tromp 
V.  d.  M.  en  Magdalena  Herbertina  v.  d.  M.,  jong  zgn  gestorven, 
zoodat  zg  bg  testament  d.d.  12  april  1702  tot  erfp^enamen  benoemde 
h&re  kinderen  joncker  Gaspar  van  Kinschot  167(i — 1759,  joncker 
Bobert  van  der  Mast  1689—1771  en  Elisabeth  Louise  van  der 
Mast  1692—1776,  met  bepaling  dat  hare  riddermatige  hofstede 
Clein  Poelgeest  (deweicke  uyt  mgne  goederen  alleen  is  aenge- 
kocht)  vooreerst  in  *t  gemeen  zoude  big  ven. 

Tolgens  den  heer  F.  Galai?d  scbgnt  die  hofstede  in  Walcheren 
te  zgn  geweest,  Ik  meende  in  Zuidholland,  te  meer  daar  ik  in  Wal- 
cheren dien  naam  nergens  kan  vinden. 

Waar  was  die  lidderhofstede  gelegen?    Elisabeth  Louise  hawde 


52  OS8LACHT-  EN    WAPEVrülVDB. 

1®.  1710  Frederik  Gaspar  van  Berk,  2*.  Oeorge  van  Walree:  zfl 
zal  wel  dezelfde  persoon  zgn  als  door  den  heer  F.  G.  gemeld, 
anno  1721. 

V.   K. 

Oefllacbt  Fremeanz.  (XXIV,  bl.  134  en  377).  Daar  ik  fag  onder- 
vinding weet,  dat  elke  aanteekening,  hoe  gering  ook  schgnende, 
helpt  tot  het  in  orde  brengen  van  eene  genealogie,  zoo  volgen  hier 
eenige  bescheiden  betreffende  dit  geslacht,  dat  ook  voorkomt  onder 
de  namen  Fremanx  en  Fremaut. 

Pierre  Fremanx,  fransch  predikant  te  Emden,  alwaar  hg  stierf, 
hawde  te  Banan  den  2Ö  aog.  1624  Anne  Tonssaiot,  geb.  11  jnn^ 
lö04,  st.  te  £mden,  dr.  van  Pad,  en  van  Anna  d'Orville.  Zg 
wonnen  elf  kinderen: 

1.  Anna  F.,  geb.  te  Leiden  8  oct.  1625,  tr.  24  april  1650  Jaco- 
bns  Swartz,  predikant  te  Oldersnm. 

2.  Sara  F.,  geb.  te  Emden  16  mei  1628,  si   aldaar,  gehnwd 
mot  van  Snetten. 

3.  Pierre  F.,  geb.  2  nov.  1629,  st.  6  oct  1650. 

4.  Jean  F.,  geb.  4  jnng  1631. 

5.  Panl  F.,  geb.  te  Emden  9  januarg  1638,  st.  jong. 

6.  Maria  F.,  geb.  a.  v.  13  jalg  1634,  st.  jong. 

7.  Een  dr.,  geb.  15  oct.  1635,  st.  jong. 

8.  Frederik  F.,  geb.  te  Emden  5  oct.  1C36,  st.  jong. 

9.  Paal  F.,  geb.  a.  v.  8  nov.  1638,  st.  jong. 

10.  Philippe  F.,  geb.  IS  jnng  1644,  predikant  te  Emden. 

11.  Daniël  F.,  geb.  a.  v.  10  febr.  1642,  hnwde  te  Dantsig  Maria 
van  Sittert;  zg  st.  4  oct.  1711,  ond  54  jaar. 

Maastricht.  ▲.  A.  vobstebhan  vam  oubn. 

Familie  van  Eok.  (XXV,  bl.  264).  Men  raadplege  omtrent  dit 
geslacht  van  Eek,  an  lion,  het  Annnaire  de  la  Moblesse  etc.  1871 ; 
daar  vindt  men  de  geheele  geslachtlgst  dezer  patricische  familie. 

Maastricht.  A.  A.  V0£8TKBliAN  VAlï  OUXK. 

Van  den  Brande.  (XXY,  bL  521).  Den  heer  Eesteloo  kan  ik  mede- 
deelen,  dat  Jan  Pieter  van  den  Brande  slechts  éénmaal  is  gehuwd 


0B8LAOHT-   KK   WAPUfKüimS.  58 

geweest  en  we  met  Sophia  Reesen,  dr.  Tan  Pieter  en  van  zgne 
1«  TroQw  Geertrnid  Oodewater.  H^  was  in  1514  gevlngt  met  zjjn 
▼ader  nit  Bergen  op  Zoom.  Zg  zgn  beide  te  Middelburg  begraven 
in  de  Oude  kerk  in  het  graf  n*".  28. 

Uit  oigne  ma.  genealogie  van  den  Brande. 

Maashiekt.  ▲.  a.  vobstebmak  van  ouen. 


VT  R  A  G  E  N. 

Gedacht  ten  Cate  of  ten  Kate.  Inlichtinpen  worden  betreffende 
dit  geslacht  gevraagd.  Het  stamboek  der  Willingen  ia  bekend,  de 
beide  nitgavep.  andante. 


HBNGELIN6EN. 


HnDd-wnUe-waai^e.  (XXV»  bl.  432).  Vrager  gelieve  in  aanmer- 
king te  nemen,  dat  dit  »waaitje*'  zelf  niet  spookt,  gelgk  hg  schgnt 
te  meenen,  maar  dat  het  op  dit  waailje  heet  te  spoken.  Het  waaitje, 
aan  den  dgk  onder  Lienden  gelegen,  draagt  den  naam  naar  een 
»hollend  veiilen*^  of  naar  het  »holla  veulen",  d.  i.  het  hollende 
veulen,  waarop,  volgens  de  noordsche  godenleer,  Holla  rondr^dt, 
de  aanvoerder  van  het  heer  der  booze  geesten  in  de  Incht.  Hg 
igdt  door  de  lacht  op  een  »Aci//e-vnlle**  of  hoUend  veulen,  wgl  zgne 
togten  met  dat  heerleger  op  de  marschen  eeuer  vliegende  krggs- 
bende  gelgken,  zie  Nav.  IV,  bl.  305.  Dit  hylle-vulh  of  holla^vsulen 
werd  welligt  door  de  Germanen  op  het  BuUe'Umlle'Wdaitje  vereerd 
onder  de  gedaante  van  een  gzeren  veulen,  dat  gezegd  wordt  daar 
nog  rond  te  rgden.  ȣens,^^  verhaalt  O.  G.  Heldring  in  zgne  Wan- 
delingen door  de  Betuwe  (1839),  bl.  165,  »kwam  er  een  landman 
been  en  meende  het  te  zien;  glings  vloog  hg  terug,  maar  bet  was 
niets  dan  een  bedaarde  ezel,  die  langzaam  zgn  weg  ging.'*  De 
vrees  voor  spookdieren,  die  trouwens  in  deze  landstrreek  gelukkig ! 
hoe  langer  hoe  minder  wordt^  is  nog  een  nagalm  van  den  ger- 
maaneeh-bataafschen,  dus  heidenschen  natunrdienst  onzer  voorva- 
deren. Een  spoor  daarvan  is  ook  nog  overig  in  den  zoogenaamden 
kaitgndami  die  niet  onbekend  is  in  het  naburige  Kesteren,  alwaar 


54  MENGKLINOEV. 

zich,  voornamenliik  op  de  aéloude  ^ermaansch-bataaftche  begraaf- 
plaatsen, de  Hooge  Woerd  en  de  Peppelwoerd^  naar  laid  van  het 
volksgeloof,  ter  ure  van  middernacht  dansende  heksen  vereenigen, 
zich  op  haren  trant  vermakende,  als  katten  vermomd.  Die  heksen- 
dans  wordt  nog  steeds  nagebootst  in  een  kinderspel,  waarbij  zich 
jonge  meisjes  paarswgs  vereenigen,  elkander  vasthouden  en 
op-  en  neérspringen  als  dansende  beren,  onder  den  uit- 
roep: »kattedansen,  kattedansen  !"  Geen  wonder,  dat  men  iets 
soortgelgks  verhaalt  van  de  oude  grebsche  linie  van  batterijen, 
welke  tusschen  Eesteren  en  Opheusden  de  Nederbetuwe  op  een 
harer  smalste  punten  doorsnijdt.  Tusschen  de  battergen  toch  is 
de  grond  diep  uitgegraven,  bg  gevolg  moerassig,,  en  heksen,  nik- 
kers, enz.,  stggen,  naar  de  sage,  öf  in  hunne*  gewone  gedaante,  5f 
als  wonderbaarigke  diergestalten,  bg  voorkeur  uit  poelen  en  moe- 
rassen op.  De  uit  deze,  bg  wassende  maan  opstggende  dampen  en 
nevelen,  waaraan  de  bekrompene,  en  daardoor  beangste  verbeel- 
ding van  menig  wandelaar  de  giilligste  vormen  geeft,  wonien  dan 
aangemerkt  als  spoken.  Ook  de  naar  hidle-vulle  genoemde  waai  te 
Lienden  was  vroeger  een  kolk,  en  is  nog  tegenwoordig  moeras- 
sig, drassig  land.  Hetzelfde  geldt  van  de  zoogenaamde  Klokkewaai 
aldaar,  nu  nog  een  kolk,  waarin  de  klok  vau  den  omgevallen 
toren»  hetzg  van  Aspremont,  hetzg  van  de  kapel  van  Verhnisen, 
zal  zgn  te  regt  gekomen,  ea  die  de  bggeloovige  nog  tegenwoor- 
dig onder  den  grond  hoort  luiden.  —  Veranderen,  naar  het  volks- 
geloof, betooverde,  d.  i.  doof  (de)  kwade  handen  (des  duivels)  ctan- 
geraakte  menschen  dikwgis  in  katten  en  honden :  desgelgks  in 
weerwolven.  Wg  weten  niet,  in  hoever  wg  in  den  weerwolf  oor- 
spronkelgk  den  vair^vulf  of  man-wolf  hebben  te  zien,  die  op  de 
Woerden  of  doodenvelden  der  Germanen,  door  Woerda,  de  godin 
des  doods,  werd  uitgezonden,  om  in  dea  vorm  van  (de  Igken  tot 
asch  verterende)  vaurvlammen,  de  dooden  in  urnen  of  ascbkmi- 
ken  over  te  geven  en  toe  te  vertrouwen  aan  den  schoot  van  Harda 
de  aardmoeder;  welke  weeiwolf  in  allerlei  gedaanten  nog  moet 
rondspoken,  om  door  het  aanjagen  van  groote  vrees  den  niets 
kwaads  vermoedenden»  maar  bggeloovigen  wandelaar  doodelifh  be- 
angst te  maken.  Anderen  wanen,  dat  aan  sommige  lieden,  door 
den  Boozen,  bij  wgze  vau  vóórbeschikking,  de  straf  wordt  opge- 


HXyO£Lll?6£N.  55 

legd,  om  in  het  late  avondaar  de  gedaante  aan  te  nemen  van  een 
groeten  iro(/',  die  alsdan  aitgaat,  om  te  azen  op  kongnen,  hazen, 
moizea,  enz.,  den  mensch  zelven  geen  kwaad  doet,  dan  dat 
hg  hem  soms  op  den  i'ag  springt,  en  zich  door  hem  laat  dragen, 
DQ  eens  zoo  ligt  als  een  veder,  dan  zwaar  als  lood.  Ons  lacht 
eerstgenoemde  verklaring  meer  toe,  die  de  verschgniog  van  den 
weerwolf,  in  de  schatting  der  bggeloovige  volksmenigte,  als  een 
voorbode  van  den  dood  doet  aanmerken,  en  dus  ook  den  mensch, 
die  voorbeschikt  is  om  daarin  verauderd  te  worden,  als  een  on- 
heilspellend kii.d  des  doods  doet  beschoawen.  Men  vergelgke,  ten 
bewyze  hiervan,  wat  Heldring,  Wandel.,  bi.  165  verhaalt  van  het 
bggelouf,  heerschende  te  Lienden,  waar  het  UuUe-wnlle-waaitje 
ligt.  »Twee  maauen*',  zegt  hg,  »gaan  daar  over  het  kerkhof  en 
sen  iets  vreemds.  Zg  deinzen  terug,  en  komen  bg  een  derden 
man,  die,  met  eene  daapmxii^  op,  onder  een  boom  stond;  deze 
gaat  met  hen.  Op  het  kerkhof  gilt  de  eene:  >mgn  God,  Jaap- 
Beef!  wat  moet  ons  overkomen?'*  De  man  met  de  slaapmuts  ver- 
anderde juist  in  eeu  weerwolf.^'  Dat  het  volksbggeloof  de  verschgning 
Tan  den  weerwolf  in  naauw  verband  tot  een  ophanden  zjjud  sterf- 
geval beschonwt,  bleek  mg,  jaren  geleden,  eens  bg  een  bezoek  aan 
doodeenvoudige  lieden,  die  in  zak  en  assche  zaten.  Op  mgne 
Traag  naar  de  oorzaak  hnnner  droefgeestigheid,  vertelden  zg  mg 
OBder  tranen,  dat  hun  kind  wel  eerlang  zou  atetcen ;  want  het  was 
in  den  afgeloopen  nacht  zeer  onrustig  gewepst;  er  waren  kransen, 
gestrikte  touwtjes,  enz.,  in  zgn  hoofdkussentje  gevonden;  *t  zou 
zeker  wel  door  kwade  handen  zgn  aangeraakt;  de  booze  had  het 
betooverd . . . . ;  doch  eene  buurvrouw  had  verklaard,  dat  bg  zulke 
gevallen  niet  de  duivel,  maar  de  weerwolf  in  't  spel  was,  enz.,  enz. 
Ook  als  men  dit  spook  iu  regtstreeksch  verband  met  sterven  en 
dood  beschouwt,  is  het  karakter  van  den  wolt^  dat  zich  in  vraat^ 
zucht  openbaart,  niet  te  miskennen,  immers  ook  de  dood  en  zgne 
boden  zgn  vraatzuchtig.  Dit  komt  treffend  uit  in  het  Nav.  X, 
bL  71,  door  J.  H.  van  Lennep  medegedeelde  kinderversje: 

Een,  twee,  drie,  vier,  vgf,  zes,  zeven, 
^Eolle-wolU-wageu''  kwam  mg  tegen. 
Waar  die  groote  Cgs  op  zat: 


56  HBNGBUNGBV. 

Hg  kon  schrokken 

Groote  brokken, 

'n  Koe  en  *n  kalf 

'n  dood  paard  half. 
Toen  zag  Ggs  'n  levendig*  beer, 
Hap!  zei  Ggs  en  'k  last  niet  meer; 

en  komt  nog  meer  nit,  als  wg    op  de  variant  HoUe^bolle^wagen 
letten. 

In  dit  rgmpje  ziet  men  de  sage  aangaande  den  vraatzaehtigen  weer- 
wolf verbonden  met  die  van  het  üoHa^  of  hollend -veulen.  Dit 
veulen  is  hier  gespannen  voor  een  wagen,  bg  gevolg  de  holU^woüe^ 
wagen  genoemd.  De  weerwolf  is  koetsier,  hg  ment  dien  wagen, 
ook  over  het  HuUe-wulle-wacdtje  heen,  en  alles  wat  hg  bereiken 
kan,  is  zgn  prooi.  Die  hem  daar  ontmoet,  zou  wel  eens  een  kind 
des  doods  kunnen  wezen.  Doch  al  rgdt  de  huUe^vuUe  zonder 
wagen  en  wagenmenner,  in  de  gedaante  van  een  ijzeren  peulen 
daar  rond,  dan  reeds  is  hg  een  voorwerp  van  schrik  voor  den 
bggeloovigen ;  want  zgne  verschgning  voorspelt  niets  goeds.  En 
zoo  is  het  dan  ook  zeer  natuurlgk,  dat  de  Germaan  daarvan  een 
voorwerp  van  vereering  maakte,  om  de  schade  af  te  keeren,  die 
hg  er  van  wachtte.  Doch  waarom  heeft  juist  de  sage,  aan  deze 
waai  verbonden,  er  een  ijzeren  veulen  van  gemaakt?  Hierin  zou 
misschien  een  zinnebeeld  kunnen  liggen  van  de  ijzersterke  magt 
des  doods,  die  niet  meer  loslaat  wien  hg  eenmaal  tot  zgn  prooi 
heeft  gekozen.  Vgl.  eenigermate  den  dorpsnaam  IJzendoom,  d.  i. 
Isandoren  of  gzersteike  toren.  —  Nasporingen  in'eene  serie  Tielsche 
coaranten  nopens  »twee  rgksveldwachters,  vlngtende  voor  een  spook 
op  het  HuUe-touUe^waaitje^'^  hebben  geen  resultaat  opgeleverd. 

[Weerwolf  is  inderdaad  man  wolf,  XvxdvdQwnog.  —  0(  woerd 
hetzelfde  is  als  wierd  en  weerd,  kan  ik  niet  beslissen:  ik  mis  daar* 
toe  de  noodiji^e  gegevens.  Maar  een  doodenveld  is  het  zeker  niet.  — 
Het  laatste  gedeelte  van  den  naam  LJzendoorn  is  iets  anders  dan 
toren.  In  de  11e  eeuw  heette  het  Teettdra.] 


GESCHIEDENIS. 


Kenniieuvel  in  de  Hederbetnwe.  Dat  deze  landstreek,  met  zoo 
?ele  andere,  aan  het  eeuwenhengend  kermiseavel  mank  ging  in 
TToeger  tgd,  blgke  uit  de  volgende 

Resolatie  der  E.  Classis  van  Tiel,  aengaende  de  kermissen 
en  onordentlickheden  op  die  dagen  gepleegt. 
Dewgle  de  droevige  ervarentheyt  van  tydt  tot  tgdt  geleert 
heefty  en  ook  alle  dagen  hoe  langer  hoe  meerder  int  midden  van 
ons  betnygt,  dat  door  het  plegen  en  oeffenen  van  kermissen,  en 
die  bachantergen,  welcke  op  snlcke  bacchus-*  en  kermisdagen,  als 
als  ook  op  den  dagh  des  Heeren  gepleegt  worden^  groote  en 
o&rerantwoordelicke  schalt  der  ongerechtigheyt  voor  Godt  en 
spen  throon  veroorsaeckt  wort:  soo  heeft  de  Eerw.  Classis  van 
Tiel,  sich  snlcz  ten  hoogsten  latende  ter  herten  gaen»  goetgevon-^ 
len  te  resolveeren,  gl^ck  resolveert  met  desen,  dat  alle  soodane, 
dewelcke  ledematen  van  de  Gemeente  J.  C.  s^nde,  en  alsoo  den 
name  Christi  noemende,  het  verbond  Godes  in  haeren  monde 
nemen  in  dese  snlcke  godtloosbeden  en  werken  het  Christendom 
onbetBunelick  komen  te  oeffenen  en  bg  te  woonen,  hetzg  door 
eygen  dadelgckheyt  en  bedrgf  van  die  werken  der  daystemisse, 
door  brassergen  en  dronckenschappen,  door  danssen  en  springen, 
het  gelnyt  van  snarenspel  en  dierglgcke,  hetzg  van  diegeen  welcke 
de  zodane  komen  te  outfangen  in  haere  huysen,  gelagen  en  her- 
bergen te  setten  en  alsoo  dese  land-,  goet  en  siel  verdervende 
zonden  komen  te  handhaven:  dat  desnlcke  de  feicto als onwaerdige 
lidmaeten  van  de  tafel  des  Heeren  voor  dien  tgdt  sollen  worden 
geexeommnniceert  en  afgehouden,  opdat  de  toom  Godes  daerdoor 
over  de  geheele  Gemeente  niet  en  werde  geweckt.  Willende  dat 
een  yeglgck  broeder  en  kerkenraet  en  leden  der  Gemeentens  sich 
Mema  precieselick  moeten  gedragen,  en  dat  in  alle  de  kerken 
onder  dese  eerwaerde  Classis  ressorteerende,  dese  resolatie  sal 
werden  gepnbliceert. 

6 


58  GESCHIEDENIS. 

Actnm  in  de  Classicale  vergaderinge  tot  Tiel  gehouden,  den  14 
15  en  Sept.  1685. 

PetruB  PaanWf 

Classis  p.  t.  scriba. 

In  een  placaat  (6  noy.  1731)  door  de  raden  in  naam  van  de 
Staten  ^s  Lands  van  Gelre  te  Arnhem  nii^egeven,  en  gerigt  »tegen 
het  schenden  van  des  Heeren  Dag,  Feest,  Vast  en  Bededagen", 
vindt  men. 

^Voorts  verbieden  w^  op  Zondagen,  of  eenige  Feest,  Yast  of 
Bededagen  te  jagen,  mede  op  een  Boete  van  vier  Daalders  te 
verdelen  tusschen  den  Officier  en  den  aanbrenger;  willende  en 
statnerende  hierbg  wel  expresselgk,  dat  alle  guygeUpelen  van 
vreemde  landloopers^  of  andere  geweert  znllen  worden  op  arbitrale 
correctie.'' 

Of  deze  resolutie  in  de  jaren,  onmiddelgk  volgende  op  hettgd- 
stip  der  uitvaardiging,  van  kracht  zg  geweest  om  het  kermiseu- 
vel  te  verminderen,  staat  niet  geboekt ;  maar  dat  dit  laatste  noch 
hier,  noch  elders  geheel  verdwgnen  zal,  alvorens  de  oorzaak  van 
de  kwaal,  de  kermis  zelve,  zoo  al  niet  ophoude  te  bestaan,  toch 
ten  minsten  van  allooi  verandere,  en  in  plaats  van  lonter  sensueel 
genot  te  verschaffen,  meer  op  de  beschaving  werke,  zal  ieder  wel- 
denkend en  beschaafd  mensch  gereedelgk  toestemmen. 

De  ondergeschrevene  Petrus  Paauw  was  in  1685  predikant  te 
Uzendoorn,  en  overleed  aldaar  27  febr.  1701.  Hg  was  gehuwd 
met  Elisabeth  de  Bidder,  welke  echte  lieden  eene  dochter  hadden, 
vervolgens  gehuwd  met  den  rigter  Beynier  Tap. 

J.  AN8PACH. 

(aarenbeek  in  1684.  (XXYI  bl.  14  ).  De  stichter  van  Klarenbeek 
was  Butger  Huygens,  burgemeester  van  Arnhem,  bekend  door  zgne 
diplomatische  zendingen,  in  1665  met  de  Witt  en  Boreel  gevol- 
magtigde  op  de  vloot.  In  1666  was  hg  gestorven.  Yermoedelgk 
was  een  zgner  zoons  eigenaar  van  Klarenbeek  in  1684. 

Hoe  was  die  relatie  met  Alhardt  de  Baedt  ontstaan? 

Clarenbeek  in  1684.  De  zekere  H.,  aan  wien  Clarenbeek  bg  Am- 
hem  in  1684  toebehoorde^  was  Casgn  van  der  Hell|  heer  van  de 


GSSCHIfiDE17IB.  59 

Wadbaan,  Clarenbeek  en  Veenacker,  geb.  te  Zntfen  1644  f  1732  =» 
WUhelmina  Gatbarina  Hnyghens  van  Clarenbeek  (Rutgersd.  ridder, 

heer  van  Clarenbeek,  burgemeester  van  Arnhem)  geb f1709. 

ÜLSjn  had  o.  a.  drie  kinderen,  1^.  Gerhard  Casjn  tot  de  Wildbaan, 
geb.  1675  f  1756;  2^  Bntger  tot  de  Hoeve,  geb.  1678  f  1748,  en 

Walravina,  geb f  1709  =  Johan  van  Wjnbergen  van  Glinfc- 

horst,  aan  welke  dochter  Clarenbeek  daarna  is  toegekomen^  hoewel 
Rutger  aanvankeiyk  mede  aldaar  gewoond  heeft.  Rutger  Hnyghens, 
geb.  1592  f  1666,j  was  de  stichter  van  Clarenbeek.  De  Van  der 
Hells  waren  sedert  vier  eeuwen  beschreven  in  de  ridderschap  van 
Gelderland.  Het  geslacht  is  evenwel,  daar  Gerhard  Casjn  onge- 
hawd  bleef  en  door  den  kinderloozen  echt  van  Rutger,  geheel 
Tiitgestorven. 
Utrecht.  j.  i.  d.  wbpveu. 

Een  brief  van  J.  H.  von  Kropf  aan  den  prins  van  Oranje.  In  de 
militaire  historie  van  1793  is  de  heldhaftige  verdediging  van  de 
Klnndert,  door  J.  M.  von  Eropf,  eeu  zeer  bekend  feit.  Dezer  dagen 
Tond  ik  in  de  NouveUes  Extraordinaires  vati  1793  —  de  merkwaardige 
verzameling  van  staatsstukken,  die  bgkans  nooit  voorkomt  en  nog 
minder  geraadpleegd  wordt  —  het  briefje,  waarmede  von  Eropf  aan 
den  prins  kennis  geeft  van  de  fracsche  opeisching.  Dat  briefje  is, 
100  ik  meen,  volkomen  onbekend,  en  verdient  toch  wel,  dat  het 
niet  vergeten  worde.  Het  teekent  den  eenvoudigen  man,  die  alleen 
naar  pligt  vraagt. 

Doorlugtighe  Vorst  en  Heer! 

Hebbe  hier  meede  de  eer  Uwe  Doorlugtige  Hoogheid  door  dese 
rapport  te  doen,  dat  den  21  deeser  de  Stad  is  opgevraagt  door  een 
capitein  en  een  trompetter,  tusschen  elf  en  twaalf  nnren^  met  een 
detachement  Jagers,  te  voet  en  te  paard,  dewelke  zig  zoo  lang  agter 
een  Djk  hadden  verborgen,  de  Capiteyn  vroeg  mj  de  Stad  op  uit 
naam  van  Fransche  Nationale  Conventie;  waarop  ik  hem  ten  ant- 
woord gaf,  zulks  niet  deede,  terwijl  ik  den  Souverrain  en  het 
Doorlngtig  Huis  van  Orange  daar  veel  te  trouw  voor  diende;  waar 
op  by  m^  ten  antwoord  gaf,  wat  ik  wel  wilde  doen  terwgl  ik  niet 
meer  dan  taglig  Man  had;  waar  op  ik  hem  ten  antwoord  gaf,  mg 


60  GISSCHIEDENTS. 

sterk  genoeg  was  mg  te  defendeeren ;  waar  op  hy  mg  ten  antwoord 
gaf,  waarom  Bloed  te  vergieten,  terwgl  hg  met  een  grooter  overmagt 
was;  waarop  ik  hem  ten  antwoord  gaf,  dat  ik  daar  Soldaat  voor 
was  om  Bloed  te  vergieten  voor  het  lieve  Vaderland  en  het  Door- 
Ingtig  Hnis  van  Oranje;  waarop  hg  van  mg  is  weggereeden,  en 
heb  niets  meer  van  haar  vernoomen. 

Waar  mede  de  eere  heb  met  de  diepste  eerbied  te  zgn 

Doorlugtigste  Vorst  en  Heer 
Uw  DH.  enz. 

Actnm  Elnndert  J.  M.  v.  Kropf. 

den  21  February  1793. 

Een  don  gratuit  in  1793.  Toen  in  1792  Oostenrgk  met  Frankrgk 
was  in  oorlog  geraakt,  ondersteunde  het  volk  de  regeering  door 
vrgwillige  giften.  Bg  het  doorbladeren  van  de  Nouvelles  extraor^ 
dinaires  van  1793  viel  mgn  oog  in  een  der  brieven  van  van  Haeften, 
onzen  gezant  te  Weenen,  op  het  volgende: 

» Onder  de  menigvuldige  Don  Graiuits^  die  de  Keizer  dagelgks 
ter  draging  van  de  kosten  van  den  Oorlog  bekomt,  bevinden  er 
zig  dikwyls,  die  hem  van  wegens  onbekende  persoonen  toekoomen, 
zynde  het  o.  a.  voor  14  daag  gebenrt,  dat  die  Sonverein  een  kist 
ontfing,  waarin  een  toilet  van  louter  goud  gepakt  was,  en  waar  op 
geschreven  stond:  vryxoülige  gift  van  een  onbekende.  Elk  een  ver- 
moedde,  dat  de  geweesen  Gouvernante  der  Oostenrgksche  Neder- 
landen, Maria  Christina,  die  zig  toen  nog  niet  te  Weenen  bevond, 
de  persoon  was,  die  dit  geschenk  aan  den  Keizer  toegezonden  had, 
doch  men  heeft  voor  weinig  dagen  ontdekt,  dat  het  de  Keizerin 
geweest  is,  hebbende  die  Vorstin  het  zoo  heimelijk  gedaan  en  haar 
Schrift  zoo  wel  weeten  te  veranderen,  dat;  niemand  dagt,  dat  tj 
het  was,  te  meer,  dewijl  men  nooit  van  de  meergemelde  Toilet, 
die  men  nu  vernomen  heeft,  dat  haar  door  hoogstdezelver  ouders, 
de  koning  en  koningin  van  Napels,  gegeeven  was,  had  hooren 
spreken.  De  innerlgke  waarde  van  die  Toilet  wordt  gezegd  honderd 
duisend  guldens  te  bedragen." 

Beiitregt  geitaafi  door  het  iweren  van  eenen  eed.  (XXIV,  bl.  289). 
De  heer  Siz  vraagt,  of  er  in  ons  land  ook  kloosters  geweest  zgu 


OESGHIEDEI^iS.  61 

die  dit  groote  yoorregt  genoten  ?  Hierop  kan  ik  hem  geen  antwoord 
geren;  maar  wel  kan  ik  hem  mededeelen^  dat  de  bisschop  van 
Utrecht  dit  voorregt  bezat.  Hij  kan  daarover  oitToerig  gesproken 
Tinden  in  de  belangrgke  verhandeling  van  Hier.  van  Alphen,  Over 
den  eed  der  Utregtsche  bisschoppen,  genaamd  den  eed  met  zeven 
stolen,  in  de  Werken  van  de  Maatscb.  der  Nederl»  Letterk.,  (in  4o.) 
2e  dl.  Leyden  1774.  bl.  185  en  verv. 


VRAGEN. 

l^ering  van  het  Faaschfeest.  Schoon  de  kerkvergadering  van 
Nicéa,  ten  jare  S25,  volgens  de  begeerte  van  Constanten  den 
Grooten  als  haar  gevoelen  uitsprak,  dat  de  viering  van  het  Faasch- 
feest in  de  geheele  christelgke  kerk  op  denzelfden  dag  —  een 
zondag  —  behoorde  plaats  te  hebben,  heeft  het  toch  nog  lang 
geduurd,  eer  de  regel  algemeen  werd  aangenomen,  dat  dit  op  den 
eersten  zondag  na  volle  maan,  volgende  op  de  dag-  en  nachteve- 
ning in  de  lente,  zou  geschieden.  Overeenkomstig  deze  bepaling 
zon  derhalve  in  het  tegenwoordige  jaar  1876,  Paschen  moeten  in- 
vallen op  zondag  9  april,  naardien  het  op  zaturdag  den  88ten 
ToUe  maan  is.  Intusschen  w^zen  de  almanakken  ons  den  16<len 
april,  als  den  eersten  Paaschdag  aan.  Indien  de  reden  dezer  fS- 
w^king  hierin  ligt,  dat  het  christelëke  feest  anders  zou  zamen- 
vallen  met  het  israelitische,  voor  hetwelk  ditmaal  de  9e  april  is 
aangewezen,  dan  leidt  m^  dit  tot  de  vraag:  van  wien  is  deze 
verschikking  uitgegaan?  Hebben  de  alexandrgnsche  kerkleeraars  — 
bisschop  Dionysius  of  andere  —  die  zich  met  de  paaschberekenin- 
gen  bezig  hielden,  haar  verordend^  en,  zoo  ja,  op  welken  grond? 
Welke  reden  bestaat  er,  waarom  het  christelgke  paaschfeest  niet 
gelgkt^dig  met  het  joodsche  kan  gevierd  worden  ?  Rust  deze  be- 
paling alleen  op  de  meening  van  keizer  Constantijn,  die  daarin 
iets  schandel^ks  vond,  of  is  er  eene  andere  oorzaak  voor  aan 
te  geven? 
Leeuwarden,  L.  fboes. 

St.  Cyriaens  en  8t.  'Maarten.  Wanneer  leefde  de  heilige  Cjriacus, 
en  was  hg  een  Romein  of  een  Germaan,  of  wat  anders? 


62  GSSCHIEDUKIS. 

En  wat  was  de  heilige  Martiuns  van  Tours  voor  een  landsman  ? 
Is  Maarten  of  Martea  oorspronkelyk  een  germaansche  naam  ? 

[Martgn,  also  alse  wgt  horen, 
Was  van  Pannonien  geboren, 
Dat  Hongerie  hiet  in  onse  tale. 
Ghevoet  was  hi  in  Ytale 
Tote  Pavyen  in  die  stede; 
Van  ridderen  nat  gheboren  mede, 
Al  was  hi  van  heidinen  maghen. 
Zoo   verhaalt   Maerlant,  Sp.  Hist.  UI.  2.  28  vs.  1.  en  verv.  — 
De  naam  is  Latijn.  Martinua  is  adjectivnm,  afgeleid  van  Mars,^ 

Jnfvr.  Bminier.  Is  er  van  jufvrouw  Bruinier,  die  in  dit  tgdschrifb 
als  de  moeder  van  een  natuurleken  zoon  van  Willem  II  voorkomt, 
iets  meer  bekend? 

Een  Oelderschman  in  Portugal.  In  een  brief  van  onzen  gezant  in 
Portugal,  6.  C.  van  Spaan,  geteekeud  4  dec.  1793,  lees  ik: 

»Z.  E.  H.  de  Prins  van  Brazilië  heeft  onlangs  den  heer  SöUner, 
Gelderschman  van  geslacht  en  geboorte,  benoemd  tot  opzigter  van 
het  Eoninklgke  Kabinet  van  Physica  Experimeutalis." 

Is  er  van  dien  SöUner  iets  meer  bekend? 


OÜDIEID-  MUNT-  EN  PEMINGKÜNDE. 


Opsohriften  op  grafisteenen  in  de  kerkgebouwen  der  Bfederbetnwe. 
Te  Kesteren, 

18  Jan.  1615  sterf  Amdt 

droasert  ter  Lede. 
zigtbaar  zgn   de  kwartieren  van  Horst  (een  klimmende  leeuw) 
en  van  Mokeren  (een  St.  Andries  kruis  met  de  vier  scharen).  — 
Begraven  den    WelEdelen  en   Geairengen 
Floris    van   Brakell    tot   den    Brakell, 
in  st^n  leven  drossert  ter  Leden/ Sterf 
fébrutoariua  1649, 


OUDHEID-  KUOT-  BN  FENNIKeKüNDE.  63 

agtbaar  is  zgn  wapen,  dat  der  twee  zilveren  barbeeltjes,  als- 
mede een  geankerd  kruis,  dat  zguer  vrouw  Geertrnid  Bentinck.  — 
Te  Lienden, 

A^.  1580  den  8  Jvly  sterf  den  edelen  erentfesten  Jar. 
Johan  van  BrakeU  tho  Kermestein. 
A"*.  1600  den  22  April  sterf  die  edle  erentrijcke  Joe/rov 
Johanna  van  Merten^  sCjn  huysfrov. 
daarboven   bet   wapen   van   Brakell,  en  daar  naast  bet  wapen 
?an  Meerten,  bestaande  in  een  klimmenden  hond  van  zilver  met 
een  balsband  van  goud  op  een  veld  van  sabel  ^).  Ter  rechterzgde 
de  kwartieren   des  mans:  Brakell,  Boecop,  Leefdael,  Delen.    Ter 
linkerzgde  de  kwartieren  der  vrouwe :  Meerten,  Eek,  Eek,  Mekeren. 
Kermestein  is  cene  nog  bestaande,  zeer  oude  kasteelmatige  huizinge 
onder  Lienden.  Johan  van  Brakell  was  een  der  verbonden  edelen. 
De  zerk  is  thans  bevloerd,  en  dus  onzigtbaar  gemaakt. 
Te  Ingen, 

4o.  DNl  1568  dm  20  dach  Decembris  star  f  Derick  van  Meerten. 
4^'  1531  den  7  dack  Septemhris  starf  Joffer  Berta  van  Eek 

s^  huysfrou. 
zg  waren  de  ouders  der  straksgenoemde  Johanna  van  Meerten. 
Te  Eek, 

1.  Ao.  1603  den  16  Aprüis  sterff  Johanna  Gertsdochter^ 

weduwe  van  Steven  van  Essevelt. 
waarbg  regts  een  schild  met  drie  leliën  en  chef,  links  een  schild 
parti:  1  drie  sterren  en  chef:  2  regtstandig  kruis. 

2.  Joachim  van  Leeuwen  sterf  den  12  Oct.  Ap.  1610. 

zgn  wapen  vertoont  een  keper,  beladen  met  drie  St.  Jacobs 
schelpen;  daarboven  op  dezelfde  zerk  een  wapenschild,  parti:  1 
drie  leliën,  geplaatst  2  en  1 ;  2  klimmende  leeuw  (of  haan). 

3.  Hier  leyt  hegraven  Dirk  en  Johanes  van  Hattem^ 

sterf  den  20  December  1631. 
bet  schild  is  beladen  met  drie  sterren^  geplaatst  2  en  1,  waarboven 
een  aanziende  helm  met  vier  gaten,  en  een  staande  vogel  tot  cimier. 


^)  Hieniit  siet  men  dat  de  opgaaf  van  Nay.  VII,  184a  onjuist  is.  Het  wapen 
TUI  Meerten  is  op  het  koor  te  Ingen,  alsmede  op  een  wapenbord  van  het  geslacht 
nn  den  Heuvel  Bartolotti  aldaar,  zeer  dnideiyk  sigtbaar. 


64  OUDHEID-  HUKT-  BN  PBKNINGKUNDE. 

4.  Hier  Uft  begraven  Roelof  van  Darthuyaen^ 

eierff  den  .  .  Mey  1632. 
Bchild,  parti:   1  beladen  met  drie,  2  eu  1  geplaatste  gecoapeerde 
maantjes;    2   beladen  met   een  geankerd  kruis  boven  eene  fasce^ 
waarop  8  sterren. 

5.  Margarita  de  Vries  stierf  den  13  Oct,  oo.  1656. 

boven  in  den  steen  de  letters  E.  D.  I.;  daar  onder,  hangende  aan 
een  boomstam,  een  schild,  parti:  1  klimmende  leeuw  met  het 
aangezicht  Unks;  2  drie  voetteenen,  geplaatst  2  en  1. 

6.  Agfdè  van  der  Eem  sterf  den  25  Jan.  ano.  1660. 
boven  in  den  steen  de  letters: 

IER.    V.    W. 
aan  een  boomstam  hangt  een  schild,  parti:  1  regtstandig  kmis, 
waartusschen  tulpen;  2  drie  leliën,  geplaatst  2  en  1. 

7.  Elisabeth  van  Acktervelt  sterf  den  5  December  op.  1660. 
boven  in  den  steen  de  letters: 

G.   V.   G. 
aan  een  boomstam  hangt  een  schild,  parti:  1  St.  Andries  kruis, 
2  is  driemaal  gefaasd. 

8.  C.   G.   V-   D. 

S^erf  den  28  Maius  1714  «n  leyt  hier  begraven, 
tusschen  de  letters  en  het  onderschrift  een  klein  schild,  vertoo- 
nende  drie  afhangende  staven,  van  onderen  naar  den  regterkant 
omgebogen. 
Te  Maurik, 

Vóór  den  predikstoel: 

Hie   lapis   ossa  tegil  Beekmanm.  dogmata  Chrieti  qvi  pvre 
docvit,  Spiritvs  astra  tenet  Christe^  tvae  cvrae  coetmn  cam" 
mitto  relidvm.  Qvem  to  praeterea  pasce^  tvere^  fove. 
rondom  den  steen  leest  men: 

Johannes   Beecmannvs,   verbi   Dei  minister  in  Mavricana 
ecclesia  September  Ao.  CIOIDCXXXV  (1635). 
hg  was  de  Tierde  predikant  aldaar. 
Nog  in  het  consistorie: 

A<^,  1624  den  5  JS'ov.  sterf  Jonc  (Jonker)  Willem  van  Eek. 
Het  wapen  is  in  den  franschen  tgd  door  de  Patriotten  uit  den 
steen  geslagen. 


OUDHMID-  lCirNT«  EN  FBKKIKGKITNDJfi.  65 

Te  Ilgsw^ki 
op  eene  graftombe  op  het  koor,  waaronder  de  fftmiliekelder : 
Dese  Kdder  en  Tombe  ia  door  de  WelGéboore  Heer  Die' 
derick  van  Brakell  tot  den  Brakell^  extraord:  Raadt  aant 
Hoff  van  Gelderlant,  Richter  en  Dijckgraeff  der  Stadt  Tiel 
en  Dorpe  van  Zantmjck^  Burgemeester  der  voornde  Stadt 
en  Gedeputeerde  van  de  Saten  (in-  en  opgezetenen)  des 
Vorstendoma  Gelre  en  Groef sehape  Zutphen  uyt  de  Bid' 
derschap  resideerende  binnen  Nymegen,  Vrouwe  Justina 
van  Borssele,  dochter  tot  Geldermalsen^  egtel.  in  den  Jare 
1691  beginnen  te  make  en  in  den  Jare  1692  voltrockenj 
lüoerop  Iiare  wapen  en  16  quartieren  van  den  man  (Meen 
uitgehouden  sijn  en  daerinne  begraven  op  den  15  Augustus 
1691  welglte  (bovengemelde)  Vrouwe  Justina  van  Borssele^ 
oudt  37  jaren. 
De  op  de  randen  der  gra&erk  met  de  wapens  nitgebeitelde  16 
Wartieren  van  Dirk  van  Brakell  zijn: 

BrakeU.         Oelder.        Bentinck.  Boucop. 

hylen.         Baerl.         Delen.  Zuylen, 

Ytjgh,  Wijhe,         Schimmelpenninck  van  der  Oije.     Spaetu 

Padeooort.     Apeltere.      Oldenbamevelt.  Middachten. 

Deze  Dirk  was  de  zoon  van  den  te  Eesteren  met  grafzerk  be- 
graven Floris   van    Brakell,    drost   ter   Lede,   en   van   Geertruid 
Bentmckf  dochter  van  Earel  en  van  Antonetta  van  Delen. 
Op  eene  andere  zerk. 

Int  Jaer  onsse  Heeri  Jesu  Chryst  Dut/sent  ses  hödert  ende 

acht  sterf  Jonckheer  Gijsbert  van  Hardenbroek^  Meerschalck 

va  Abcoude  Bde  (en)  Eemlandt. 

E^,  volgens  anderen,  zijn  vader  (dood  in  1593),  was  gehnwd  met 

Walburg  van  Wghe  (dood  in  1577),  dochter  van  Jasper,  heer  tot 

Echteld  en  van  Walburg  van  Haeften.  Dit  huwelgk  gaf  verraoedelgk 

Aanleiding,  dat  hg  te  Rgswgk  begraven  werd  (zie  Nav.  XXY,  537). 

Op  eene  derde: 

Hier  legt  begraven  Mr.  Constantijn  Gerard  Nobel,  overlees 
den  den  Iste  Februarij  1781. 
Hg  was   sedert  1742  eigenaar  en  bewoner  der  nog  te  Bgswgk 
tt&wezige  kasteelmatige  huizinge  Hoeckeuburg. 


66  OUDHEID-  KUNT-   BN   PSMNINGKUKDE. 

Te  Zoelen, 

Begraven  Gijebert  van  de  PoU,  Heer  van  Geerestein 

ende  Teccop;  delcuMe  van  zijn  stam^  en  sterf 

den  11  Aprü  1640. 

zgn  wapen  is  een  met  een  dubbelen  arend  beladen  schild,  dat 

een  mandje  met  7  plaimen  (het  symbool  der  principaoté's-mnts) 

tot  helmteeken  voert.  Kwartieren,  links:  Poll,  Wghe,  Delft,  Pieck  (?) ; 

rechts:    Amstel  Tan  Mgnden,  Isendoorn,  Raytenborch,   Bossum. 

Geerestein  is  eene  hnizinge  onder  Drumpt,  dat  vroeger  kerkelgk 

met  Zoelen  vereenigd  was.   Ggsberts  vader  was  A.  van  de  Poll^ 

eerst  gehuwd  met  Sophia  van  Mirlach,  daarna  met  Gatharina  van 

Amstel  van  Mgnden ;  zgn  grootvader  heette  Ggsbert,  gehuwd  met 

Baphael  van   Wghe;  zgn   overgrootvader  was  Herman,  gehuwd 

met  N.  N.  van  Delft  i). 

Te  Avezaat 
bevindt  zich  een  grafsteen,  bg  gelegenheid  der  verbouwing  van 
de  kerk  in  1861  uit  den  vloer  overgebragt  naar  de  oostzgde  van 
het  gebouw,  en  daar  buiten  in  den  muur  gemetseld,  met  dit  op- 
schrift: 

Op  het  graf 
van 
Am*  Com,  van  Leeuwen^ 
Stud.  in  de  Regt.  op   Utr.  Hoge  Schole, 
overl.  te  Tiel  15  May 
en 
Christ.  Safn^  AnJt.  van  Leeuwen^ 
overl.  aldaar  2  Jung 
1785. 
Hier  rust  mijn  oudst  en  jongste  kind^ 
Ai,  lezer  f  da  dit  voorbeeld  gade! 


1)  Een  lid  Tan  dit  oadadellijk  gealacht  komt  nog  uer  laat  te  fifanrik  Toor,  t.  w. 
(de  WelEd.  MeTioawe)  Maigrieta  van  Delft,  laatit  wednwe  Tan  den  WelEd. 
heere  Bfarco  Anrelio  Delborgo.  Zy  oTerleed  en  werd  begrayen  8  sept.  1749  op 
het  nooge  koor  der  kerk  te  Maorik.  Eyen  ala  sy  seWe,  was  ook  hare  dochter 
Margaretha  Constantia  Delboigo,  6  sept.  1747  te  Maorik  gehawd  met  den  kapi- 
tein Abraham  Willem  de  Vree,  op  den  hniie  NederwQk  (eene  met  het  oog  op 
het  schains  tegenoTerliggeode  ^k  by  DnuBtede  gekozen  benaming!)  wooaaohtig. 


OÜDHfitD-  MUNT-   EN  PENKINGKUNDBN.  67 

Ztjt  levend  een  waar  menêchenvrindy 
En  doe  ook  na  uw  dood  geen  schade. 

J.  D.  van  Leeuwen. 

Mr.  J.  D.  van  Leeawen  was  een  Tielenaar  van  geboorte  (vgl. 
mr.  E.  D.  Rink,  Beschrflving  van  Tiel,  1836,  bl.  310),  de  ge- 
leerde nii^ever  van  het  ühronicon  Tielense,  dat  hg  in  1789  met 
belangrgke  aanteekeningen  in  het  licht  zond  (ibid.  bl.  7,  noot  1). 
Hg  voerde  éenerlei  wapen  met  den  in  1610  te  Eek  begraven 
Joachim,  was  das  nit  dezelfde  familie  met  dezen. 
Te  Echteld, 
op  eene  tombe  van  arduinsteen  op  het  koor: 

Hic   ortvs   alia  stirpe  Reynoldtbs  jacet»  Mare  ille  qvondam 
JSelfficus  dum  viveret.  Mundum  reliquit  et  euo  praeeene  Deo 
jam  spectat  et  aspemat  hoc  totum  nihil.  Obiit  1657.  Mens. 
Aug.  30,  Aetai.  80. 
Aan  weerszoden  der  zerk  deze  16  kwartieren: 
Wijhe  van  Echtelt.  Wijhe  van  Hernen. 

HaeÜen.  Eygeren. 

TengnagelL  Vijgh. 

Broeckhuysen.  Vos  van  Sckwarzborch. 

Isendoren.  Bueren. 

ImmerseeL  Pinsen  van  der  Ley. 

Lennip,  Wees. 

Pol,  Aspers  Lagh. 

Keinond   (Reinier)  van  Wighe,  heer  tot  Echteld,  geb.  in  1577, 
zoon  van  Otto  en  van  Christina  van  Wghe  van  Hernen,  ridmeester 
Tan  de  compagnie  van  prins  Frederik  Hendrik,  stierf  ongehuwd  ^). 
Eene  zerk  vóór  den  predikstoel  berigt: 

Hier 'is  hegraven  de  edele  welgebooren  Hendrick  van  Brienen 
van  den  Lasmar,  in  sijn  leven  Capitept^  is  in  den  Heer 
genut  den  20  December  anno  1663. 


')  De  opgaaf  op  de  schoorsteenloifel  in  het  kasteel  te  Echteld,  waar  hij  gesegd 
vordt  m  1649  overleden  te  zgn  (zie  Nav.  XXIV,  bl.  492);  is  derhalve  abasief. 
Zijne  moeder  huwde  met  zijn  vader  17  april  1575  te  Gennep,  terzelfder  tgd  en 
pbatBe  ab  hare  snater  Christiana  (Catharina)  van  Wghe,  die  toen  in  den  echt  trad 
^  Hendrik  van  Maschereel,  heer  van  Balgooi  en  Opynen. 


68  OUDHJBrO-  HUKT-  RN  FENNINOKUNDE. 

Met  deze  zestien  kwartieren : 
Brienen  van  de  Lasmar,  Wael  van  Moersbergm. 

Capel  van  der   Woning,  Hossum. 

Herderwijck,  BrakelL 

Wees  van  den  Pluimenborg.  üiemsdijcL 

Essen  van  den  Swanenborg.  

Wütenhorst.  Straelen. 

Mertnoeden*  

Lee/daeL  Wijhe  van  Hemen. 

Yermoedelgk  \é  hg  dezelfde,  die  in  de  Geslachtkundige  Aantee- 
keningen  van  mr.  J.  van  Doominck  (1871)  bl.  173,  op  7  jong 
1633  voorkomt  als  echtgenoot  van  Fenne  van  Gelder  (dochter 
van  Adolf  en  van  Maria  van  Batenburg,  10  maart  1607  te  Deventer 
gehawd,  en  woonachtig  geweest  op  den  hnize  Geldersweert  te  Ingen). 
£ene  aanteekening  in  het  katwgksche  archief  meldde  mg,  dat  hg 
gehawd  was  met  Bernardina  van  Wghe  (van  Echteld).  Dit  is 
echter  eene  verschrgving  voor  »van  Wese",  wgl  het  trouwboek 
van  Dodewaard  vermeldt^  dat  jhr.  Hendrik  van  Brienen,  weduw- 
naar, wonende  te  Echteld,  11  sept.  1642  te  Dodewaard  in  den 
echt  trad  met  Bernardina  van  Wees,  jonge  juffer  aldaar.  Zou  dan 
zgne  eerste  of  tweede  vrouw  eene  van  Wghe  geweest  zgn,  omdat 
hg  juist  in  de  heerlgkheid  der  van  Wghes,  te  Echteld  is  bggezet? 
Lasmar  is  de  Lathmer,  een  uitgestrekt  landgoed  te  Wilp  bg 
Deventer. 

Te   Ochten, 

Ao,  1650,  op  den  28  dach  des  maents  Aprilis  is  gestorven 
erentfeste  Joncker  Henrick  van  Beynhem  ten  Appelenborch 
wiens  siele  de  Heere  genadich  wil  wesen. 

Daarboven  aanschouwt  men  een  groot,  met  veel  lofwerk  toe- 
gerust schild,  écartelé,  1  en  4  regtstandig  kruis,  2  en  3  sautoir 
(8t.  Andries  kruis)  met  de  vier  scharen;  men  zou  zeggen:  Piek 
met  Mekeren  en  brisure  ^).  Aan  weerszgden  van  dit  wapenschild 
vier  kwartieren. 

Bejnhem.  Hackfort. 

Bneren.  Kiemsdgck. 

1)  De  opgaaf  van  Nar.  VI,  bl.  86a  nopens  #Bentheim''  (Geldersch),  lees :  ^Bejnhem'* 
ia  du  onvoUedig. 


OUDHXIB^  Mtnny  en  PSNNlKaKUNDB.  69 

PnfPelick.  Vaeck. 

Roedëborch.  Weelye. 

De  Appelenburg  was  eene  (in  1839  afgebrokene)  hnizinge  te  Ochten. 

Hoe  jammer,  dat  menig  grafschrift,  ook  in  de  neerbetuwsche 
kerken,  voor  ons  onleesbaar  is  wegens  bevloering  met  planken 
of  betimmering  met  banken.  Dit  is  inzonderheid  te  Resteren  te 
betrenren.  Men  verzaime  toch  niet,  en  nergens,  tgdig  afschrift 
ran  de  zerken  te  nemen,  vódr  en  aleer  ze  aldus  ontoegankelgk 
worden  gemaakt.  Eene  grafzerk  kan  ons  veel  leeren,  niet  slechts 
door  hetgeen  er  onder  ligt,  maar  ook  door  hetgeen  er  op  êtaaU 

J.  ANSFAOH. 

Opschriften  van  kerkklokken.  (Vervolg  van  Nav.  XX  V^,  717).  Op 
de  torenklok  te  Ophensden  vindt  men : 

A<>.  Domini  MCCCCCIX  bin,  ich  durch  das  Fmer  gej^oasm: 
Hans  Falck  van  Nuerenbetg  hot  mich  gegossen. 

Te  Hien  leest  men  op  de  klok: 

Jan  Albert  de  Grave  me,  fedt  Amstdodami  Ao.  Domini  1725. 

De  kerkklok  te  Dodewaard  is  8  jnn^  1652  vergoten  door  Jan 
Tftn  Trier  te  Ngmegen.  Van  elke  honderd  ponden  bedong  hg  12 
golden,  en  een  rosenobel  voor  zgne  vroaw,  te  betalen  in  drieter- 
mgnen,  waarvan  de  eerste  verscheen  op  St.  Victorsd^  van  gemeld 
jaar.  Voor  42  gnlden  zon  hg  de  oude  klok  nit  den  toren  halen  en 
de  nienwe  er  in  hangen.  Binnen  vier  ik  vgf  weken  moest  hg  de 
klok  in  den  toren  leveren. 

Te  Manrik  hingen  voormaals  drie  klokken  in  den  toren;  van 
daar,  dat  op  het  nmrwerk  het  jaartal  1565  nog  te  lezen  staat. 
Uit  deze  drie  is  in  1643  door  M.  E.  (P.)  S.  op  de  vroegere  begraaf- 
pkat»  nabg  de  kerk  ééne  klok  gegoten.  Een  stak  dier  klok,  uitge- 
slagen bg  het  vrengdgeloi  in  1795  over  de  ontvangst  der  Franschen 
bier  te  lande,  niet  grooter  dan  een  kubieke  palm,  werd  voor  /80 
verkocht,  't  Was  dos  een  kostbaar  alliage.  In  eeoe  plank  bg  het 
uurwerk  leest  men  Weaael  van  Steenderen  11  juni  -4**.  1694,  zgnde 
Tennoedelgk  de  naam  des  timmermans,  die  het  plankenbeschot 
londom  het  uurwerk  vervaardigde. 

Vernamen  wg  daar  een  voorbeeld  van  buitensporig  vreugdgelui 
iu  een  tgd  van  staatkundige  woelingeo,  wg  kunnen  er  als  tegen- 


70  ODDHBID-  icinrr-  en  pximiNGKimDE. 

hanger  bgyoegen  een  voorbeeld  van  baitensporig  hard  en  langdurig 
luiden  b^  begrafenissen,  waartegen  in  den  jare  1625  op  eenen 
Gerichtsdag  te  Tiel  bepalingen  gemaakt  z^n.  Als  eene  kleine  maar 
karakteristieke  bgdrage  tot  de  kennis  der  dorpsgebruiken  in  vroeger 
eeuw  volgen  zg  hier. 

Ordre  op  het  Lnyden  over  de  Dooden. 

Alsoo  door  de  groote  dis-ordre  ende  mis-usen  (mübruiken)  van 
het  overlngden  der  dooden  eenige  jaaren  herwaerts  geschiet  ende 
gepleegt  de  klokken  in  enige  Dorpen  des  Ampts  gebersten  sgn, 
ende  men  dagelgks  nog  sulke  periculen  meer  te  verwagten  heeft; 
so  ist  dat  Amptman  en  Bidderschappen  des  Ampts  Nederbetnwe, 
omme  daerinne  naer  behooren  te  versien,  ende  die  kerken  die  op 
veele  plaetsen  ongerepareert  syn  te  benificeeren,  geqrdonneert  ende 
gestatueert  hebben^  ordonneeren  ende  statueeren  mits  deesen, 

Dat  van  nu  voortaen  niemant  van  wat  quaiiteyt  hy  ook  sy  syne 
overledene  vrienden,  maegen  off  verwanten  sal  mogen  doen  over- 
luyden  dan  op  eene  van  deese  drie  navolgende  manieren,  te  weeten, 
Een  vieren-deel  Uurs,  een  halff-uur,  ende  drie  poosen  elk  van  een  halff 
uur,  een  vierendeel  uurs  tussen  elcke  poose  opbouwden.  Alsoo  dat 
alle  het  Luyden  voors:  van  drie  poosen  in  twee  uuren  sal  moeten 
gedaen  ende  ge-eyndigt  sgn. 

1.  Item,  die  maer  een  quartier-uurs  begeert  geluydt  té  hebben  sal 
daervan  betaelen  eenen  Gulden^  daer  van  thien  stuyvers  sullen  koomen 
tot  profijt  van  de  Kerk,  ende  de  andere  thien  stuyvers  van  den  Castos 
(koster),  daer  voor  hy  gebouwden  sal  weesen  de  klokluydinge  te  doen. 

2.  Ende  die  een  halff*nur  begeert  geluydt  te  hebben,  sal  daer 
van  betaelen  twee  Grulden,  te  koomen  halff  ten  profijt  van  de  Kerk, 
en  halff  voor  den  Custos  als  boven. 

3.  Voorts  soo  wie  drie  poosen  begeert  geluydt  te  hebben,  sal 
daer  van  betaelen  ses  GL,  waer  van  (dat)  vier  Gl.  sullen  weesen 
voor  de  Kerk  en  twee  Gulden  voor  den  Custos. 

4.  Ende  die  geenen,  die  de  vergeldinge  niet  en  hebben,  of  deess 
geregtigheyt  niet  en  konnen  vervullen,  sullen  sig  addresseren  aen 
den  kerkmr.  ende  daer  van  een  billetje  haelen,  ende  hetselvige  aan 
den  Custos  vertoonen,  die  als  dan  sal  gehalden  weesen,  ten  respecte 
van  het  andere  salaris,  ende  om  Godswille  daer  over  een  vierendeel 
uurs  te  Lnyden. 


óübhud-  hukt-  en  PKimnróKüMDs.  71 

AUe  welcke  penningen  voorz.  den  Gnstos  aal  ontfangen  ende 
hem  {zich)  Tersekertheyi  laten  doen  al  eer  men  het  Lnyden  begint. 
Ende  deess  penningen  sollen  bg  qnaede  betaelinge  ingeyordert 
werden  naer  deesen  Land-regten,  als  men  binneu-jaersche  pagt  ende 
des  Heeren  thgnssen  ende  breuken  {boeten)  innet  ende  invordert, 
ende  den  Custos  sal  gebouwden  weesen  alle  maenden  totvermae- 
ning  Tan  den  Eerkmr.  in  der  tydt  daer  yan  te  respondeeren  {de 
koHer  zal  zich^  zoo  de  kerkmeester  dit  gelast,  maandelijhs  tot  de 
invordering  dezer  gelden  moeten  leenen). 

Ende  werden  die  Oosters  hier  mede  gelabt  yoort  geenewieyoor 
is  gemeldt,  de  klokken  te  doen  Luyden,  sonder  iets  meer  yan 
ymant  te  mogen  eyschen. 

Aldus  gedaen  den  17  October  1625  binnen  Thiel  op  eenen  Gerigtsdagh. 
Laeger  atondt:  ter  ordonnantie  yan  oer  Ed:  en  was  onder-tekent 

Hendrik  yan  Benthem^  Lantsc.  ^ 

Deze  ordonnantie  wer4  bg  afwezigheid  yan  den  custos,  door  den 
pedikant  Johannes  Brandolphus  in  de  kerk  te  Rgswgk  »op  eenen 
Sonnendagh  yóór  den  noen''  {voormiddag)  2  dec.  1625  a^ekondigd. 
t  Schgnt,  dat  de  oude  dorpsklok  te  dier  plaatse  door  het  buiten- 
sporig luiden  zóó  yeel  geleden  had,  dat  ze  een  jaar  na  deze  publicatie 
reeds  door  eene  nieuwe  moest  worden  yeryangen ;  want  de  nieuwe, 
die  nög  dienst  doet,  is  yan  het  jaar  1626. 

J.  AK8PACH. 


VRAGEN. 

Paoktpenningen.  Omtrent  dit  onderwerp  eene  opmerking  en  een 
paar  yragen. 

Men  kent  de  geel  koperen  penningen,  pachtpenningen  genoemd. 
Is  het  waar  dat  deze  bepaald  gemunt  z^n  om  als  leg-  of  telpen- 
ningen  te  dienen?  Voor  dat  »al  dien  pampieren  bugt''  (bogt)  in 
de  wereld  was  had  men  soms  yeel  geld  te  tellen,  zakken  guldens, 
takken  zesthalyen,  dertientjes,  dubbeltjes,  enz.  Ten  einde  nu 
plaatsruimte  te  winnen  deed  men  honderd  stuks  in  een  zak^  doch 

^  d.  L  Landschrijver,  Men  had  te  dien  tijde  landschrijvers  Tan  Nederbetnwe,  Over- 
betoi?e,  Tielenraard,  Maas-Waal  ens  ;  ygl.  Bink,  Beschr.  t.  Tiel»  bL  818,  noot. 


72  OUDHEID-  ICUITT-  KN   PEKVIKGKÜMDB. 

legde  in  plaats  daarvan  een  dier  koperen  penningen  op  tafel,  die 
eindelijk  het  aantal  honderd  stuks  der  getelde  som  aanwezen. 
Das  verhaalde  mg  een  ood  vriendi  nit  een  echt  oaderwetsch  kad- 
zandsch  huishouden  afkomstig.  Zgne  vrouw  had  echter  eene 
andere  opgave:  die  penningen  werden  bepaald  geslagen  voor  het 
bekende  pachtspel  en  daarom  pachtpenningen  genoemd;  van  dit 
pachtspel  is  het  zoogenaamde  »klok  en  hamer"  eene  meerzamen- 
gestelde  verscheidenheid. 

Wie  had  gelgk,  de  man  of  de  vrouw  ?  Maar  nu  iets  anders :  de 
pachtpenningen  waren  vroeger  alles  behalve  algemeen  en  werden 
ten  onzent  vervangen  door  »keutjes  of  varkentjes"  of  door»  neutjes 
in  't  zakje".  Vroeger  dacht  ik  wel  eens  over  het  zonderlinge 
feit,  dat  de  keuijea  (elders  meen  ik  zagetandjes  genoemd)  bg  het 
pachtspel  als  betaalmiddel  dienden,  even  als  de  koerdU  of  koeurU 
aan  de  kust  van  Afrika  en  in  de  binnenlanden  van  dat  werelddeel : 
ik  meen,  ook  in  sommige  streken  van  Azië. 

Dezer  dagen,  mg  nog  eens  bezighoudende  met  van  Oosterzees 
populaire  compilatie  Livingstone*  (Leiden  1863)  vind  ik  (bladz.  113) 
de  afbeelding  dier  kauris,  volmaakt  onze  »keutjes",  de  schelpen 
der  cypraea  moneta^  en  vraag :  zouden  onze  zeevaarders  in  vroeger 
tgd  die  keutjes  uit  Afrika  medegebragt  hebben?  De  zak  in  het 
bezit  mgner  familie  werd  door  myne  moeder  te  Middelburg  op 
de  markt  gekocht  omstreeks  't  jaar  1820  en  met  vgf  schellingen, 
zegge  een  daalder,  betaald. 

G.   P.   BOOS. 

Medaille  Amsterdamsohe  Eotter-Vereeniging.  Er  bestaat  eene 
bronzen  prgs-medaille,  groot  50  strepen  van  den  muntmeter.  Op 
de  voorzgde  aan  den  linkerkant  is  een  zittende  Neptunns  afge- 
beeld, met  scheepskroon,  drietand  en  waterkruik,  in  hel  verschiet 
een  zeilende  kotter^  onder  de  afsnede  de  naam  van  den  medailleur 
&  C,  Elion  F.  De  keerzgde  heeft  om  den  rand  ten  opschrift: 
Amsterdamsche  Kotter*  Vereeniffinff,  voorts  een  open  veld,  om  den 
naam  van  den  bekroonde  daarop  te  graveeren;  van  onderen  de 
voor-  of  achterstevcA  van  een  kotter,  waaruit  ter  wederzgde  een 
vlag  en  wimpel  afhangen  met  twee  scheepsankers.  —  Ondanks 
vele  pogingen  is  het  mg  dusver  niet  mogen  gelukken  uil  te  vor- 


OUDHEID-  Mtmr-  EN  PETOIKOKUWDB.  73 

schen,  in  welk  jaar  deze  Amsterdamsche  Eotter-Vereeniging  is 
opgericht,  om  deze  medaille  op  dat  jaar  te  kansen  plaatsen,  of 
wel,  in  welk  jaar  anders  de  medaille  vervaardigd  is.  Alleen  heb 
ik  Temomen,  dat  deze  vereeniging  niet  meer  bestaat,  en  dat  zg 
eeoe  vertakking  zon  geweest  zgn  van  de  Amsterdamsche  Zeil-  en 
Roei-Yereeniging:  De  Hoop.  Ik  richt  daarom  de  vraag  tot  de 
lezers  van  den  Navorscher,  in  het  belang  ook  van  de  latere  ge- 
schiedenis der  hoofdstad,  in  welk  jaar  is  de  Amsterdamsche  Kotter* 
Vereeniging  opgericht?  , 
Avuterdam.  j^.  de  veiss  jzv. 


GESCHIEDENIS  DER  LETTERKUNDE. 


Eene  bqdrage  tot  de  geschiedenis  van  het  Jonmal  de  Lelde.  In 
een  ofiScieelen  brief  (R^ksarchief)  van  den  heer  van  Haeften,  ge- 
zant te  Weenen,  geschreven  6  jnng  1792  aan  den  griffier,  trof  ik 
het  volgende  aan : 

>WgIen  de  keizer  Jozef  te  regt  beledigt  zijnde  geweest  over  de 
licentie,  waar  mede  de  opsteller  van  de  Leidsche  Fransche  Conrant 
zig  in  meer  dan  eene  gelegentheid  op  z^n  snbject  uitgelaten  had, 
Tond  dienthalven  goed  om  het  debit  van  dat  tgdingblad  in  de 
landen  van  zyne  Dominatie  te  verbieden  en  aan  iemand  alhier 
tot  privilegie  te  geven,  om  hetzelve  na  te  drukken :  dat  privilegie 
maar  voor  den  t^d  van  zes  jaaren  vergnnd  zgnde  geweest  en  dus 
op  het  punt  staande  van  te  expireren,  zoo  heeft  de  persoon,  die 
er  de  eigenaar  van  was,  er  de  hernieuwing  van  gevraagd,  maar 
deze  tegenwoordige  souverein  heeft  zulks  niet  willen  vervolgen 
en  de  origineele  Leidsche  Fransche  Couranten  zullen  dierhalve 
^eder  vrgelyk  in  alle  de  Oostenrgksche  gewesten  kunnen  inge- 
voerd worden." 


In  een  lateren,  van  12  junij  1793,  schrgft  van  Haeften: 
>De  prins  van   Kaunitz  gaf  mg  gisteren  avond  te  kennen,  dat 
^  vond,  dat   H.  H.  M.  den  opsteller  van  de  Leidsche  Fransche 

6 


74  OKSCHI£DENIS   DER  LBTTBRKUNDE. 

Oourant  behoorden  te  gebraiken  om  de  onbeschaamde  en  revoltante 
onwaarheden,  waarmede  men  de  gepretendeerde  overwinningen 
der  Franschen  op  de  Hollandsche  troepen  in  de  Fransche  Nationale 
Courant  of  Moniteur  van  den  26  Mey  beschreven  vond,  artikel  voor 
artikel,  te  doen  tegenspreeken ;  de  gemelde  Vorst  z  'de  my  zulks 
met  zoo  veel  aandrang,  dat  ik  er  uit  begreep,  dat  het  hem  aan- 
genaam wezen  zon,  dat  ik  het  overschreef." 

Dit  verzoek  licht  het  eerste  bericht  en  de  oostenrgksche  liberaliteit 
eenigszins  toe. 

A»  THEOD.  J. 

Huma  BumantiiiB.  (XX  7,  bl.  548).  Mogeligk  interesseert  het  den 
vrager  te  weten,  dat  onder  dien  naam  geschreven  werd  door  den 
amtsassessor  Ulrichs.  Hiermede  is  de  vraag  intusschen  niet  be- 
antwoord. 

J.  I.  VAN  nOOKNINCK. 

Hoe  men  te  Bostock  doctoren  slaat!  In  een  der  dagbladen  van 
jan.  1876  lees  ik  een  berigt,  dat  men  te  Rostock  had  besloten  om 
den  doctorsgraad  niet  meer  op  het  bloot  toezenden  eener  dissertatie 
te  verleenen,  maar  dat  de  liefhebbers,  in  persoon,  het  stuk  moesten 
komen  verdedigen.  Onlangs  toch  had  het  curieuse  geval  zich 
toegedragen,  dat  twee  personen  dezelfde,  natuurlgk  van  eenen 
derden  gekochte  dissertatie  ter  bekoming  van  het  doctoraat  hadden 
ingezonden !  ' 

Toevallig  kwamen  mg  onlangs  een  aantal  dissertaties  van  in 
de  laatste  jaren  te  Bostock  gepromoveerden  onder  de  oogen.  Zg 
zgn  alle  ingeleverd  aan  de  philosophische  faculteit ;  voor  een  groot 
deel,  door  personen  die  Boatocks  universiteit  niet  bezochten.  Soms, 
(en  dit  schgnt  een  vereischte  te  zgn  voor  duitsche,  elders  wonende 
xeeds  gevestigde  leeraars)  wordt  achter  de  dissertatie  iets,  getiteld 
Se  vita  sua  of  vita  auctoris^  bggevoegd.  Zulks  deden  b.  v.  Joh. 
Schultz,  BealschuUehrer  in  Ludwigslust  achter  zgne  inaug.  diss. 
Die  Eriegszuge  der  Ottonen  gegen  Danemark.  13  pp.  4to,  1875 
en  Max.  Oberbreyer  Analecta  critica  ad  Taoiti  qui  dicitur  dialogum 
de  Oratoribus  Pars.  I.  Berolini  1875,  38  pp. 

Men  ziet  latgnsche  tekst  is  geen  yereisohte;  duitsche  verhande- 


GBBCHIEDSMI8  DSR  LETTEBKUITDI.  75 

lingen  worden  ook  toegelaten,  ja  zelfs  engelsche  en  fransche  soms 
yan  yreemdsoortigen  inhoud.    Voorbeelden: 

Dr.  John  Dickmann,  Dryden's  Virgil  compared  with  the  Latin 
Oiiginal,  49  bladzgden. 

Dr.  Heniy  Habert  Schmitz  (Director  of  the  German  and  inter* 
nationiU  coUege  in  Oporto  (!)  The  letters  of  Alexander  Pope, 
eonsidered  on  a  biographical  point  of  view,  2d  Edit.  Porto,  1874,  22  p. 

Men  sou  nog  kannen  twgfelen  of  dit  wel  inaag.  dissertaties 
zgn  maar  Heinrich  Nic.  Ehrenthali  (Licentiat  of  the  college  of 
preceptors  London)  zond  zgne  inaug.  diss.  getiteld:  the  Euglish 
Novellist  1874,  47  pp.  in  »for  the  attainment  of  the  degrees  of 
Dr.  of  Phil.  and  of  Mag.  of  arts  at  the  University  of  Rostock."' 

Wel  een  aangenaam  onderwerp  om  op  te  doctoreren;  maar  nog 
TTolgker  thema  behandelde  C.  Burgtorf  de  ECardegsen,  die  eene 
te  Gottingen^  in  1874^  gedrakte,  40  bladz^den,  8vo  beslaande 
brochure  inleverde,  getiteld:  »Dissertation  inaugurale  pourobtenir 
Ie  grade  de  Docteor  en  Philosophie  a  TUniversité  de  Bostock, 
Etude  critique  esthétique  sur  Ie  Festin  de  Pierre  (Don  Jaan) 
comédie  de  Molière." 

Onder  de  gepromoveerden  (1874 — 1875)  vonden  wg :  Gerrit  Jan 
ter  Braake,  (Amsterdam)  na  verdediging  van  zgn  geschrift  (Bostock 
1874,  91  SS.)  getiteld:  »Die  Theilnahme  der  Böoter  an  dem 
Peloponnesischen  Eriege.'* 

L. 


VRAGEN. 

Baker-kinderrqmen  enz.  Welke  gedrukte  verzamelingen  bestaan 
er  van  nederlandsche  baker-  en  kinderr^men,  spotversjes,  spreuken 
en  spreekwoorden? 

Wie  hebben  zich  met  verzamelen  bezig  gehouden  of  doen  dit  noch? 

Waar  z^n  de  verzamelingen  te  vinden? 

Bekend  zgn  de  uitgaven  van  de  hh.  dr.  van  Vloten  en  Brandts 
Buyg. 

Goes,  T.  H.   DS  BKKR. 


76  GESCHIEDENIS   DEB  LBTTBRBUmDS. 

[Van  spreekwoorden-verzamelingen  vindt  de  vrager  eene  Igst 
in  het  bekende  werk  van  Harrebomée.] 

Voltaire  in  Nederland.  Over  dit  onderwerp  is,  zoo  ik  me  niet 
vergis,  of  in  een  tgdscfarift  of  afeonderlgk  iets  verschenen:  kan 
men  mgn  geheugen  ook  te  hulp  komen? 

J.  S.  Hagnin,  Losse  bladen  uit  Drentbes  geschiedenis.  Onder  de 
nagelaten  boeken  en  papieren  van  een  mgner  aanverwanten,  die 
in  den  nazomer  van  het  jaar  1874  overleden  is,  heb  ik  een  werkje 
aangetroffen  dat  ten  titel  voert: 

>Losse   bladen   nit   Drentbe's    Geschiedenis,    verzameld  door 
»J.  S.  Magnin,  Archivaris  dier  provincie." 
Dat  werkje  is  ten  jare  1856  door  Willinge  Gratama,  te  Assen, 
uitgegeven. 

In  dat  boeksken  vond  ik  eene  aanteekening,  door  den  overle- 
denen op  een  los  papier  geschreven,  Inidende: 

>Beeds  in  de  maand  Aagastus  1837  heb  ik  ingeteekend  op 
een  vervolg  op  dit  werkje,  mede  door  Willinge  Gratama  uit 
te  geven.  Volgens  de  door  mg  ingevulde  Igst  van  inteekening, 
zoude  dat  vervolg  behelzen  de  volgende  stukskens: 

V.  »»Geschenken  of  vereeringen  van  verschillenden   aard, 
door  het   Landschaps-bestuur    van   Drenthe   gedurende 
de  17e  eeuw  gedaan. 
2°.  Bewgzen  voor  het  gebruik  der  pgnbank  in  Drenthe^  in 
/         de  17e  eeuw. 

3**.  Huisraad,    Kleeding,  Versierselen,  Tafel-  en  Keukenge- 
reedschap enz.  van  eene  Drentsch-Groningsche  adellgke 
familie,  in  het  begin  der  17  eeuw. 
4^  Octroogen  voor  Fabrieken  en  Trafieken,  door  het  bestuur 

van  het  Landschap  Drenthe  verleend,  1690—1790. 
5\  De  voormalige  Gilden  in  Drenthe.  Bgdrage  tot  de  kennis 
van  den  gang  en  den  voortgang  der  Ambachtsng ver- 
heid enz.  in  dat  Landschap. 
6^  Verslag,  aan  het  Landschaps-bestuur  van  Drenthe  gedaan, 
omtrent  het  afleggen  van  geloofsbelgdenis  door  den  Erf- 
stadhouder  Prins  Willem  V  van  Oranje,  1764. 


OESCBIEDEXIS   DEH   LETTERKUNDE.  77 

7®.  Verslag   van   den   Predikant   uit  Drenthe^  die  ter  zake 
van  de  Nieuwe  Psalmbergming  naar  '«  Gravenhage  is  af- 
gevaardigd geweest.  1773."" 
>Toeu   ik   in    1860    dat    Vervolg    nog   niet   ontvangen  had, 
schreef  ik  er  over  aan   m^nen  boekverkooper,  die  mg  destgds 
heeft   geantwoord  :   » stellig  te   weten,  dat  het,  tien  vel  druks 
groot,  sedert  omstreeks  drie  jaar,  geheel  afgedrukt  onder  genoem- 
den uitgever  berustende,  doch  nog  niet  uitgegeven   was."" 

>Na  dien  tgd  heb  ik  er  niets  meer  van  vernomen." 
Een  onderzoek,  naar  aanleiding  van  die  aanteekening  door  mg 
ingesteld,   heeft   mg   de  zekerheid   doen   erlangen,  dat  de  uitgave 
tot   das    ver,    nog    niet  heeft  plaats  gehad.    En  nu  wenschte  ik 
gaarne  dat  onderzocht  werd: 
P.  Of  meergemeld   Vervolg  nog  uitgegeven  zal  worden? 
2^  Zoo  ja,  wanneer  dan? 

Eibergen,  den  22  januarg  1876. 
H.  K.  p. 


KUNSTGESCHIEDENIS. 


Beroemde  sohrigfmeesters.  De  catalogus  der  bibliotheek  Van  der 
Willigen  is  door  den  heer  Frederik  Muller  zoodanig  bewerkt,  dat 
zg,  die  de  verkooping  in  de  laatste  helft  van  november  1875  niet 
konden  bezoeken,  uit  de  beschrgving  dezer  kostbare  verzameling 
nog  veel  kunnen  leeren.  Onder  veel  belangrgke  mededeelingen 
trokken  eenige  gegevens  mgne  aandacht  voor  de  geschiedenis  der 
c&lligraphie  in  ons  land,  een  vak,  dat  tegenwoordig  merkeligk  ge* 
daald  is  van  de  aanzienlgke  hoogte,  waarop  het  voormaals  stond. 
Bg  de  vermelding  der  volgende  biographische  gegevens,  heb  ik  de 
Hommers  van  den  catalogus  tusschen  haakjes  aangehaald  tot 
ophelc^ering  van  hetgeen  ik  als  eene  aanvulling  van  het  be- 
kende wensch  te  doen  dienen,  en  op  die  wgze  als  eene  kleine 
bjgdrage  tot  eene  monographie  over  dit  kunstvak. 

Qufllam  WiUemas.  van  Koppend,  (1114)  wordt  als  fransche  school- 


78  KUNSTGESCHIEDENIS. 

meester  te  Haarlem  genoemd,  reeds  in  1611  en  nog  in  1630(1120); 
in  1617  linde  gecroonde  Penne  in  den  Coninxstraet"  (1123),  zeven 
jaar  later  >in  de  Baghynestraet  bg  't  Clockhnys*^  (1104).  H^  was 
hoogstvermoedelgk  de  leermeester  van  Coutereels  en  Van  de  Velde 
(1113). 

lieven  WiUenuiz.  van  Coppenol  komt  hier  eerst  voor  als  fransche 
schoolmeester  >by  de  Jan  Roon  poortstoren,  in  den  Hertog  van 
Saxen"  te  Amsterdam  (1099).  In  1628  en  1629  gewagen  twee 
brieven  van  het  plaatsen  van  twee  jongelieden  nit  Hambni^  als 
leerlingen  bg  hem  (1126).  Crispgn  De  Pas  Jonior  schrjjft  in  1639 
over  zi)^6  beide  kinderen;  misschien  is  een  van  deze  »de  Officier 
Eoppenol  te  Naerden"  bedoeld  in  den  brief  van  1653  (1041).  Een 
ander  stuk  (1105)  is  de  >Memorie  van  Tronw-belofte  en  van  de 
Affkund.  der  trouwe  in  de  Cbrist.  Ghemeynte  van  L.  Wz.  v.  C, 
weduwnaar,  woonachtigh  op  de  Gingel  ofte  Eoonincxgraft,  met 
Grietgen  Andries,  weduwe,  woonende  in  de  Haerlemmerstraet,  6  en 
9  Juni  1644.**  De  woning  wordt  (1106)  nader  omschreven,  »over 
d'Eenhoorn-sluys  inde  oude  Tobias^';  daar  stierf  Goppenols  ge- 
noemde vrouw^  volgens  het  begraafiiisbrief  je  van  7  May  1661. 

Jean  Coutereels,  over  wien  men  niet  verzuimen  mag  deZelandia 
Illustrata,  p.  346  na  te  zien,  noemt  zich  (1168)  schoonbroeder 
van  Felix  de  Sambix,  en  Antwerpenaar,  zooals  ook  van  elders  be- 
kend is.  In  een  ongedagteekenden  brief  noodigt  h^  zgn'  kunst- 
broeder J.  van  de  Velde  te  Haarlem  uit,  »avec  son  amie  et  [N.6.] 
notre  affécté  maitre  Guillaume'*,  om  bg  hem  te  komen  logeeren. 
Aan  de  uitdrukking  >après  Ie  plan  pënible  qui  semble  nous  avoir 
séparé  [s]*''  ontleent  de  heer  Muller  het  vermoeden,  dat  beide  ant- 
werpsche  uitgewekenen  waren. 

Felix  Sambiz,  Anversien  (1168)  deelt  ons  (1094)  mede:  »Escrit 
en  la  trèsrenommée  ville  de  Delf,  par  P.  v.  S.,  agé  LX,  A"*.  1614." 

ZvXfen.  J.   G.   F&ED£KJK8. 


KUNSTGESCHIEDENIS.  79 

VRAGEN. 

Portretten  yan  Com.  en  Fred.  de  Hontman.  Is  iemand  ook  in  het 
bezit,  of  kan  hg  aanwgzing  doen^  dat  er  hier  ot  daar  een  por- 
tret bestaat  van  Corn.  of  Fred.  Houtman  of  de  Houtman ,  onze 
eerste  oostindievaarders? 

Mnller  geeft  ze  in  zgn  catal.  niet  op. 


TAALKUNDE. 


Beiehapen  tienden,  enz.  (XXIY,  bl.  38).  Onder  de  onbeantwoorde 
Tragen  uit  jaargang  1874  bovenstaande  aantreffende,  v^il  ik  den 
heer  Six  omtrent  het  eerste  gedeelte  der  vraag  het  volgende 
fflededeelen. 

Beschapen  of  geschapen  tienden  worden,  in  tegenoverstelling 
van  onbeschapen  of  ongeschapen  tienden,  die  genoemd,  welke  bg 
overeenkomst  in  eene  bepaalde  hoeveelheid  rogge  veranderd  en 
dos  tot  sloptienden  gemaakt  zgn.  (Zie  Racer,  Overgss.  Gedenkst. 
YH,  59.) 

Jaarl^ks  vertinsen  met  twee  bekers  beteekent  dat  jaarlgks  een 
tins  van  twee  bekers  gegeven  moest  worden;  dit  komt  meer  voor, 
zie  Tgdrek.  Register  op  het  oud  prov.  archief  v.  Overgssel  1,  18, 
27,  33 ;  van  een  vntten  beker  als  pacht  of  rente,  komt  ald.  I,  77 
een  voorbeeld  voor. 

Ten  slotte  meen  ik  mg  de  opmerking  te  mogen  veroorloven, 
dat  de  titel  van  het  werk  door  den  vrager  vermeld  niet  is  Regis- 
ter van  Overgss.  archieven,  maar  Register  van  Overgss.  oorkonden. 

Mr.  J.  I.   VAN   DOORNINCK. 

Vaamverbastering.  (XXY,  bl.  510).  Leimeele  werd  Zmc^Ue^;  maar 
ZOO  is  er  een  Jood  in  L.,  die  zgn  naam  de  Lunevüle  veranderd 
heeft  in  Linneunel,  toen  zg  met  wie  hg  omging  hem  alzoo  ge- 
ge  woonlgk  noemden.  j,  d. 


80  TAALKÜNDK. 

Sneek.  Garisgastraat.  6g  dr.  Schotel^  De  academie  te  Leiden 
in  de  16e,  17e  en  18e  eeuw,  vond  ik  op  bl.  57,  eene  weduwe 
Garaina  genoemd,  die  in  1782  eene  verzameling  astronomische 
instrumenten  aan  de  academie  ten  geschenke  gaf.  Dit  Garama 
maakt  het  waarschgnl^k  dat  ook  Garinga  familienaam  is. 

Klopje.  Een  zoogenoemde  >geestelgke  zuster"  of  >geestelgke 
dochter"  bg  de  Roomschen,  noemt  men  in  fioUand  een  klopje. 
Die  klopjes  zgn  geen  volslagen  nonnen^  die  in  een  klooster  wonen ; 
ik  vind  ze  omschreven  als  »geestel^ke  dochters,  aan  geene  orde, 
maar  wel  aan  een  levensregel,  met  belofte  van  zuiverheid**  (kuisch- 
heid),  » verbonden  en  in  de  wereld  levende."  Ze  volgen,  vooral  in 
Vlaanderen,  den  derden  regel  van  St.  Franciscus.  Zulk  een  vrouw 
noemt  men  niet  slechts  in  Holland  klopje,  maar  ook  in  Noord- 
brabant  draagt  ze  den  naam  van  Mopperken,  en  in  noordel^k  West- 
falen,  langs  onze  grenzen,  tot  Ossenbrugge  (Osnabrück)  toe,  dien 
van  kloppe.  Andere  benamingen  z:gn  nog  kwezel^  kwezelke,  dat  in 
Zuidnederlaud^  en  dibbe  of  dubbe^  dibbeke  of  dubbeke,  dat  in  't  bg- 
zonder  te  Brugge  en  elders  in  Westvlaanderen  in  zwang  is.  Deze 
beide  laatste  benamingen  (dibbe,  dubbe,  van  't  werkwoord  (2u&6eni 
in  Zuidnederland  voor  suffen,  twgfeleii,  aarzelen  in  gebruik)  zgn 
zeker  zeer  eigenaardig,  vooral  als  men  bedenkt^  dat  ze  onder  een 
streng  roomschgezinde  bevolking  gangbaar  zgu.  Maar  ook  het 
spreekwoord:  >Waar  'n  Kloppe  in'n  Huse  is,  daar  sitt  de  Duvel 
up'n  Schattsteene/'  waar  een  klopje  in  huis  is^  daar  zit  de  duivel 
op  den  schoorsteen,  onder  de  niet  minder  xoomschgezinde  boeren 
in  d'  omstreken  van  Ossenbrugge  in  gebruik,  is  weinig  vereerend 
voor  die  vrouwen. 

Wat  is  de  oorsprong  van  dezen  naam  klopje? 

Lyra,  in  zgn  Plattdeutsche  Briefe  (Osnabrück,  1845)zeiter  van: 
»E3oppen  waren  bei  den  Katholiken  an  den  Orten,  wo  sie  ihren 
Gottesdienst  nicht  balten  dürften,  solche  Weibspersonen,  welche  an 
den  Kirchenthüren  sitzen,  und  der  versammelten  Gemeinde  mit 
Elopfen  (daher  der  Name)  ein  Zeichen  geben  mossten,  wenn  die 
Gerichtsdiener  kamen  und  den  Gottesdienst  storen  wollten.  Sie 
thaten  kein  Gelubde  und  konnten  sich  verheirathen,  wiewohl  solcbes 
selten  geschah.  Andere  behaupten,  sie  waren  verpflichtet  gewesen, 


TAALKUNDE.  81 

die  Geistlicfaen  zam  Frühgottesdienste  durch  Klopfeu  an  den 
Eammertfiüreo  za  wecken. 

Maar  beide  afleidingen  komen  mij  gezocht  en  onredelijk  voor. 

Klopje  komt  veeleer  van  kloppen,  het  onde  woord  voor  lubben, 
castrare,  Klophengst  is  de  benaming  van  een  hengst,  die  slechts 
éen  teelbal  heeft,  het  zij  dit  een  aangeboren  gebrek,  of  door  een 
onTolkomene  lubbing  of  sngding  bewerkt  is.  Zoo  is  ook  klopzuster, 
d'oude  volle  benaming,  waarvan  het  hollandsche  woord  klopje, 
het  brabantsche  klopperken,  het  westfaalsche  kloppe  een  afslgting 
is,  niets  anders  als  een  mismaakte  zuster  of  vrouw,  die  voor  de 
Toortteling  ongeschikt  is.  Kiliaan  noemt  dan  ook  een  klopsuster: 
Yirgo  templo  et  rebus  sacris  dedita;  virgo  quae  se  propter  regnum 
caeloram  castravit. 

Opmerkelgk  is  het  dat  een  ruin  ook  wel  den  naam  van  monnik 
draagt,  dat  muncken  (monniken),  als  werkwoord  gebruikt,  oudtgds 
Toor  lubben  in  gebruik  was,  en  dat  men  aan  een  gelubde  zeng 
den  naam  van  nonne  geeft. 

Haarlem.  johan  winklee. 

Vronwentitels.  Het  is  genoeg  bekend  dat  in  Duitschland  det  itel 
van  den  man  ook  door  zgn  echtgenoot  gedragen  wordt,  natuurlek, 
voorzien  van  een  vrouwelijk  aanhangsel.  Daar  spreekt  men  van  een 
Frau  Pastorin,  Professorin,   Generalin,  Geheimiathin,  Oberconsis- 
torialrathin,  zelfs  Frau   Amtmannin,  en  meer  zulke  onzin.   Aan 
vreemdelingen  klinken  die  domme  vrouwentitels,  die  nog  een  ver- 
jaard en  verschaald  overblgfsel  zgn  uit  den  pruikentgd,  belachelgk 
in   d'ooren.    Ook   in    Duitschland  zelven  begint  men  dit  gebruik 
dwaas  en  dom  te  vinden,  en  gaan  er  stemmen  tegen  op.  Toch  zgn 
er   die   vrouwentitels   in   menige  streek  nog  in  volle  gebruik,  en 
vooral  de  vrouwen  zelve  zign  op  ^t  behoud  daarvan  gesteld.    Maar 
geheel  ten  onrechte!    Dat  de  vrouw  van  een  boer  den  naam  van 
boerin  draagt,  geschiedt  met  volle  recht,  en  dat  is,  in  streken  waar 
de  boerenstand  ontwikkeld  en  welvarend  is,  zoo  als  in  Friesland, 
Groniogerland,  in  menige  streek  van  Noordduitschland  een  eeretitel, 
waar  op  de  draagsters  met  recht  trotsch  zgn.    De  boerin  is  met 
evenveel   recht  boerin  als  de  boer  boer  is,  dat  is:  zg  oefent  even 
zeer  als  de  man,  het  boerenbedr^f  uit.  Maar  wat  heeft  een  vrouw 


82  TAALKUNDE. 

met   het   pastoorschap   of  doctorschap  van  haar  man  te  maken? 

Minder  bekend  is  het  dat  ook  in  Friesland  vroeger  dit  gebmik 
bestond,  ja^  dat  het  daar  nog  niet  geheel  verdwenen  is.  Nog  in  het 
begin  dezer  eeuw  waren  er  in  de  friesche  steden  vrouwen  die  zich 
doctorske^  chirurg^  nske,  apothekerske,  meesterske  (de  vrouw  yan 
een  schoolmeester),  domineeske,  kosterske,  ontfangerske,  notariske^ 
majoorske  (de  vrouw  van  wat  men  nu  Commissaris  van  Politie 
noemt),  koopmanske,  bakkerske,  smitske,  schipperske,  kasteleinske, 
te  Franeker  zel£s  professorske  lieten  noemen,  of  door  anderen  ten 
minsten  zoo  genoemd  werden.  Uit  de  steden  z^'n  deze  titels  al 
sedert  jaren  verdwenen,  maar  ten  platten  lande  in  Friesland  hoort 
men  de  woorden:  dominyske,  doctorske,  ontfangerske,  notariske, 
vooral  ook  masterske  nog  wel  gebruiken.  Kasteleinske  is  nog  zeer 
algemeen  in  gebruik,  en  met  recht,  naardien  gewoonlgk  op  de 
vrouw  van  den  kastelein  het  zelfde  van  toepassing  is,  als  wat 
boven  van  de  vrouw  van  den  boer  gezeid  is.  Te  Dokkum  laten 
eenvoudige  en  oudeiwetsche  burgervrouwen,  als  haar  man  eene  of 
andere  koopmanschap  drgft^  zich  nog  wel  koopmanske  noemen, 
een  titel  die  in  domheid  niets  toegeeft  aan  't  hoogduitsche  amt- 
mannin.  Men  maakt  daar  wel  degelgk  onderscheid  tusschen  koop- 
manske en  koop  vrouw.  £en  koopmanske  is  de  vrouw  van  een  ge* 
zeteu  burger,  van  een  koopman;  de  koopvrouw  oefent  zelve,  met 
haar  koopwaar,  op  straat  ventende,  koopmanschap  uit,  en  staat 
lager  op  de  dokkumer  maatschappelgke  ladder.  Koopmanske  is 
een  titel,  koopvrouw  een  beroepsnaam. 

Te  Leeuwarden  heeten  van  ouds  de  banken  in  de  kerken  der 
Hervormden,  waar  in  de  vrouwen  der  predikanten  vrgplaatsen 
hebben:  pastoorskebanken;  een  bewgs  dat  die  vrouwen  vroeger 
werkelgk  ook  pastoorske  genoemd  werden,  en  dat  eveneens  de  pre- 
dikanten der  hervormden  den  titel  van  pastoor  dro^en^  even  als 
zulks  nog  in  Oost-Friesland  en  elders  in  Noord-Duitschland  't  geval 
is.  Trouwens,  de  eerste  predikanten  der  Hervormden  in  Friesland, 
waren  in  grooten  getale  oost-friesche  pastoors^  wgl  de  kerkher- 
vorming in  Friesland  beoosten  Eems  eerder  haar  beslach  kreeg  dan 
bewesten  Eems.  Thans  is  de  oude  benaming  van  pastoor  yoor 
heiTormd  predikant  in  Friesland  geheel  buiten  gebruik;  toch  hoorde 
ik  voor  eenige  jaren  nog,  als  «en  naklank  uit  oude  tgden,  dat  een 


TAALKU19DE.  83 

friesche  &küieboer  (turfschipper),  steil  rechtzinnig  in  den  dordtechen 
geloove^  met  eenige  geringschatting,  van  een  predikant  der  doops- 
gezinden  als  van  een  mennüte  pastoor  sprak.  Ofschoon  de  predi- 
kanten der  Hervormden  in  Friesland,  reeds  sedert  meer  dan  een 
eeaw  geen  pastoors,  en  han  vrouwen  geen  pastoorskes  meer 
heeten^  zoo  is  bg  zeer  ouderwetsche  lui  te  Leeuwarden  die  naam 
Tan  pastoorske banken  nog  wel  bekend.  Een  nieuwere  naam  voor 
die  banken  is:  domineeskebanken,  en  nog  nieuwer:  dominees- 
jaffironwebanken  (met  den  hoofdklemtoon  op  juf).  Maar  ook  dit 
laatste  monsterwoord  heeft  z^n  recht  van  bestaan  verloren,  sedert 
te  Leeawarden  reeds  sints  jaar  en  dag  de  vrouwen  der  predikanten 
tot  mevrouwen  bevorderd  z^n. 

Het  bovengenoemde  eigenaardige  woord  akviehoer^  dat  nog  overal 
in  Friesland  voor  turfschipper  in  gebruik  is,  en,  in  den  verhol- 
landschten  vorm  Schuiteboer,  in  Groningerland  zelfs  als  geslachts- 
naam Yoorkomt,  levert  in  taalkundig  opzicht,  een  vreemde  uitzon- 
dering op  den  regel  op.  Want  terw^l  de  vrouw  van  den  gewonen 
boer  in  Friesland,  volgens  den  reg^l,  boerinne  heet,  en  er  het 
meervoud  van  't  eenvoudige  woord  boer,  even  als  overal  elders 
in  Nederland,  boeren  is,  zoo  heeft  *t  woord  sküteboer  tot  meervoud 
éüteboera,  en  wordt  de  vrouw  van  den  turfschipper  sküteboerake 
genoemd;  sküteboerinne  is  ongehoord;  sküteboeren  wordt  soms  nog 
gezeid. 

Haarlem.  johan  winklbu, 

Tnmwentitels.  Al  zou  ik  niet  wenschen  dat  men  met  het  gebruik 
der  genoemde  achtervoegsels  in  ons  land  zoo  ver  ging  als  in 
Duitschland  —  en  men  gaat  er  daar  nog  verder  meer  dan  de  heer 
Winkler  vermeldt,  zie  b.  v.  Nav.  XXIV,  bl.  265,  352  —  ik  geloof 
toch,  dat  hg  hier  te  streng  is  in  zgn  oordeel.  De  woorden  door 
middel  van  achtervoegsels  van  mansnamen  gevormd  en  die  vrou- 
wennamen te  kennen  geven,  beteekenen  meestal  eene  vrouw  die  de 
waardigheid  of  de  eigenschap  bezit  door  het  mannelijk  subject  aan- 
geduid. Maar  onder  die  woorden  zign  er  toch  eenige  die  iets  anders 
beteekenen,  namelgk  de  vrouw  van  dien  mannelgken  persoon; 
Tooral  zgn  dit  woorden  met  het  achtervoegsel  in.  Gelgk  men  weet, 
hebben  wg  dat  van  de  Romeinen  overgenomen.  Bg  henishettna. 


84  TAALKUNDE. 

Dit  is  oorspronkelflk  het  vrouwelijke  van  het  achtervoegsel  inus^ 
waarmee   adjectiva  gevormd   worden,   die  beteekenen  wat  behoort 
bg    de   handeling   of  het  voorwerp,  die  het  werkwoord  of  zelfst. 
naamwoord  waarvan  zg  afgeleid  zgn,  te  kennen  geeft.  Zoo  is  ruina 
dat  wat  tot  het  vallen  behoort,  het  vallen  zelve  of  datgene  wat 
valt   of  gevallen   is,  suirina^  wat  tot  eeuen  schoenmaker  behoort, 
het   schoenmakersvak   of  de  schoenmakerswerkplaats,  piscina^  wat 
tot  den  visch  behoort,  het  water  waar  hg  in  zwemt.  De  beteekenis 
kan  natuurlgk  verschillen,  naar  mate  van  het  substantivam  dat  men 
er  hg   denkt.    Maar   hieruit    meen  ik  te  moeten  afleiden,  dat  de 
vrcuwelgke  woorden  op  ina,  van  mannelgke  persoonsnamen  afge* 
leid,    niet   degene  beteekenen   die  dezelfde  waardigheid   bekleedt 
als  hg,  maar  degene  die  bg  hem  behoort,  zgne  vroaw.   Gallina  is 
dus  niet  het  hoen  van  het  vrouwelgke  geslacht,  maar  het  wgfjen 
van  den  haan.    En  reffina,  dat,  zoo  als  uit  de  lange  e  blgkt,  niet 
afgeleid   is   van  rego,  regi,  maar  van  rea  regis,  is  zg  die  tot  den 
koning  behoort,  zgne  vrouw.  Men  begrgpt  dat  de  eene  dier  betee- 
kenissen,  gemakkelgk  in  de  andere  overgaat,  en  wg  vinden  dan  ook 
regina  in  beide.   Bg  Virgilius  b.  v.  Aen.  II  578  heet  Helena  zoo, 
als  vrouw  van  Menelans  en  bg  Seneca  trag.,  Troad.  80,  Hecuba, 
als    weduwe    van   Priamus.     Maar   Yirgilius  noemt   daarentegen, 
Aen.  II.  3  en  elders,  Dido  regina,  omdat  zij  over  Garthago  regeert. 
Ook  in  het  Fransch  heeft  teine  zoowel  de  eene  als  de  andere  beteekenis. 

Als  wg  dus  op  den  oorsprong  van  het  achtervoegsel  letten,  dan 
moeten  wg  bekennen,  dat  onze  buren  hun  pro/essorin^  doctorin  enz. 
zeer  goed  kunnen  verdedigen. 

Bg  ons  evenwel  zou  het  niet  te  verdedigen  zgn,  omdat  het  ge- 
bruik sinds  een  aantal  eeuwen  anders  gewild  heeft.  Wel  zien  wg 
b.  V.  dat  Maerlant,  Bgmb.  18058  Vasti  coninqinne  noemt,  niet  omdat 
zg  in  Perzië  iets  te  zeggen  had,  maar  omdat  zg  de  vrouw  van 
koning  Assuerus  was,  en  dat  in  het  verhaal  van  de  Borchgravinne 
van  Vergi  deze  zoo  heet,  omdat  zg  de  vrouw  van  den  burggraaf 
was  en  de  hartoghinne  dezen  naam  draagt  als  vrouw  van  den  hertog : 
wel  doen  wij  even  zoo,  wanneer  wg  de  vrouw  van  koning  of  graaf, 
koningin  of  gravin  heeten.  Maar  het  getal  der  woorden  die  wg 
op  die  wgze  gebruiken  is  klein  Het  zgn  keizerin,  koningin,  vorstin^ 
hertogin,  gravin,  princes,  barones.  Het  zgn  uitzonderingen.  De  regel 


TAALKUNDE.  85 

is  bg  ons,  dat  Troawennamoii  door  middel  van  een  achtervoegsel 
Tan  mansnamen  afgeleid,  eene  vrouw  te  kennen  geven,  die  dezelfde 
waardigheid  bekleedt  of  hetzelfde  bedr^f  oefent  als  de  man  aan 
wiens  naam  dat  achtervoegsel  gehecht  is.  De  zoo  even  genoemde 
woorden,  die  uitzondering  maken  op  deze  regel,  zgn  alle  rangnamen, 
titels.  Vermoedelgk  zgn  onze  voorvaderen  begonnen  ze  in  twee- 
derlei beteekenis  te  bezigen  in  navolging  van  het  Lat^'n  der  midden- 
eeuwen of  van  het  Fransch.  Dat  boerin  niet  tot  deze  uitzonderingen 
behoort  heeft  de  heer  Winkler  aangewezen.  Even  zoo  is  het  met 
iosterin  of  kosteres,  F.  leendeetz,  wz. 

Vreemde  plaatsnamen.  Bonrtange.  (vgl.  XXY,  bl.  509.)  Niet  ge- 
noeg dat  de  Hollanders  het  goed  nederdnitsche  woord  Boertange 
tot  Bourtange  verwaalschen ;  neen!  maar  men  gaat  tegenwoordig 
met  die  verfransching  nog  verder.  Zoo  komt  in  het  Aardrgkskun- 
dig  Woordenboek  van  Nederland,  van  P.  H.  Witkamp  (Tiel,  1872) 
k  naam  van  de  Boertange  voor  als  Bourtagnel  Dus  als  een  goed 
/ransch  woord,  op  de  wi^ze  als  Brétagne  of  Bourgogne ! 

Bg  de  verschillende  tangen,  op  bl.  510,  XXV,  opgenoemd,  moe- 
ten nog  gevoegd  worden:  de  ületange  (üilentang),  de  Wissing- 
tange  en  de  Hanetange,  in  Witkamps  Woordenboek  de  Hanetang 
genoemd.  Op  die  Hanetange  staan  eenige  huizen,  die  een  buurt 
rormen,  eveneens  de  Hanetange  genoemd,  en  die  vlak  op  de 
grenzen,  tusschen  de  dorpen  Bütenbroek  en  ter  Apel  leit.  De 
Wissing-  of  Wessingtange  is  eveneens  een  gehucht  dat  juist  op 
de  grenzen  leit,  nab^  't  dorp  Sellingen. 

De  Hanetange  draagt  dezen  naam  naar  de  hanen,  de  moorha- 
neu  of  moorhoenders  (berk-  of  korhoenders,  tetrao  ietria),  zeer 
schoone  vogels,  die  nog  veelvuldig  in  de  Boertanger-  en  aangren- 
zende mooren  voorkomen,  en  die  gaarne  op  deze  tangen  nestelen. 

Haarlem.  johan  winkler. 

Scroyelgelt.  (XXV,  bl.  473,  628.)  In  de  Oorlogen  van  hertog 
Albrecht  van  Beieren  met  de  Friezen  in  de  laatste  jaren  der  XIYe 
eeuw,  door  dr.  E.  Verwgs,  lees  ik  op  bl.  40: 

>BoTTBLEiE  . . .  Item  van  scrogelde  xxvj  gr."  En  in  de  woor- 
denlost wordt   op    bl.    595    dit  woord  scrogeli  gezegd  >geld  voor 


86  TAALKUNDB. 

het   op-   en   afladen  .van    wgn  en   bier*'  te  beteekenen.  Zie  daar 
▼oorts  op  't  woord  scroden.  * 

Bnffeltjo.  (XXIV,  bl.  387.)  Door  bufeltje  wordt  daar  blgkbaar 
eene  soort  van  overjas  verstaan.  Het  zou  mij  niet  verwonderen 
indien  dit  eene  verbastering  was  van  duffeltje,  d.  i.  dufielsche  jas. 
Ik  heb  daarvoor  te  Amsterdam  en  elders  meermalen  buffeUchejas 
hooren  zeggen.  Waarschgnlgk  maakte  men  er  dat  van^  omdat 
men  het  woord  niet  verstond.  Yan  duffel  wist  men  niets  te  ma- 
ken: daarom  meende  men  dat  het  met  het  bekende  woord  buffel 
in  verband  stond. 

Het  moet  echter  duffel  z^*n.  De  stof  heet  zoo  omdat  zg  vroeger 
in  het  dorp  Duffel  b^  Antwerpen  (de  geboorteplaats  v&n  onzen 
Kiliaan)  vervaardigd  werd. 

P.    LEEKDERT3S;    WZ. 


VRAGEN. 

Zeeuwen.  Hoe  komen  de  bewoners  van  de  eilanden  der  heden- 
daagsche  provincie  Zeeland  aan  den  naam  van  Zeeuwen?  Is  die 
benaming  reeds  oud?  Wanneer  komt  ze  't  eerste  voor?  Z^'n  de 
Zeeuwen  misschien  afstammelingen  der  oude  Sneven,  zoo  wel  als 
de  hedendaagsche  Zwaben  in  Duitschland?  Dat  de  Zeeuwen  al- 
thans niet  van  zuiver  frieschen  bloede  zgn«  bewgst  d'omstandig- 
heid  dat  er  onder  hen  zoo  vele  voorkomen,  die  bruin  haar, 
bruine  oogen  en  een  min  of  meer  doffe  huidkleur  hebben.  Vooral 
onder  de  bevolking  ten  platten  lande,  op  de  eilanden  Walcheren 
en  Beveland  is  dit  het  geval. 

JOHN  CHUBL. 

Witachtig.  In  Bademakers  Kabinet  van  Nederl.  en  Kleefsche 
oudheden  dl.  IV,  komt  een  brief  voor  van  Willem  den  Goeden,  graaf 
van  Holland  etc.^  van  den  jare  1322  aan  die  van  Schoonhoven, 
omtrent  het  wgzen  van  vonnissen,  waarin  onder  anderen  op  blz.  183, 

»Dan  zo  wge  dien  vrede  breket,  die  binnen  Scoenhoven  geno- 
men is,  die  zal  't  beteren  mit  z^nen  live,  en  mit  zgnen  goeden. 


TAALKinn>K.  87 

also  yarre  alse  hg  daar  oif  verwonnen  wordt  met  Scepenen,  off 
met  twee  wittacbtigen  Poerters  van  getrouwen  bedde,  elk  tote 
thien  ponden  gegoet  off  daar  boven,  en  den  vrede  sal  men  hou- 
deo^  alzoe  wgde  alae  die  zonne  up-  ende  toegaat." 

Zoude  de  benaming  van  wittachtige  bier  beteekenen  grgze  of 
oude,  of  is  er  ook  eene  andere  uitlegging  voor? 

6.  V.  n.  L. 

[Witachtig,  wittig,  wettig  beteekent  wat  naar  de  wet  is,  met 
de  wet. overeenkomt.  Wet  echter  beteekende  in  de  middeneeuwen 
gewoonlgk  de  wet  van  God,  dat  wat  door  den  godsdienst  geboden 
werd.  Dus  is  witachtich  hilic  bg  HUdegaersbercb,  bl.  154  vs.  64 
en  9G,  of  wittich  hilic^  zoo  als  bet  andere  hs.  ter  laatstgenoemder 
plaatse  leest,  een  huwel^k  volgens  de  voorscbriften  van  den  gods- 
dienst gesloten ;  van  wittigher  gheboort,  Lekensp.  II,  36,  236,  uit 
een  wettig  huwelgk  geboren.  —  In 

Daer  omme,  mensche,  neemt  ware, 

Dattu  een  wettich  leven  baves 

Dattu  dgn  ziele  niet  en  graves 

Inder  dieper  bellen  gloet, 
(Tien  plagen  vs.  2318  verv.)  is  een  wetticb  leven,  een  leven  naar 
de  voorscbriften  van  den  godsdienst,  een  deugdzaam  leven.  En 
de  koning  'die  » wettich  in  al  sgn  saken*'  zal  z^n,  waar  Vander 
Wraken  I,  1880  van  gesproken  wordt,  is  een  koning,  die  in  allen 
opzigte  handelt  naar  de  geboden  van  den  godsdienst,  in  allen 
deele  zgnen  pligt  doet.  Zoo  wordt  in  een  vonnis  van  1449, 
medegedeeld  Nav.  lY,  bl.  129,  van  den  veroordeelden  gezegd: 
>wairt  zake  dat  hy  yemant  van  buten  off  van  binnen  om  deser 
zake  wille  enige  onredelike  woirde  gave  in  hoir  tegenwoirdicbeit 
off  aSler  hoiren  rugge  ende  dair  betuucht  werde  mit  tween  wit- 
tacbtigen mannen,  so  sal  hi  terstond  tot  des  beren  vermaninge 
wt  der  stede  gaen"  enz.  Die  witachtige  mannen  z^n  vrome  on- 
besproken mannen,  even  als  de  witachtige  papen,  Nav.  U,  bl.  151 
vermeld,  waarscb^nl^k  ')  priesters  die  als  eerl^ke,  vrome  mannen 
l>ekend  staan.] 

^)  Do  daar  ter  plaatse  aangehaalde  woorden  sijn  te  weinige  om  het  er  met  leker- 
lieid  uit  te  kannen  opmaken. 


88  TAALKUKD£. 

Loop  naar  de  maan!  Van  waar  komt  de  triviale  uitdrnkking 
loop  naar  de  maan!  en  waarom  is  't  niet  loop  naar  de  zon? 

A. 

[De  vrager  zie  Nav.  VIII,  bl.  297.] 

Sonbnrg.  Hoe  spreken  de  Zeeuwen  zelve  den  ouklank  in  dit 
woord  uit?  Als  den  klank  van  't  nederlandsche  woord  koud^  of  als 
fransche  ou  =  nederlandsche  oe?  — 

Is  Souburg  niet  Znidburg?  en  ten  opzichte  van  Middelbar^ 
aldus  genoemd?  Men  denke  aan  het  engelsche  south  =:  zuid  en 
aan  sou,  dat  in  den  ouden  frieschen  tongval  (Zuidhoeksch-friescli 
genoemd)  van  de  grieteng  Hemelumer  Oldefaart,  eveneens  zuid 
beteekent.  Zoo  noemt  men  te  Warns,  een  oud  dorp  in  boven- 
genoemd deel  van  Friesland,  de  zuidelijke  buurt  van  dat  dorp 
nog:  't  Sou,  en  men  schrift:  Warnser  Zuidburen. 

Haarlem.  johan  winklbr* 

Kobunder.  Is  kobunder  een  verouderde  nederduitsche  naam  van 
den  kievit? 

JOHN  CHTJBL. 

Henchel.  Is  Herschel  of  Herschell  eenhebreeuwsche  mansnaam? 
en  nog  heden  bg  de  Joden  in  gebruik?  Wat  is  de  beteekenis 
van  dezen  naam? 


GESLACHT-  EN  WAPENKUNDE. 


Orafeliijk  geslacht  van  Beichlingen.  Nav.  XXV,  517  is  sprake  van 
dit  geslacht,  waarvan  een  lid,  Adam  Frederik,  in  1519  het  slot 
en  het  graafschap  Beichlingen  aan  Johannes,  vrgheer  van  Wer- 
thern  zal  nebben  verkocht.  Is  dit  jaartal  wel  juist?  Want  in  1528 
komt  nog  een  Frederik  graaf  van  Beichlingen  voor  als  koorbis- 
Bchop  en  proost  van  S.  Gereon  te  Keulen^  wien  de  kapittels»  op 


OKSLAGHT-  SN    WAPBNXÜITDK.  89 

aaastoken  vau  hertog  Earel  van  Gelre,  in  plaats  van  Hendrik  van 
Beieren  (bisschop  van  Utrecht  1524—1529)  tot  bisschop  begeer- 
den. Van  hem  is  weinig  bekend.  Zgn  graafschap  lag  in  Thuringen. 
Mr.  I.  A.  Nghoff,  die  (Gedenkwaardigheden,  VI,  2,  bl.  893,  noot  1) 
Tan  hem  getuigt:  >hg  schgnt  een  zeer  onbeduidend  persoon  ge- 
weest te  zyn",  deelt  ons  t.  a.  p.  bl.  893 — 915,  in  oorkonden  de 
debatten  mede,  die  aan/gne  verkiezing  tot  postulaat  der  utrechtsche 
kerk  of  ruwaard  en  beschermer  van  het  Sticht  vooraigingen  en 
daarop  volgden.  Aan  die  oorkonden  ontleenen  w^  het  navolgende : 
Hertog  Earel  zond  eenen  dienaar  met  geloofsbrieven  naar  hem 
heen  en  ontving  12  maart  1528  van  hem  eenen  in  *t  Hoogduitsch 
opgestelden  brief,  waarin  hg  de  redenen  vermeldde  om  welke  hg 
Ewarigheid  maakte  het  postulaatschap  te  aanvaarden ;  deze  redenen 
waren,  dat  Hendrik  van  Beieren  het  bisdom  nog  niet  wederom 
aan  zgn  leenheer  (den  keizer  van  Duitschland)  had  overgegeven, 
alsmede  dat  de  vgf  godshuizen  ^)  met  de  staten  van  Utrecht  nog 
niet  van  hunne  voornemens  omtrent  hem  hadden  doen  blgken. 
Deze  brief  was  geteekend:  »Frederich,  graue  vuud  herr  von 
fiichlingen,  choirbysschoff''  etc.  In  een  tweeden  brief  van  22  maart 
verklaarde  de  graaf,  dat  hg^  zoo  de  keizer  de  opdragt  goedkeurde, 
bereid  was  het  postulaatschap  te  aanvaarden  en  zich  met  den 
hertog  yan  Gelre  te  verbinden.  Weshalve  deze  laatste  28  maart 
ühristoffel  grave  van  Meurs  en  dr.  Wgnand  van  Arnhem  naar 
Utrecht  zond,  om  bg  de  vgf  godshuizen  de  verkiezing  van  Fredenk 
tot  postulaat  te  bevorderen.  Den  16  april  verklaarden  de  drie 
staten  des  Nederstichts  van  Utrecht,  den  graaf  van  Bekhlingen 
voor  ruwaard  en  beschermer  te  begeeren.  Zg  deden  dit,  omdat 
»Henrick,  van  Gots  gnaden  elect  Tutrecht,  palsgreue  bg  Bgn, 
faertoge  in  Beyeren  etc,  tegens  goits  recht  ende  hoich  loftenisse, 
verz^elinge  des  lantbrieffs  ende  anders,  contrarie  onser  alre 
1  echten,  priuilegien  ende  vryheden,  met  groten  ontamelicken  lasten 
ende  ouerual  van  looff  ende  brant,  vangen  ende  spannen,  nyet 
wetende  waer  mede  wy  zulcx  versciild  hebben,  ons  hger  beuorens 
aengekeert  heeft^    ende  noch  dagelick  sonder  ophouden  aenkeert  ende 

^)  De  Tij  f  godBhuEen  waren:  de  Dom,  Ondemiinster,  St.  Peter,  St.  Jan  en 
St  Marie  te  Utrecht,  die  met  de  ridderschap  en  de  bnrgery  der  stad  de  drie 
luten  Tan  't  Nedersticht  vormden. 

7 


90  GESLACHT-  EN  WAPENKUNDE. 

bewast**;  ook  legden  z^'  hem  ten  laste,  dat  hg  de  landschappen 
van  Overgssel  van  St.  Maarten  vervreemd  en  onder  een  wereldl^k 
vorst  gebragt  had,  »des  wg  bevruchtende  sijn,  indien  daernyetin 
tgts  op  versien  en  wert,  noch  meer  ende  breeder  tot  affbreeck 
tsanct  Meertens  gerechticheyt  geschien  mochte."  Op  laatstge- 
noemden datum  verklaarde  Amelis  van  Zuilen  van  Ngveld,  deken 
der  domkerk  te  Utrecht,  dat  de  drie  stateil  van  't  Nedersticht,  op 
voorstel  des  hertogs,  Prederik  tot  ruwaard  en  beschermheer  had- 
den gekozen.  Ditzelfde  berigtten  op  dien  dag  de  bevelhebbers  en 
de  staten  van  utrecht  den  hertog  nopens  de  vgf  godshuizen  enz. 
Hg  werd,  behoudens  het  erf  beschermheerschap  des  hertogs,  tot 
ruwaard  en  postulaat  gekozen,  »in  meynonge  sgn  edelheyden  tot 
sgnre  Igt  vur  hoeren  buischop  to  ontfangen  ind  to  maicken." 
Karel  rigtte  des  anderen  daags  (17  april)  eenen  brief  aan  zijne 
bevelhebbers  te  Utrecht,  bij  name  aan  zgnen  stadhouder  aldaar, 
Christoffel  grave  van  Meurs,  dat  hij  het  beschermheerschap  alleen 
aanvaardde  onder  voorwaarde,  dat  den  tegen woordigen  bisschop 
(Hendrik  van  Beieren)  zgn  toeleg  niet  gelukken  mogt,  om  van 
het  Sticht  een  wereldlijk  bisdom  te  maken.  Toen  dit  punt  tot 
klaarheid  was  gebragt,  zpnd  de  hertog  te  dien  zelfden  dage  aan 
zgnen  kanselier  dr.  Willem  van  Lanck  een  blanket,  om  daarop 
ia  behoorlgken  vorm  den  graaf  van  Beichlingen  kennis  te  geven 
van  zgn  verkiezing  tot  voogd  of  ruwaard  van  het  Sticht^  en  den 
18  april  gaf  hg  hem  eigenhandig  voorloopig  kennis,  dat  hg  door 
de  vgf  kapittels  tot  bisschop  was  gepostuleerd.  In  antwoord  op 
eenen  brief  des  hertogs  van  1  mei,  schreef  de  graaf  den  5den  dier 
maand,  dat  hg  acht  dagen  later  te  Keulen  zou  wezen,  en  daar  hei 
hertogelgk  antwoord  afwachten.  Waren  in  de  akte,  waarbg  de 
staten  van  't  Nedersticht  den  graaf  tot  bisschop  begeerd  hadden, 
sommige  uitdrukkingen  die  *s  hertogs  ongenoegen  hadden  gaande 
gemaakt,  Karel  gelastte  hem,  die  te  Utrecht  zgne  belangen  waar- 
nam, dat  hg  op  zgne  bedenkingen  ten  aanzien  dier  uitdrukkingen 
acht  moest  geven.  Tot  deze  bedenkingen  behoorde  in  de  eerste 
plaats,  dat  in  die  akte  stilzwggend  erkend  werd,  dat  de  staten 
van  Overgssel,  door  bisschop  Hendrik  van  Beieren  12  febr.  1528 
van  hun  eed  ontslagen,  den  keizer  als  hunnen  landsheer  gehul- 
digd hadden.    Ook  wilde  Karel  Hendrik  van  Beieren  daarin  alleen 


0£SLACHT-   SN  WAl*£NKüNDK.  91 

ded  genoemd  zien,  d.  i.  den  persoon  wiens  rerkiezing  door  de 
paaselgke  bekrachtiging  achtervolgd  was,  maar  geensins  als  cofi" 
Amatus,  d.  i.  op  plegtige  w^s  in  H  bezit  yan  al  de  regten  en 
insigniën  der  bisschoppelgke  waardigheid^  aangemerkt  hebben, 
Eindelgk  mishaagde  het  Earel,  dat  terwgl  bg  de  verkiezing  van 
den  graaf  van  Beichlingen  des  hertogs  erfbeschermheerschap  was 
Toorbehoaden,  men  dit  siilzwggend  beperkt  had  tot  den  tgd  van 
Earela  leven,  terwgl  hg  hetzelve  uitdrukkelgk  niet  alleen  totzgne 
nakomelingen,  maar  zelfs  tot  zgne  erven  wilde  uitgestrekt  zien. 
Een  en  ander  werd  aan  den  gevolmagtigde  van  den  graaf  door 
den  kanselier  dr.  Willem  van  Lanck  22  mei  berigt.  Deze  zond 
hem  tevens  de  copie  over  van  een  door  de  staten  van  Utrecht 
30  april  daar  te  voren  aan  den  prins  gerigt  smeekschrift^  inhou* 
dende  bezwaarnissen  tegen  bisschop  Hendrik  enz.  Dit  smeekschrift 
was  gesloten  met  het  signet  van  den  domproost  Zuilen  van  Nyveid 
(ex  Traiecto  sub  signeto  decani  maioris  ecclesiê),  doch  is  vermoe- 
lelgk  niet  naar  Rome  verzonden,  maar  ongebruikt  in  dehertoge- 
igke  kanselarg  neergelegd  met  twee  gelijktgdige  afschriften.  Fre« 
derik  graaf  van  Beichlingen  maakte  nogtans  zwarigheid  om  zonder 
bewilliging  des  keizers  het  postulaatschap  der  utrechtsche  kerk 
te  aanvaarden,  en  gaf  zulks  in  een  brief  van  4  jung  1528  aan  den 
hertog  te  kennen.  En  hiermede  waren  de  debatten  over  deze 
benoeming  gesloten.  Earel  kreeg  zgn  zin  niet.  Hendrik  van  Beie-* 
ren  bleef  bisschop  van  Utrecht  tot  het  volgende  jaar,  en  is  toen 
door  Willem  van  Enckefort  opgevolgd. 

J.  ANSFACH. 

Oedacht  Tlytenbogaert.  (VHI,  bl.  4).  Wendelina  Wttenbogaerdt, 
dochter  van  Jan,  ontvanger  generaal  van  Holland  en  Westfries- 
land,  was  de  eerste  vrouw  van  Johan  Baptista  van  den  Heuvel» 
gezegt  Bartolotti,  geb.  in  1644,  heer  van  Hoekenburg,  later  van 
Rgnenburg,  eerst  kommandant  van  een  regiment  infanterie  van 
het  platte  land  ter  verdediging  van  Amsterdam,  daarna  vrgwilliger 
ter  verdediging  van  Friesland,  en  na  doode  zgns  oudsten  broedera 
Golielmus  (f  1673),  baljuw  en  dgkgraaf  van  de  Bglmermeer.  Zg 
t  3  Maart  1673;  hg  f  »»  lö98.  Uit  dit  huwelgk  één  kind, 
Willem  Christiaan,  die  kinderloos  overleed.  J.  a2(sfac4« 


92  0B8LACHT-  EN   WAPENKUNDE. 

Baron  Chaasé.  (XXIY,  bl.  315,  355).  lu  welke  fa«jiiliebetrek- 
king  stond  David  Hendrik  baron  Ghassé,  de  vermaarde  yarde* 
diger  der  citadel  van  Antwerpen,  geboren  te  Tiei  18  maart  1765 
(zoon  van  Earel  J&n  Chassé,  majoor  in  't  regiment  van  Manster 
en  van  Maria  Johanna  Helena  Schuil),  tot  Johan  Chassé,  van 
1686  tot  aan  zgn  dood  in  1731  predikant  te  Maorik,  gehuwd  aan 
de  Meern  bg  Utrecht  nov.  1689  met  Anna  Margrieta  van  Maurick, 
j.  d.  te  Maurik? 

Dezes  zonen  waren  Gerardus  Hubertus  Chassé,  pred.  te  Zoelen 
(1718—1723),  gehuwd  te  Avezaat  27  julg  1722  met  Johanna  Maria 
Weiman,  en  Theodorns  Chassé,  die  als  beroepen  predikant  te  Mas- 
tenbroek (bg  Kampen)  met  Juliana  Sophia  Loulse  Woortman, 
weduwe  Jan  van  Marie,  in  leven  pred.  te  Mastenbroek,  aldaar 
14  mei  1721  in  den  echt  trad.  Z^ne  dochter  Maria  Chassé,  huwde 
te  Maurik  1  jan.  1732  den  heer  Maarten  Grebber  (f  30  julij  1737, 
begraven  te  Maurik),  weduwnaar  van  Levina  Eraandgk  te  Amster- 
dam. Zoo  tle  in  1810  door  koning  Lodew^k  tot  baron  geadelde 
Ghassé  in  regelregte  Ign  van  deze  personen  afstamt,  dan  was 
onze  luitenantgeneraal  een  achterkleinzoon  van  den  maurikscheu 
predikant*  In  deze  veronderstelling  was  ng  door  z^ne  overgroot- 
moeder verwant  aan  het  aloude  riddermatige  geslacht  van  Maurick 
te  Maurik,  waarvan  de  oudst  bekende  voorzaat  Saffatinus  heet, 
wiens  kleindochter  Margriet  reeds  in  1306  voorkomt  als  gemalinne 
van  Johan  van  Bosinchem,  heer  van  Culemborg.  De  familie  Ghassé 
behoorde  oorspronkelgk  ook  tot  een  adellgk  geslacht  in  Frankrgk, 
dat  wegens  de  hervorming  uitweek  naar  Nederland.  De  moeder 
van  baron  Chassé,  M.  J.  H.  Schuil,  was  lid  eener  deftige  tielsche 
familie;  immers,  Rutger  Schuil  staat  25  maart  1583  vermeld  als 
Terkooper  yan  7  %  morgen  vri)  goed  in  de  bnurschap  Oog  te  Ech- 
teld  aan  Lambert  van  Tellicht,  die  daarvoor  13  morgen  op  Weste- 
ringe  te  waardschap  (tot  pand)  stelt ;  Arend  Schuil  in  1574, 
Herman  Schuil  in  1576,  Johan  Schuil  in  1587,  mr.  Geru*dScbnll 
in  1661  en  1677,  Steven  Schuil  4  julij  1703,  Peter  Schuil  in  1722, 
Mattheus  Lambertns  Schuil  in  1746  en  174U,  mr.  David  Hendrik 
Schuil  in  1802  —  waren  schepenen  van  Tiel,  terwgl  stiaksge- 
noemde  mr.  Gerard  Schuil  15  jan.  1703  als  burgemeester,  Steven 
Schuil  in  1650  en  mr.  David  Hendrik  Schuil  in  1788  als  secretarissen, 


GESLACHT-  EN   WAPBinCUNDB.  93 

en  Evert  Schuil  in  1576  als  praesentie-  of  capitalair  heer  der  St, 
Maartens  kerk  —  te  Tiel  vermeld  worden. 

Had  deze  zgae  gebooi-testad  hem  in  1831,  bij  gelegenheid  van 
bet  bombardement  van  Antv^erpen,  een  gouden  eei  edegen  geschon- 
ken, hg  vermaakte  dien,  benevens  al  de  militaire  eereteekens  en 
medailles  waarmede  hg  begiftigd  was,  aan  haar,  die  de  eer  niet 
genieten  mocht,  zgn  stoffelijk  overschot  in  haren  doodenakker  te 
Terbergen.  Want  baron  Ghassé,  2  mei  1849  overleden  zgnde,  is 
5  mei  op  het  kerkhof  te  Ginneken  begraven,  in  de  nabgheid  van 
Breda,  waar  hij  de  laatste  dagen  van  zgn  roemrgk  en  veelbewo- 
gen  leven  sleet. 

J.  ANSFACH. 

Wapens  gevraagd.  (XXV,  bL  522).  De  heer  S.  kan  het  wapen 
van  Gerlings  vinden  in  de  Genealogische  kwartierstaten^  art. 
Tan  Sgpesteyn^  de  Eempenaer,  Orommelin. 

Indien  8.  nog  iets  meer  over  den  oorsprong  van  't  wapenschild 
weet  of  weten  wil,  ben  ik  bereid  daarover  in  correspondentie  te 
treden* 

ME.    H.   OBELINGS   CZ. 

Eenaapark  te  Haarlem. 

Het  geslacht  Seogeweerd  of  Doegewaard.  (XXV,  bl.  44).  In  eene 
Terzameling  van  kwartierstaten  van  amsterdamsche  geslachten  vind 
ik  de  kwartieren  van  den  genoemden  Theodoor  de  Smeth  als  volgt : 
de  Smeth  Theod.  de  Smeth  Colonins 

Fassin  Mathaeus 

Engels  Doggenwaerts 

Wolters  Pontanns 

Wat  Colonins  en  Doggenwaerts  aangaat  tref  ik  daarbg  de  vol- 
gende aanteekeningen  aan: 

'Johannes  Colonins^  n.  28  Maart  1623,  Predikant  te  Dotigchem, 
trouwde  1  mei  1649  Geertruyd  Doggenwaerts,  n.  lQ27i  Hg  obiit 
10  Oct.  1671,  zg  obiit  5  Jan.  1668."  * 

Wapens  Pieterson  en  Hoogenhonck.  (XXV,  bl.  479,  632).  Hij 
Toerde  rood  met  een  zilveren  leeuw,  goud  gekroond,  het  veld  be- 


94  0£8LAGHT-  EN  WAPENKUNDE. 

zaaid   met  zilveren   blokken.     Zij   voerde:  rood  met  drie  gouden 
arendsklaauwen.     Ms.  genealogie  v.  Hoogenhoück. 

Maastricht.  a.  a.  vorsterman  van  o  yen. 

Oedaoht  Camper  en  Persyn.  (XXIV,  bl.  602;  XXV,  bl.  521).  De 
onderstelling  van  den  heer  van  Rhede  van  der  Kloot  is  geheel 
waar.  Joh.  Petr.  Camper,  is  dochter  van  Florentias  en  van  Sara 
Geertmid  Ketting.     Genealogie  Persijn. 

Maastricht,  a.  a.  vorsterman  van  guen. 

Gedacht  d'OrviUe.  (XXV,  bl.  267.)  Catharina  Martha  d'0.  geb. 
8  april  1702,  tr.  Paulus  van  Liesveld,  waaruit  drie  kinderen: 

a.  Alida  Maria  van  L.  tr.  Adriaan  Ockhugzen. 

b.  Joan  en  c.  Cornelis,  tweelingen,  sterven  beide  jong. 

Zg  was  de  zuster  van  professor  Jacob  Philip  d'Orville.  Beide 
waren  kinderen  van  Jean  d'0.  en  van  Sara  Salembien,  zgne  2e  vrouw. 
D*Orville  voert  zwart  met  een  zilveren  leeuw,  waarom  vier  zilveren 
leeuwenklaauwen.  Van  Liesveld  voert:  drie  zesp.  roode  sterren 
op  zilver.  Getrokken  uit  mgne  belangrgke  verzameling  familie- 
papieren, betreffende  het  geslacht  d'Orville. 

Maastricht.  a.  a.  vorsterman  van  oijen. 

Oaslaoht  Bnywdi.  Nav.  XXIV,  bl.  253  worden  genealogische 
opgaven  uit  handschriften  betrekkelgk  dit  geslacht  gevraagd.  In 
eene  ms.  genealogie  van  Brakell,  voorhanden  in  het  katwgksche 
archief,  treft  men  aan  £lisabeth  van  Brakell,  dochter  van  Lodewijk 
nit  diens  tweede  vrouw  Antonetta  van  Wghe  (de  rgswgksche 
tak  der  van  Brakells),  omstr.  1550  gehuwd  met  Johan  Ruysch. 
In  diezelfde  generatie  komt  voor  Elisabeth  van  Brakell,  dochter 
van  Cornelis  (tot  Kermestein)  en  Margareta  van  Boecop  (de 
liendensche  tak  der  van  Brakells),  gehuwd  met  Hugo  Ruysch. 
Een  broederskind  van  laatstgenoemde  £lisabelh,  Lodewgk  van 
Brakell,  zoon.  van  Johan  (een  der  verbonden  edelen  in  1568)  en 
Johanna  van  Meerten  tot  Ingen,  had  tot  derde  vrouvr  N.  N.  Ruysch. 
Johanna  van  Brakell,  dochter  van  Zweder  (utrechtsche  tak  der 
van  Brakells)  huwde  Jan  Ruysch.  Voerde  volgens  genoemde  ms. 
genealogie,   de  familie   Ruysch  een  gouden  St.  Andries  kruis  op 


GJSSLACHT-   EN   WAFENKUNDE.  95 

eea  rood  veld;  laatstvermelde  :» Joffer  Janna  van  Brakell**  komi 
als  >weive  (wedawe)  Jan  Ruysch"  Toor  in  een  rentebrief  in  dato 
12  mei  1561  yau  200  carolusgaldens^  waarvan  jaarlijks  12  carolagl. 
moesten  worden  uitgekeerd  aan  renten.  Eene  nota  hiervan  is  in 
het  kerkeraadsarchief  te  In>^en  aanwezig.  Eindelgk,  mej.  E.  G. 
Rajsch  was  gehuwd  met  Diderik  Jacob  Arend  Gerhard  Franjois 
van  der  Steen,  zoon  van  mr.  Jacob  Diderik,  heer  van  Ommeren 
(Nederbetuwe)  en  Wadestein  (te  Herwgnen  in  den  Tielerwaard), 
eerst  woonachtig  op  de  huizinge  Eermestein  (Lienden),  sedert  1835 
op  eene  door  hem  Kieuw- Wadenstein,  en  later  Djoerang  genoemde 
huizinge  te  Zoelen,  waar  hij  18  jul^  1847  als  hoofdingeland  van 
het  polderdistrict  Nederbetuwe  overleed,  gezegde  E.  G.  lluysch 
met  verscheidene  kinderen  als  weduwe  achterlatende.  Zy  vestigde 
nch,  na  den  verkoop  der  vaste  goederen  te  Ommeren,  Zoelen  en 
Hervvgnen,  metter  woon  te  Velp,  waar  zg  overleed.  Ongetwflfeld 
was  zy  uit  hetzelfde  geslacht  als  de  bovenvermelde,  die  in  de 
familie  van  Brakell  waren  ingetrouwd.  Maar  of  de  naaiu  der  op 
rood  eea  8t.  Andries  kruis  voerende  familie  Euysch  ook  wel  Ruys 
geschreven  wordt,  gelyk  Nav.  1.  cit.  wordt  opgemerkt,  is  voor 
bet  minst  aan  twyfel  onderhevig,  vermits  de  in  dit  artikeltje  ver- 
melde bijzonderheden  aan  verschillende  documenten  ontleend  zyn, 
waarin  de  schryfwys  steeds  dezelfde  is,  t.  w.  Ruysch. 

lu  de  ICe  eeuw  was  Henricus  Ruysch,  geboortig  van  Amersfoort, 
kommaiideur  van  lugen  (Nederbetuwe),  waar  reeds  vóór  1317  (zie 
ïsyhoffs  Verzameling  van  Oorkonden,  I  n""  169)  eene  belangryke 
kommanderiestichting  der  St.  Jans  heeren  met  kapel  en  uitgestrekte 
goederen  bestond.  Hem  aangaande  leest  men  in  de  Historie  van 
t  Utrechtsche  Bisdom,  II,  55:  »hg  was  een  edelman,  ridder  der 
orde  vau  Jeruzalem,  en  een  zeer  groot  weldoeoer  der  geleerde 
mannen;  hy  heeft  aan  St.  Joriskerk  (te  Amersfoort)  gegeven  een 
groot  glazen  venster  met  zyn  afbeeldsel  daarop;  ook  staan  er 
deze  latijnsche  woorden  op  te  lezen : 

Donum  Henrici  Ruysch^  Commendatoris  in  Ilgen  (Ingen)." 
Wegens  zyne  betrekking  tot  Ingen  ligt  het  vermoeden  voor  de 
hand,   dat    ook   hy    zou   behoord  hebben  tot  den  neerbetuwschen 
lak  Ruysch,  die  een  gouden  sautoir  op  keel  voerde. 
Nog    is   my    voorgekomen    in   eene    ms.    genealogie    van   Eek 


yb  GESLACHT-   EN   WAPENKüNDE. 

Panthaleon:  Gerard  van  Eek  (Gerardsz.  ex  Agnes  van  Wgk  van 
Abcoude)  f  1587,  in  1567  gehuwd  met  Aleid  Rnysch,  dochter 
van  Dirk  en  van  Cornelia  de  Beer;  doch  of  deze  ook  een  gouden 
sautoir  op  rood  voerde,  kan  ik  niet. zeggen.  Deze  Aleid  Buysch 
was  vrouwe  van  Ubelschoote.  jr.  anspaoh. 

Gedacht  van  Westreenen  (te  Lienden  en  omstreken^  zie  Nav. 
XXIV,  bl.  52).  Tn  een  trouwboek  der  gemeente  Maurik  vind  ik: 
Mr.  Johannes  Nachenius^  weduwnaar  van  Anna  Frocet(of  Frouet), 
wonende  te  Maurik  en  Johanna  van  Westrhenen,  weduwe  van 
Jacob  van  Bruegel  ie  Ingen,  2  Maart  1696  te  Maurik  getrout. 

J.   ANSPACH. 

Oedaoht  van  Oent.  (XXY,  bl.  430.)  *t  Is  mg  onbegrgpel^k,  hoe 
de  vrager  naar  drie  personen  uit  het  aloude  adellgke  geldersche 
geslacht  van  Gent,  den  naam  zoo  heeft  kunnen  radbraken.  Door 
aldus  te  vragen  maakt  men  het  dikw^'ls  zeer  moeiel^'k  om  te  ant- 
woorden. In  V.  d.  Aas  Biogr.  Woordenboek  vind  men  ze  alle  vermeld. 

P.  Johan  van  Gent,  heer  van  Oosterwed  de. 

2*^.  Willem  Jöseph  van  Gent. 

3^.  Otto  van  Gent.  Bg  v.  d.  Aa  is  zgn  voornaam  niet  gemeld 
en  wordt  abusivelgk  gezegd  dat  hg  voor  Maastricht  sneuvelde. 

Beide  laatstgenoemde  waren  kinderen  van  Joseph,  alias  Nico- 
laas  van  Gent  van  Winssen  en  van  Johanna  van  Gent  tot  Ogen. 

üit  mgne  ms.  genealogie  van  Gent. 

MaasMcht.  a.  a.  voustbemak  van  oijen. 

Een  familiewapen.  (XXV,  bl.  33.)  Laboranter  kan  ik  meêdeelen, 
dat  hier  waarschijnlgk  het  wapen  van  het  Ie  en  4e  kwartier 
Eeverberg  en  2e  en  Se  kw.  Ghiny  bedoeld  wordt.  Ik  geef  mgne 
inlichtingen  echter  voor  beter. 

Maastricht.  a.  a,  voestbrman  vak  oijbk. 

Oeelacüt  Sandra.  (A.  R.;  XXV,  bl.  425.)  De  ouders  van  Jan 
Sandra,  waren  Jasper  S.  en  Louise  Segars.  De  ouders  vanJacoba 
Waleran  waren  Pieter  W.  en  Gatharina  Hoekmans.  üit  mgnems. 
genealogie  Sandra. 

Maaatricht.  a.  a.  vobstebman  van  oubn. 


GESLACHT-   EN    WAPENKüNDE.  97 

Gedacht  van  Bevervoorde.  (XXV,  bl.'  429.)  Is  de  geschiedeöis  van 
van  het  geslacht  van  Bevervoorde  door  mr.  W.  J.  C.  van  Hasselt 
in  druk  verschenen?  Zoo  ja,  in  welk  tijdschrift  komt  die  geneologie 
dan  voor,  of  bestaat  die  slechts  in  handschriften,  en  waar  be- 
rustende ? 

Maastricht,  a.  a.  vorsterman  yan  oijek. 

Gedacht  Bartolotti.  (XXI,  bl.  317;  XXV,  bl.  363;  XXV,  bl.  41.) 
Als  aanvalling  kan  ik  nog  meêdeelen,  dat  jr.  Christiaan  Bartolotti 
van  den  Heuvel  tot  Beichlingen  huwde  met  Maria  van  Erp  en  dat 
zg  eene  dochter  wonnen,  Maria  Ghristina,  die  13  julij  1672  huwde 
met  mr.  George  Ingels,  geb.  9  aug.  1627,  st.  8  april  1681,  burge- 
meester te  Vlissingen,  zoon  van  ApoUonius  en  vau  Elisabeth  Scott. 

McUlStrichL  A.   A.    VOESTERMAN  VAN   OIJEN. 


VRAGEN. 

Pantaleon.  (Nav.  XVIII,  bl.  116).  Als  eerste  heer  van  Eek  (Neder- 
betuwe)  staat  vermeld  ridder  van  Pantaleon.  Aldus,  en  niet  >Pan- 
Ihaleon",  moet  men  schrgven,  indien  namelgk,  wat  wel  waar- 
schgnlgk  is,  de  naam  een  griekschen  oorsprong  heeft,  en  zeggen 
wil:  ndvta  léfov^  >van  top  tot  teen  leeuw",  d.  i.  een  volslagen 
leenwenaard  vertoonende;  wat,  met  het  oog  op  de  uitspraak,  de 
voorkeur  verdient  boven  navr*  dXsvcov  =  » alles  afwerende",  het- 
geen op  zich  zelf  ook  een  goeden  zin  zou  geven.  Gezegde,  in  1223 
of  1224  geboren  ridder  noemde  zich  naar  zgne,  in  1266  door 
huwelijk  verworvene  bezitting,  van  Eek.  Als  zoodanig  gewaagt  van 
hem  Pontanus  in  zgne  Historia  Gelrica,  p.  159,  hem  noemende 
Bartholomeus  ab  Ecke.  Volgens  de  gissing  van  Aegidius  Gelenius 
in  zgn  in  1645  uitgegeven  werk:  De  admiranda  sacra  et  ci^ili 
magnitadine  Coloniae  Claudiae  Agrippinensis  Augustae  Ubiorum 
TJrbis,  lib.  II,  syntagma  9,  p.  151  sqq.,  zou  zgn  voorgeslacht  her- 
stammen van  Pantaleon,  vorst  van  Aetolie  (landschap  vanHellas), 
die  Eumenes  II,  koning  van  Pergamus,  den  bondgenoot  der  Ro- 
meinen, tijdens  den  oorlog  met  Perseus,  koning  van  Macedonië 


98  GESLACHT-   JüN    WAFENKUNDB. 

in  den  jare  172  v.  G.  op  een  eng  Toetpad  b^  Cirrha  tegen  een 
verraderl^ken  overval  van  niacedonische  sluipmoordenaars  stout- 
moedig verdedigde  en  beschermde.  De  romeinsche  historieschryver 
Livius  verhaalt  dit  voorval  Hist.  Rom.  lib.  42,  cap.  15  aldus: 
DSatis  constabat,  Eumenem^  ut  sacrificaret  ApoUini,  Delphos  ascen- 
surum.  Progressi  cum  Evandro  (aanvoerder  van  Perseus  hulptroepen, 
een  Cretenser,  die  zich  aan  het  hoofd  der  omgekochte  macedonische 
sluipmoordeuaars  had  laten  stellen)  insidiatores,  nihil  aliud  ad  pera- 
gendum  inceptum  (de  vermoording  van  Eunienes),  quam  loei  oppor- 
tunitatem,  omnia  circumeuntes,  quaerebant.  Ascendentibus  ad 
templum  a  Cirrha  (eene  plaats  bezuiden  Delphi  aan  den  zeekant, 
in  Phocis),  priusquam  perveniretur  ad  frequentia  aedificiis  loca, 
maceria  (schutsmuur)  erat  ab  laeva  semitae  paulum  exstans  afun- 
damento^  qua  singuli  transirent ;  dextra  pars  labe  terrae  (door  een 
aardval)  in  aliquantum  altitudinis  diruta  erat.  Post  maceriam  se 
abdiderunt,  gradibns  adstructis,  ut  ex  ea^  velut  e  muro,  tela  in 
praetereuntem  conjicerent.  Primo  a  mari  circumf'usa  turba  amicorum 
ac  satellitum  procedebat:  deinde  extenuabant  paulatim  angustiae 
agmen.  Ubi  ad  eum  locum  ventu  mest,  qua  singulis  eundum  erat, 
primus  semitam  ingressus  (est)  Pantaleon  Aetoliae princeps^  cum  quo  in- 
stitutus  regi  (Eumeni)  sermo  erat.  Tum  insidiatores  exorti,  saxa  duo 
ingentia  devolvunt :  quorum  altero  caput  ictum  est  regi,  altero  bume- 
rus  sopitus.  JSx  semita  proclivi  in  declive  multis  super  prolapsum 
(Eumenem)  jam  saxis  congestis,  et  ceteri  quidem  etiam  amicorum 
et  satellitum,  postquam  cadentem  videre,  diffugiunt,  Pantaleon  con- 
atanter  impavidus  manait  ad  protegendum  regem  ').  Volgens  sommigen 
zal  die  isemita  proclivis  in  deelive"  verzinbeeld  zgn  in  den  schuins- 
liggenden  balk  van  het  geslachts wapen  van  van  Eek  Panthaleou, 
zoodat  dit  dan  behoort  tot  de  sprekende  wapens,  die  de  oudste  zijn. 
De  schrgver  der  keulsche  krongk  *)  rekent  het  voorgeslacht  van 


')  Dezelfde  Eamenes  was  in  een  zeeoorlog,  hem  door  Pmsias  II,  koning  van 
Bithjnie,  op  raad  van  den  tot  dezen  gevlachten  Hannibal  aangedaan,  in  den  jare  184 
yan  don  kant  van  laatstgenoemden  reeds  aan  een  verraderlijken  aanslag  door  ver- 
giftige slangen  blootgesteld  geweest,  doch  had  zich  door  de  vlngt  weten  te  redden ; 
ygl.  (?epos,  in  vit.  Hannib.  c.  X,  XI.  en  zie  Handb.  v.  d.  Geschied,  d.  Oude  Staten 
door  Heeren  (1820),  bl.  824,  827.  * 

2)  Dis  CronlcA  von    der  hüliger  Stat  von  CöUen,  A^  U99  te  Keulen  gedrakt. 


GBSLACBT-   EN   WAPENKÜNDB.  99 

Bartholt  van  Pantaleon  onder  de  (derde  reeks  van)  aanzienlgke 
familiën,  die  op  verlangen  van  keizer  Trajanus  uit  Rome  naar 
Colonia  Agrippina  zgn  verhuisd.  ^  Van  hier  heet  het  een  ubisch  of 
nbisch-romeinsch  geslacht  (gena  Übio-Romana),  wgl  de  germaansche 
Tolkstam  der  übiers  (übii)  langs  den  Rijn  zetelde  ter  plaatse  waar 
zich  de  romeinsche  volkplanting  nederzette,  die  den  grond  legde 
tot  het  naar  Nero's  moeder  genaamde  Colonia  Agrippina,  het  latere 
Keulen.  Wgst  de  naam  Panthaleon  op  eene,  zoo  niet  grieksche, 
althans  italiaansche  herkomst  van  het  geslacht;  dit  is  zeker,  dat 
het  sedert  overoude  tgden  te  Keulen  in  hoog  aanzien  stond. 

In  deze  stad  was  ook  in  het  20atc  jaar  der  regeering  van  keizer 
Otto  I  (960)  het  klooster  van  Sint  Pantaleon  gebouwd,  dat  in  de 
dagen  van  Pontanus  en  Antonius  Matthaeus  (1635)  nog  als  zoo- 
danig zeer  in  aanzien  stond.  Dit  klooster  had  weleer  aanspraak 
op  den  hof  (curtis)  te  Hengelo,  welke  aanspraak  echter  door  Reinald  l 
van  Gelre  werd  afgekocht;  immers,  blgkens  NyhofiPs  Oorkonden 
1  no.  91  bekenden  de  abt  en  het  convent  dier  stichting  5  mei 
1307  door  den  graaf  voldaan  te  zgn  wegens  alle  aanspraak  op  dien 
hof.  *t  Kan  gesticht  zgn  door  of  ter  eere  van  een  lid  uit  het  keul- 
sche  geslacht  der  Pantaleons^  die  zich  uit  christelgke  philanthropie 
als  geneesheer  naar  Nicomedie,  in  het  noorden  van  Klein  A?.ie 
begaf,  en  vervolgens  gecanoniseerd  is.  Ten  minsten  naar  aan- 
leiding der,  na  twee  eeuwen  stakens,  thans  herstelde  tentoonstelling 
om  de  zeven  jaren,  der  reliquiën,  berustende  in  de  kerk  van  den 
Q.  Servatius  te  Maastricht,  welke  voor  het  eerst  van  9  tot  23  julg 
1874  plaats  had,  werd  (naar  de  opgave  der  Haarl.  Courant  van 
15  juli)  1874)  ook  als  aldaar  aanwezige  reliquie  vermeld  »een  ivoren 
doosje,  hoog  0.06  m.,  dagteekenende  uit  de  XIV  eeuw,  en  bevat- 
tende de  overblijfselen  van  den  Nicomedischeu  geneesheer,  den 
Heiligen  Pantaleon.^'  Het  gebouw  is  in  1865  afgebroken^  en  toen 


>)  Onlangs  deelde  men  mij  mede,  dat  tot  de  Romeinsche  familiëu  ook  behoord 
heeft  het  geslacht  Hardervnyst^  (Zie  Nav.  XIX,  212,  218),  waaruit  als  ^Cölnes 
Bitterjcachlccht*',  (Tiahoa,  gesch.  d.  Cöln,  geschl.  T,  135),  wederom  is  gesproten 
de  bekende  geldersche  familie  Vijgh,  (zie  Nav.  XII,  93;  XIII,  208;  XIX,  478  ; 
XXV,  500).   Is  dit  zoo,  dan  moot  in  het  irNonveaa  rrai  snppl.  an  Noblliaire  des 

Pays  Bas*'   (Gand,   1861),  p.   150,   ^Originaire   de   Cologne'',   verbeterd  worden   in 

rOriginaire  de  Bome*. 


100  GESLACHT-   EN   WAPBNKU5DB. 

zijn  daar  onderaardsche  kluizen  ontdekt,  opgevuld  met  foltertuigen, 
kettingen,  die  nog  heele  geraairton  omsloten,  tal  van  menschen-  en 
kinderbeenderen^  waarmede  de  vloer  tot  eene  hoogte  van  3  a  4 
voet  bezaaid  was.  Men  heeft  das  in  dat  klooster  weleer  deerlgk 
huisgehouden. 

Bestaat  de  naam  Panthaleon  nog  in  Nederland,  als  gevoerd  wor- 
deiide  door  de  af5tammelingen  van  den  in  1249  door  graaf  Otto  van 
Gelre  uit  Keulen  naar  Gelderland  overgeplanten  stichter  derheer- 
Igkheid  Eek;  —  ook  in  Italië  ontmoeten  wfl  hem  in  den  verlengden 
Torm  van  Pantaleoni.  Een  senaatslid  van  dezen  naam  sprong  daar 
te  lande  in  de  senaatszittingen  van  24  tot  26  mei  1875  in  de 
bres  voor  de  verpligte  rekruteering  der  geestelgken,  welke  tot 
wetsartikel  is  verheven  geworden  (vgl.  Eaarl.  Courant  van  1  jun^' 
1875).  Dit  is,  voorwaar,  wel  een  teeken  des  tflds! 

Vragen,  lo.  Daar  de  geldersch  geworden  Bartholt  van  Pantaleon 
in  1249  in  het  kasteel  Lisol£Pskirchen  te  Keulen  bg  z^ne  ouders, 
Bartholt  v.  P.  en  Anna,  dochter  van  heer  Daniel,  ridder,  twee 
oudere  broeders  achterliet,  de  tgdens  het  beleg  van  Aken  door  den 
roomsch-koning  Willem,  even  als  hg  zelf,  tot  ridders  geslagene 
edellieden  Herman  en  Daniel  v.  P.;  —  wat  weet  men  van  hun 
nageslacht?  hoe  lang  heeft  de  keulsche  tak  der  Pantaleons  bestaan  ? 
2o.  Tot  welke  orde  behoorden  de  kloosterlingen  van  St.  Pantaleon 
te  Keulen  ?  't  Was  licht  wel  eene  orde  van  krankenverplegers,  als 
men  aan  den  nicomedïeschen  geneesheer  denkt.  Wat  kan  men  mg 
zeggen  van  de  lotgevallen  van  dat  gesticht  ?  In  Mooren  en  Binte- 
rim,  Ertzdiocese  Köln,  inzonderheid  in  Th.  I,  moet  er  veel  van 
te  lezen  staan,  doch  dit  werk  is  mg  niet  ter  hand. 

J.   ANSFACH. 

Het  wapen  van  Friesland.  Volgens  de  beschrgving  van  't  wapen 
van  Friesland,  in  den  Tegenwoordigen  Staat  XVI  bladz.  38, 
waren  de  twee  staande  leeuwen,  die  het  schild  vasthouden,  »voor 
deezen  doorgaans"  zonder  kroonen,  doch  » pronken  zg  teegen- 
woordig"  daarmede. 

Tegenwoordig  is  1788. 

Wanneer  heeft  die  verandering,  die  krooning  der  leeuwen,  plaats 
gegrepen? 


GESLICHT-  E^  WiJ?£NKUNDK.  101 

Geslaeht  Scheidius.  Inlichiingen  worden  betreffende  dit  g(^slacht 
Terzocht.     Elke  aauteekeniug  zal  welkom  zgn  aan         aj^damte. 

Wapen  Dnquesne  enz.  Jacqnes  Martin  Dnquesne,  geb.  te  ?  st. 
te  ?  hawt  te  ?  Maria  Janssen,  geb.  te  ?  st.  te  ?  Het  huwel^k 
is  mogelgk  in  Maastricht  gesloten.  —  Deze  familie  Duquesne 
was  oorspronkelgk  uit  Namen,  en  beweert  geparenteerd  te  zyn 
aan  den  admiraal  van  dien  naam.  Janssen  is  eene  limbnrgsche 
familie. 

Van  beide  familiën,  even  als  van  de  limbnrgsche  famili<^  Gilissen, 
worden  de  wapeos  gevraagd. 

Welk  wapen  voerde  Pierre  de  la  Valette,  ridder,  luitenant  da 
roy  Tan  de  stad  en  ^t  kasteel  van  Stenay?  Zgne  dochter  huwt 
Daniel  baron  Collot  d'Escurij. 

Welk  wapen  voerde  Mathilde  Bogaert,  met  haren  man  jonker 
Mattheas  van  Thge  te  'sGravenhage  begraven? 

Hola,  Dnra.  Z^n  de  geslachten  Hola  of  Hoola  (Hoola  van  Nooten) 
en  Dnra  of  van  Dnra  van  frieschen  oorsprong? 


MENGELINGEN. 


Eene  keur  op  de  honden.  (XXY,  bl.  382).  Aan  het  slot  van  dit 
artikel  wordt  de  vraag  geopperd:  »ls  die  ring  in  de  Beemster 
bewaard  gebleven?''  Ik  vermeeu  dat  het  niet  ongepast  zal  zyn 
eene  Jergelyke  keur  te  vermelden,  ten  bewgze  dat  reeds  vroeger 
in  meerdere  plaatsen  of  gemeenten  dan  in  de  Beemster,  ringen 
Toor  honden  werden  gebezigd. 

In  A.  Rademakers  Kabinet  van  Nederl.  en  E[leefsche  Ondheden 
komt,  op  bl.  175,  4e  deel,  in  de  Privilegiën  en  Handvesten,  besten- 
digd of  vermeerderd  door  Willem  Frederik,  Grave  vanü^assanenz. 
ens.  san  de  Ingezetenen  zgner  Baronge  van  Liesveld,  Gelkenes, 
Amers-Graveland,  Achterland  en  Peulwgk  onder  anderen  voor: 


102  MEKOELIKGfiK. 

»Alle  onze  ingezeteDen  zullen  bezorgen  dat  van  half  Maart  tot 
iclen  lesten  Mey,  daaraanvolgende,  alle  hare  honden  een  klippel 
»aan  den  hals  zullen  slepen,  op  de  boete  van  dertig  stugvers ;  met 
»dien  verstande,  dat  deze  boete  geen  plaats  en  zal  hebben  over 
»de  klegue  honden,  die  passeren  konnen  den  ring,  tot  zulken 
»ejjnde,  op  het  Bugtenhof  van  onzen  Gastele  geslagen  nadewelke 
»in  de  respective  Dorpen  op  zeekere  bequaame  plaatse  gelyke  ring 
>op  dezelve  mate  zal  gezet  werden." 

»Alle  welke  voorsz.  oude  privilegiën  en  handvesten,  mitsgaders 
»de  Articnlen  bg  Ampliaiie  daarbij  gevoegd  en  geordonneert  enz. 
» Gegeven  op  onzen  Gastele  van  Liesveld, 
>den  14  Meij  1637." 
.  Kennelgk  is  deze  keur  niet  tot  hetzelfde  einde  gemaakt  als  die 
in  de  Beemster,  dewijl  zij  slechts  voor  een  klein  gedeelte  van  het 
jaar  werd  toegepast  en  waarschgnlgk  diende  tot  bescherming  van 
het  jonge  wild. 

In  diezelfde  Handvesten  en  privilegiën  komt  onder  anderen  mede 
voor : 

>[tem,  is  elke  Vechtboete  thien  Schellinge  en  een  Hoofdwonde, 
»in  het  gerechte  van  Gravenlandt  is  thien  ponden,  maar  in  Gelke- 
»nesse  maar  thien  Schellinge  als  een  Vechtboete." 

De  hoofden  der  Gravelanders  schgnen  op  meerder  prgs  te  zgn 
gesteld  dan  die  der  Gelkenessers. 

G.   VAN  D£B  L£E. 

Merkwaardige  boomen  in  Nederland.  (XXY,  bl.  283).  » Onder 
meer  merkwaardigheden  van  het  oude  en  om  zijn  schilderachtige 
omstreken  bekende  kasteel  Doorwerth^  nabg  Oosterbeek  gelegen, 
thans  behoorende  aan  een  lid  der  oud-adellijke  familie  van  Brakel, 
toont  men  den  bezoekers,  op  een  der  binnensingels,  een  viertal 
igpenboomen  van  reusachtige  grootte.  Zg  zgn  de  overgebleven 
exemplaren  van  een  zevental  dierzelfde  boomsoort,  aldaar  in  een 
groep  geplant  bij  gelegenheid  en  ter  nagedachtenis  der  Unie  van 
Utrecht  (23  januarg  1579)  en  sedert  bekend  geweest  onder  de 
benaming  van  »de  zeven  provinciën;''  drie  dezer  kolossen  zgn  in 
1836  door  den  storm  omvergeworpen.  De  twee  grootste  exemplaren, 
die   hunne   kruinen   hoog  verheffen,  verkeeren  in  zorgwekkenden 


MENGELINGEN.  103 

toestand;  men  vreest,  dat  zg  eerlang  het  lot  hnnner  drie  voor- 
malige gezellen  zullen  deelen.  Op  een  meter  boven  den  grond, 
hebben  z^  een  omvang  van  ruim  4.5  meter. 

Wgders  vindt  men  hier  nog  een  zeer  bezienswaardigen  plataan, 
die  bijna  oen  gelgke  dikte  heeft  als  de  zoo  even  genoemde  gpen, 
en  een  wilgeboom,  die  vroeger  prgkte  met  twaalf  takken,  elk  even 
zwaar  als  een  dikke  boom;  op  eenigen  afstand  boven  den  grond 
ontsproten  zg  uit  den  stam,  en  om  deze  bgzonderheid  had  men 
dezen  boom  genoemd  >de  twaalf  stammen  Israëls*'.  De  stam  van 
dezen  boom,  die  door  verschillende  stormen  allengs  een  zeer  aan- 
merkelgk  gedeelte  van  z^n  omvang  heeft  verloren,  meet  nog  8 
ned.   el  in  het  rond."    Semper  Virens. 

Stalen  pennen.  (Alg.  Reg.).  Volgens  The  lUustrated  Christian 
Weekly  (New-York,  oct.  2,  1875)  bl.  478,  zouden  onlangs  te 
Pompeii  twee  inktkokers  en  eene  metalen  pen  opgedolven  zijn, 
de  laatstgenoemde  geheel  gel^kvormig  aan  onze  tegenwoordige 
veeren  pennen.  * 


VRAGEN. 

■ie  Frog,  een  bijnaam  voor  de  Hollanders.  In  de  Correspondence 
of  lord  Anekland  leest  men,  naar  aanleiding  van  het  tractaat  in 
april  1794  met  Pmissen  gesloten,  waarbg  de  Nederlandsche  Re- 
pnbliek  aannam  400,000  p.  st.  aan  Pruisen  te  betalen,  de  volgende 
uitdrukking :  >the  court  of  Berlin  will  continue  to  pipe  (more  or 
less),  and  it  is  settled  that  John  Buil  and  Nic  Frog  shall  pay 
the  piper." 

Wat  beteekent  die  naam  Nic  Frog? 

l_Frog  beteekent  kikvorsch.  De  Hollander  zal  dezen  scheldnaam 
wel  te  danken  hebben  aan  het  lage  land,  vol  kikkerslooten,  dat 
hg  bewoont.] 

lederlandsche  spot-   en  scheldnamen.    Onder  deze   zgn  er  ver- 


104  H£NOBUKG£K« 

scheidene^  die  algemeen  bekend  z^n  en  waarvan  men  ook  weet 
waaraan  z^  hunnen  oorsprong  te  danken  hebben,  zoo  als  b^v. : 

Zwolsche  blaanwvingers,  Kamper  steurvangers,  enz.  Doch  er 
zgn  er  andere,  die  minder  bekend  zgn,  en  waarvan  ik  gaarne 
zoude  willen  weten  waaraan  zg  hunnen  oorsprong  ontleenen,  te 
weten: 

Delfsche  kalfschieters,  Dordsche  schapendieven,  Termunter  koe- 
dieven,  Drielsche  vleescheters,  IJsselsteinsche  apenluiers,  en  Ben- 
schopsche  beerenschieters.  Verder  is  mij  de  oorsprong  van  den 
zoo  bekenden  spotnaam  >Haarlemer  muggen"  niet  bekend. 

MB.    E.   J.    W.    P.   VAN   HOKYELL. 

[Van  eenige  dezer  namen  kan  men  de  verklaring  indenNavor- 
scher  vinden.    Zie  Alg.  Regist.  I  en  ü.] 

De  bijen  in  den  rouw.  Bestaat  ook  ten  onzent  het  gebruik  om 
den  bgen  aanzegging  te  doen  van  den  dood  van  een  der  leden 
van  huns  eigenaars  familie,  en  om  deze  in  den  rouw  te  steken 
door  't  aanspelden  van  een  stukje  krip  aan  den  korfen  dergel^ke? 


GESCHIEDENIS. 


Tiering  yan  het  Paaachfeeft.  (XXVI,  bl.  61).  De  volledige  be- 
handeling Tan  dat  onderwerp  zou,  als  zg  èn  de  historische  èn  de 
chronologische  zgde  van  het  vraagstuk  bezag,  een  tamelgk  boek- 
deeltje  eischen.  Het  bekende  beslnit  toch  der  kerkvergadering  te 
Nicea,  325,  was  de  beslechting  van  geschillen,  lang  en  hevig  ge- 
Toerd  tnsscheu  de  oostersche  en  de  westersche  kerk,  waarin  de 
nog  thans  niet  tot  volkomen  helderheid  gebragte  kwestie  van 
den  kniisigingsdag  der  Heeren  reeds  een  der  hoofd-zwaartepnnten 
mtmaakte.  Doch  ik  moet  mg  hier  van  alle  uitweiding  onthouden. 

Indien  men  het  voorschrift  van  het  niceesche  concilie  eenvoudig 
op  dit  jaar  toepast,  schgnt  het  onbetwistbaar,  dat  het  den  9  april 
Paschen  moet  zgn.  Het  is  den  8en  volle  maan.  Dat  is  op  zaterdag, 
derhalve  beantwoordt  zondag  de  9e  april  aan  de  niceesche  bepaling: 
het  Paaschfeest  zal  gehouden  worden  op  den  zondag  na  de  eerste 
Tolle  maan  na  de  lente-nachtevening. 

Maar  die  bepaling  schgnt  eenvoudiger  dan  zg  in  ivezenlgkheid 
is.  flet  is  volle  maan,  d.  i.  het  oogenblik  dat  de  maan  voor 
onze  aarde  juist  tegenover  de  zon  staat,  den  8en  april  7  u.  57  min. 
12  8ec.  voor  Haarlem.  Maar  dan  is  het  te  Batavia  reeds  den  9en 
april  omstreeks  4  uur  in  den  morgen.  Daar  zou  dus  volgens 
Nicea:  »ala  de  volle  maan  op  zondag  valt,  dan  den  volgenden 
zondag,**  het  Paaschfeest  den  16en  invallen.  Ik  weet  niet  of  de 
mogelgkheid  van  dit  conflict  aan  de  stellers  van  den  gregoriaan- 
schen  almanak  aanleiding  gegeven  heeft,  om,  veiligheidshalve  als 
het  zoo  is,  de  epacta  29,  als  zg  zich  van  1  januarg  op  1  maart 
20Q  herhalen  —  niet-tgdrekenkundigen  gelieven  zich  met  deze 
algemeene  aanduiding  tevreden  tt;  stellen  —  op  30  te  stellen» 
waardoor  het  Paaschfeest,  ingeval  het  >zus  of  zóó*'  hangt,  liever 
^  laat  dan  te  vroeg  moet  invallen. 

Maar  er  is  nog  meer.    De  streng  sterrekundige  bepaling  van 

8 


106  OESCHIEDENTS. 

het  tgdstip  waarop  een  of  ander  verschgnsel  aan  den  sterrenhemel 
moet  plaats  hebben,  hangt  altigd  af  van  de  plaatsbepaling,  m.  a.  w. 
van  den  als  eersten  aangenomen  meridiaan.  Ik  weet  wederom 
niet  of  het  ook  daarom  is,  dat  de  Paaschdag  niet  wordt  bepaald 
volgens  streng  sterreknndige  berekening,  maar  volgens  zoogenoemd 
cyclische,  dat  wil  zeggen  met  behulp  van  de  zoogenoemde  chrono- 
logische cirkels:  epacten,  zonnecirkel,  zondagsletter  enz.  De  uit- 
komst: tgdsbepaling  van  de  Paasch-voUe-maan  kan  eenige  nren 
verschillen  van  de  door  sterreknndige  berekening  verkregene^  eD 
door  die  nren  kan  ligtelgk  het  volle  maans  tgdstip  een  dag  wor- 
den vervroegd  of  verlaat. 

En  ook  bg  het  gebruiken  dezer  chronologische  getallen  komt 
in  aanmerking,  van  welken  almanuk  men  zich  bedient.  De  gre- 
goriaansche,  door  paus  Gregorius  XIII  in  1583  ingevoerd,  moest 
den  naar  Julius  Caesar  jaliaanschen  genoemden,  verbeteren  en 
deed  dat  ook.  Maar  de,  juist  voor  de  Paasch-t^drekening  inge- 
voerde almanak  van  paus  Gregorius  moest  uit  den  aard  zyner 
inrigting  nog  eenigzins  verschillen  van  eenen  verbeterden  juliaan- 
schen  —  alweder  eene  oorzaak,  waardoor,  indien  de  Paasch-voUe- 
luaan  op  eenen  zaterdag  valt,  eenige  onzekerheid  zou  kunnen 
ontstaan.  Of  nu  dit  jaar  die  cyclische  berekeningen  den  16en  april 
als  Paaschdag  hebben  aangewezen,  tegen  het  voor  geheel  Europa 
en  Amerika  geldende  mandaat  der  niceesche  vaderen,  kan  alleen 
door  de  omslagtige  narekening  worden  uitgemaakt. 

Voor  de  vraag  van  dr.  Proes  doet  hare  beantwoording  niets  af 
daar  hg  de  vraag  opwerpt,  of  de  ;redeu,  waarom  de  oogenschijnlyk 
aangewezen  9  april  niet,  de  16  april  wel  genomen  is,  daarin  hgt, 
dat  men  gelgktgdige  viering  met  het  joodsche  Paaschfeest  heeft 
willen  voorkomen.  Eenen  zoo  grondigen  kenner  der  kerkelijke 
geschiedenis  als  dr.  Proes  behoef  ik  niet  te  herinneren,  dat  jmst 
de  kwestie  van  het  Joden-paaschfeest  een  der  hoofdmomenten  was 
in  den  kerkelgken  strgd,  die  tot  het  niceesche  besluit  aanleiding 
gaf.  Of  bg  het  besluit  uitdrukkelgk  is  opgegeven,  dat  men  het 
zamenvallen  van  den  christelgken  paaschdag  met  den  joodschen 
heeft  willen  voorkomen,  kan  ik,  de  decreta  van  dat  concilie  niet 
bg  de  hand  hebbende,  niet  zeggen;  maar  ik  zou  het  betwgfelen, 
omdat  ik  in  het  wel  zeer  korte^  maar  ook  zeer  naanwkeurige  art. 


G18CHIBD1NI8.  107 

o?er  het  Paaschfee^t  in  het  Gonv.  Lex.  Brockhans  wel  1805, 1825, 
1903,  1923,  1927,  1981  vind  opgegeven  als  jaren,  in  welke  zoo- 
danig conflict  zon  kunnen  plaats  hebben,  1876  niet. 

De  laatste  Traag  van  dr.  Proes,  naar  de  reden  waarom  men  het 
zamenyallen  Tan  het  christel^ke  met  het  joodsche  Paaschfeest 
wilde  Termgden,  zal  ook  zeker  door  hem-zelven  best  kannen  wor- 
den beantwoord.  Zg  loopt  toch  te  zeer  OTer  het  geschilpunt  tus- 
schen  de  oostersche  en  de  westerscbe  kerk,  dan  dat  zg  haren 
grond  zou  hebben  in  eene  »meening"  Tan  keizer  Constantgn. 

Haarlem.  H.  H.  o.  tan  oobtbbzee. 

Tiering  van  het  Paaschfeest.  Reeds  niet  zeer  lang  na  de  tgden 
der  apostelen,  ontstond  er  tusschen  de  oostersche  en  westersche 
kerk  een  langdurige  en  hevige  twist  over  den  tgd,  waarop  het 
Paaschfeest  moest  gevierd  worden.  De  oostersche  kerken  wilden, 
dat  zulks,  naar  het  gebruik  der  Joden,  geschieden  moest  op  den 
iag  der  volle  maan,  welke  voorviel  op  den  dag  der  lente-nacht- 
eyening,  of  op  den  dag  van  de  eerste  volle  maan  na  die  nacht- 
erening^  onaangezien  of  die  volle  maan  al  dan  niet  op  een  zondag 
kwame.  De  westersche  kerken  daarentegen  wilden  het  Paaschfeest 
gerierd  hebben  op  den  zondag,  volgende  op  het  Pascha  der  joden. 
Om  die  verdeeldheid  te  doen  ophouden,  beriep  keizer  üonstantgn 
de  Groote  ten  jare  325  eene  kerkvergadering  te  Nicéa,  de  hoofd- 
stad van  Bithynië  in  Klein  Azië,  waartoe  318  bisschoppen  uit  al 
de  gewesten  des  roomschen  rgks  op  den  30en  mei  van  dat  jaar  big 
een  kwamen.  Door  deze  vergadering  werd  bepaald,  dat  Paschen 
alt^d  gevierd  zoude  worden  op  den  len  zondag  na  den  14en  dag 
der  nieuwe  maan  van  maart,  mits  deze  14e  dag  niet  kwame  vóór 
21  maart,  of  den  dag  der  lente-nachtevening,  zoodat^  wanneer  hg 
te  zamen  met  den  zondag  op  den  21en  maart  inviel,  Paschen  alsdan 
des  zondags  daarna  moest  gevierd  worden. 

Het  is  klaarblgkelgk,  dat  deze  bepaling,  door  het  aannemen 
Tan  een  standvastig  tgdstip  voor  de  lente-nachtevening,  welke, 
sterrekundig  berekend,  van  19  tot  23  maart  kan  invallen ;  zoo  mede, 
door  het  niet  sterrekundig^  maar  slechts  door  middel  der  epacta, 
berekenen  van  het  tgdstip  der  nieuwe  maan,  aan  het  groote  ge- 
brek onderhevig  was,  van  het  Paaschfeest  dikwgls  eene  maand 


108  OESCHIEDENIS. 

vroeger  of  later  te  doen  invallen,  dan  het  volgens  de  bedoeling 
der  kerkvaders  van  Nice'a  behoorde  gevierd  te  worden. 

Hoezeer  men  zich  bierb^  toch  aligd  aan  den  21en  maart  gehouden 
heeft,  werd  echter  door  de  rgksstanden  te  Regensburg  in  1699, 
ten  behoeve  van  de  duitsche  Protestanten,  besloten,  dat  men 
voortaan  het  tgdstip  der  nieuwe  maan,  waarvan  de  viering  van 
het  Paaschfeest  afhangt,  sterrekundig,  en  niet  door  middel  der 
epacta,  zou  bepalen.  Maar  zulks  bragt  te  weeg,  dat  b.  v.  in  1724 
en  1744  de  viering  van  dat  feest  onder  die  Protestanten  8  dagen 
verschilde  met  de  Roomschgezinden,  die  zich  aan  de  epacta-rekening 
hielden,  üit  dien  hoofde  werd  naderhand  door  de  Protestanten, 
op  aandrang  van  Frederik  den  Groeten,  het  besluit  genomen,  om, 
te  rekenen  van  1777,  de  tgdsbepaling  van  het  Paaschfeest,  even 
als  in  de  roomsche  landen,  op  de  epacta-berekening  te  gronden, 
ten  einde  dit  feest  door  de  gansche  christenheid  alom  op  den- 
zelfden tgd  te  doen  vieren,  en  daardoor  tevens  te  voorkomen ,  dat 
het  te  gelijk  met  het  Pascha  der  Joden  mogte  invallen. 

Ofschoon  dan  ook  de  berekening  van  de  schijngestalten  der 
maan  door  middel  van  de  epacta,  welke  doorgaans  1  soms  2 
dagen  later  komen  dan  eene  juiste  sterrekundige  berekening  daar- 
voor aangeeft,  min  naauwkeurig  moge  z^n,  zoo  verdient  de  eerste 
handelwgze  voor  het  beoogde  doel  evenwel  de  voorkeur,  n.  1.  de 
eenparigheid  der  viering  van  het  Paaschfeest.  Trouwens,  bgaldien 
de  Paasch-nieuwe-maan  op  zekere  plaats,  gelgk  nu  bg  ons  in 
dit  jaar,  volgens  sterrekundige  berekening,  op  zaterdagavond  te 
8  uren  30  min.  invalt,  dan  zal  dit  voor  eene  plaats,  60  graden 
oostelgker  van  ons  gelegen,  4  nren  later  plaats  grypen,  en  alzoo 
op  zondag  vallen,  waar  men  dan  Paschen  tot  eene  week  later  zou 
moeten  uitstellen,  zoodat  men  in  een  en  hetzelfde  land  van  eenige 
uitgestrektheid  voor  de  viering  van  dit  feest  soms  tot  twee  ver- 
schillende tgdstippen  zou  geregtigd  zgn. 

Uit  het  hier  aangevoerde  zal  dan  nu  genoegzaam  blijken,  dat 
de  vaststelling  van  Paschen  op  16  april  e.  k.,  als  gegrond  op  de 
epacta-berekening,  niet  in  strgd  is  met  de  bepaling  der  bovenge- 
noemde kerkvergadering,  hoezeer  dit  feest,  naar  de  sterrekundige 
berekening  der  maan,  bg  ons  8  dagen  vroeger  behoorde  plaats  te 
grgpen,  maar  dan  ook  met  het  israelitische  Pascha  zou  te  zamen 


Q£SCHI£D£NIS.  109 

Tallen^  hetgeen  nooit  kan  geschieden,  als  men  zich  van  de  epacta 
bedient.  Daarom  dan  ook  hebben  de  kerkvaders  gewild,  dat  men 
sich  stipt  zou  honden  aan  den  21en  maart  voor  den  t^d  der  nacht- 
evening, en  tevens  aan  het  berekenen  der  maan  naar  de  epacta, 
gelyk  zulks  door  de  Roomschen  steeds  gevolgd  is,  en  waarvan 
alleen  de  dnitsche  protestanten,  van  1699—1777,  afgeweken,  maar 
daarna  ook  weer  teruggekomen  zgn. 

Wolfaartsdijh  J.  van  der  baan. 

Trouwbrief.  (XX7,  bl.  441,  532).  Vóór  het  jaar  1811  kwam  het 
burgerlek  huwelijk  in  Zeeland  slechts  bg  uitzondering  voor. 

In  het  gemeente-archief  van  Domburg  vond  ik  er  slechts  één 
voorbeeld  van.  Te  Arnemuiden  is  een  afzonderlek  register  ge- 
houden van  hen,  die  ten  overstaan  van  het  stadsbestuur  huwden, 
loopende  van  1645—1810. 

De  vrager  kan  ook  inlichtingen  bekomen  in  Jaarboekjen  Zeeland, 
1856  bladz.  133,  in  het  opstel  van  dr.  S.  Piccardt,  Kerkel^ke  be- 
palingen in  Zeeland,  omtrent  het  huwelê'k.  uit  den  aanvang  der 
17e  eeuw. 

Domburg.  H.  H.  kesteloo. 

Joh.  LatiuB.  (Alg.  Reg.  I  en  11).  In  den  Navorscher  XII  bl.  374 
wordt    beweerd,    dat   Joh.  Latius,  die  in  1617  te  Barder w^k  een 
werk    uitgaf  tegen   de   Pelagianen,    dezelfde   zou   wezen  als  Joh. 
Spiscopius.     Mg  is  geen  andere  Joh.  Episcopius  uit  dien  tijd  be- 
kend,   dan   die   in    1585   pred.    werd    te   Ridderkerk,   in  1593  te 
Geertrnidenberg   en    daar  in  1620  is  overleden.    Nu  wordt  in  de 
Synod.  Handel,  (zie  Arch.  v.  Kerk.  Gesch.  VII  bl.  83,  90, 107,  135, 
150,    160)  van  eenen  Joh.  Latius  melding  gemaakt,  aan  wien  het 
schreven   eener   kerkgeschiedenis   van   1600  af  zou  worden  opge- 
dragen.   Behalve    dat   het   nu   niet   waarschynlgk   is,    dat  in  de 
Synod.    Handel,   een  persoon  b^  zijn  pseudoniem  zoude  genoemd 
zgn,   wordt  er  daarenboven  van  gemelden  Latius  tot  in  1623  ge- 
sproken, terw^l  Joh.  Episcopius  reeds  in  1620  overleden  is.  Aan- 
genaam zal  het  m^  dus  wezen,  zoo  een  der  medewerkers  van  den 
Navorscher   mg    zou   kunnen   inlichten   l''  of  er  in  dien  tgd  nog 
een  andere  Joh.  Episcopius  bestond,  dan  de  door  mg  genoemde? 


110  088GHIEDEVI8. 

2^  wie  de  genoemde  Joh.  Latias,  schrgyer  yan  het  gemelde  werk, 
is.  Een  predikant  van  dien  naam  is  mg  onbekend. 

A.  B.  F.  c. 

Friezenveen.  (XXV.  bl.  489,  583).  Naar  aanleiding  der  vraag 
over  het  merkwaardige  dorp  Friezenveen,  gewerden  mg  de  volgende 
opgaven : 

Zekere  oorkonden  over  de  stichting  van  het  dorp  bestaan  er 
niet;  waarschgnlgk  was  het  een  hooge  vloed,  die  een  hoop  Friezen 
zuidwaarts  dreef,  vooreerst  tot  Staphorst.  Dit  dorp  heeft  over  't 
algemeen  dezelfde  gewoonten,  gebruiken,  taal,  wgze  van  landbouw 
als  Yriezenveen,  geheel  afwgkende  van  die  der  omstreken,  waaruit 
bgna  met  zekerheid  kan  afgeleid  worden,  dat  de  bewoners  van 
gelgken  oorsprong  zgn.  Zeker  is  het,  dat  het  een*  arm  volkje  was, 
met  weinig  tevreden,  want  de  plek,  waar  zg  zich  hier  het  eerst 
neerzetten,  was  zoo  ellendig,  moerassig  en  laag,  dat  zg  nog  twee- 
maal weer  moesten  verhuizen  vóór  zg  op  de  tegenwoordige,  nog 
alles  behalve  vruchtbare  en  uitlokkende,  plaats  voor  goed  bleven. 
Met  regt  zegt  dan  ook  een  oud  vriezen veensch  gedicht: 

Laat  oude  en  buitenweg  ')  een  spoor  voor  't  nakroost  big  ven 
Van  onvermoeide  vlgt. 

Ja  onvermoeide  vlgt  was  en  is  nog  een  karaktertrek  van  dit 
eigenaardige  volk.  De  nakomelingen  hebben  geen  reden  om  zich 
over  hun  armoede  te  beklagen,  want  de  honger  dreef  hen  de  deur 
uit,  om  in  de  wijde  wereld  te  zoeken,  wat  het  moeras,  hun  woon- 
plaats, niet  opleverde  en  elk  land  van  Europa  heeft  zgn  schatting 
aan  dit  eenvoudige  dorp  betaald.  Almelo  was  voor  de  Vriezen- 
veeners  de  fabriek  van  linnens,  waarmede  zij  dan  op  weg  trokken 
zonder  eenige  taalkennis,  trots  alle  bezwaren  in  oude  dagen  aan  het 
reizen  verbonden.  Nergens  werden  zg  beter  ontvangen  dan  in 
Rusland  waar  de  czaar  en  czarin  er  zich  dikwgls  aan  gelegen 
lieten  liggen  hen  gastvrg  te  herbergen  en  te  onthalen  en  moeite 
deden  om  hen  in  Rusland  te  behouden,  en  dit  is  de  reden,  dat 
zg  zich  in  't  vervolg  in  Petersburg  vestigden,  waar  tot  op  onze 
dagen  een  HoUandsch  magazijn  de  hoogste  eer  geniet. 


')  De  beide  straten  der  eerste  woonplaatsen. 


GBBCHIEDENIS.  111 

Ja,  voorgeslacht,  nw  roem  hondt  stand: 
Trouw  drukt  uw  kroost  uw  spoor! 
Getuig*  't  elk  deel  van  Nederland, 
Getuigd  H  arduinen  Newastrand: 
Nog  strekt  ons  huis  ten  onderpand 
De  handelwereld  door. 

Zoo  een  en  ander  Yriezenveener.  Ja  ook  elk  deel  van  Nederland 
weet  yan  de  Vriezenveeners :  de  minder  gegoede  hangen  tegen 
den  winter  den  reiszak  om^  gaan  zaden  en  linnens  inkoopen  en 
reizen  elk  hun  eigen  streek  af  om  het  van  de  hand  te  zetten. 
Maar  hoe  aangenaam  het  hun  in  den  vreemde  ook  gemaakt  werd, 
z^  keerden  steeds  naar  het  vaderoord  terug  en  zaten  er  niet  stil. 
Met  Bchop  en  spade  gingen  z^  aan  't  werk,  die  eerste  bewoners, 
wierpen  d^ken  op,  om  zich  voor  verdere  overstroomingen  te  be- 
veiligeny  maakten  waterleidingen  en  hadden  al  spoedig  uit  plassen 
en  moerassen  weiland  te  voorschgn  geroepen. 

Ja  niet  lang  duurde  het,  of  er  werden  begeerige  oogen  op  de 
velvarende  streek  geslagen.  Zonder  schgn  van  regt  dan  het  regt 
ran  den  sterksteo,  verklaarde  een  naburig  graaf  deze  landen  voor 
^n  eigendom  en  legde  hun  een  schatting  in  boter  op,  die  nog 
iot  onze  dagen  voortduurt.  Dit  geschiedde  in  't  jaar  1421,  dus 
reeds  3  a  4  eeuwen  na  hunne  komst  alhier. 

Ik  besluit  met  een  paar  dichtregelen; 

En  al  't  naburig  volk  van  Daarle,  Ham  en  Wierden 

Ja  't  statig  Almelo, 
Zal  steeds  een  dankbaar  oog  op  onzen  voorspoed  vesten 

Waaruit  hun  welvaart  sproot. 

C.   D.   KXPPEL  HESSBUNK. 

De  staat  boven  de  kerk.  In  onzen  tgd,  nu  de  scheiding  van  kerk 
en  staat  bgna  een  feit  is,  zal  misschien  de  volgende  historische 
bedrage  haar  plaatsje  waardig  z^n.  Uit  het  hoofd  der  merkwaar-* 
dige  en  fraai  geschrevene  rekening  der  Lieve- Vrouwen-kerk  te 
Aardenburg,  eenmaal  de  pronk  van  Vlaanderen,  en  om  hare 
bonworde  en  om  haar  wonderdadig  beeld,  van  1588—84,  bligkt, 
dat  hertog  Filips  van  Bourgondië  der  kerk  een  bgzonder  privilegie 


112  GESOHIEDBIOS. 

schonk  (1430)  namelgk:  dat  de  meesters  van  der  fabrijcke  zonden 
zgn  wereldlijke  personen  en  wel  drie  poorters  (ingezetenen)  en  twee 
vrijlatefi  (opgezetenen  Tan  het  platte  land  onder  het  Bragsche  vrge, 
die  rekening  zullen  doen  voor  hnnnen  wereldlgken  ontvanger,  voor 
commissarissen  des  graven.  Dit  is  wel  opmerkelgk,  daar  die  van 
St.  Baafs  hunne  rekening  moesten  doen  voor  den  bisschop,  deken 
en  andere  geestelgken.  In  den  opstand  en  onder  de  pacificatie 
van  (jrend  verschenen,  in  plaats  van  commissarissen  des  graven, 
de  burgemeester  en  schepenen  der  stad.  o.  p.  eoos. 

Abraham  Patras.  (XXV.  bl.  322.)  De  gissing  komt  mg  onjuist 
voor:  Zuidfrankrgk  was  wel  het  vaderland  van  Abraham;  doch 
hg  kwam  immers  als  gemeen  soldaat  in  Indië :  hg  was  dus  waar- 
schgnlgk  een  werveling,  o.  p.  aoos. 

Hiemanisvriend.  (XIX.  bl.  554;  XX,  bl.  20,  21).  Als  heeren 
van  Niemandsvriend  vind  ik: 

Francois  van  der  Burch,  geh.  met  jv^.  Dina  de  Both ; 

Hun  zoon  Johan,  burgr.  van  Dordt,  geb.  1618  f  1691,  geh. 
met  Margaretha  Berck,  geb.  1624  f  1677. 

Hun  zoon  Mathgs,  geb.  1659,  geh.  met  Eliz.  Franken. 

Hun  zoon  Johan,  geb.  1690,  burg.  van  Amsterdam. 

Na  diens  dood  ging  de  heerlgkheid  over  aan  Hendrik,  zoon  van 
Charlotta  Elizabeth  van  der  Burch  (dr.  van  Johan,  geb.  1696  f 
1742,  die  een  zoon  was  van  Johan,  heer  van  SlieJrecht,  geb.  1660, 
broeder  van  Mathgs),  de  Ie.  vrouw  van  Simeon  Petrus  baron  Col- 
lot  d'Escury,  heer  van  Naaldwgk  en  Sliedrecht. 

F.   CALAKD. 

Commaadenr  Baebel.  (XXV  blz.  102,  XXVI  blz.  21.)  Hg  is 
dezelfde  die  in  de  papieren  der  O.  I.  C.  kamer  Zeeland,  Christiaan 
Rebel,  Babel  en  Baebel  wordt  genoemd  en  uit  den  dienst  der 
marine  (admiraliteit  Zeeland)  in  die  der  O.  I.  C.  overging.  Wan- 
neer dit  heeft  plaats  gehad,  kan  ik  niet  uitmaken,  daar  een  deel 
der  resolutien  van  de  kamer  Zeeland  ontbreekt  en  de  papieren 
van  de  marine  over  die  jaren  in  den  noodlottigen  brand  van  dat 
departement  in  1844  zgn  verloren  geraakt. 


GBSCHIBDBKIS.  113 

Bekleedde  hg  hg  de  marine  den  rang  van  commandeur  —   een 
rang  tnsschen  dien   van  laitenant  en  van  kapitein  ter  zee  —  bg 
die  der    O.    I.  G.  was  hg  schipper.     Als  zoodanig  komt  hg  voor 
liet  eerst  voor,  op  het  nitloopboekje  van  schepen  in  Zeeland  aan* 
gehondeu,   in   1769,   op  het  schip  de  Gooverneur  Generaal,  waar- 
mede  hg    op   den    20  januarij  naar  Indië  vertrok.    Het  was  het 
kleinste  schip  wat  de  Comp.  in  die  dagen  in  haren  dienst  had  en 
wel  van    110  last;  de  overige  bg  de  kamers  waren  van  120  tot 
130  last.     De  andere  schepen  in   dat  jaar  voor  Indië  en  China 
bestemd,  liepen  of  vóór  of  na  hem  in  zee,  zoo  dat  hg  vermoedelgk 
de  reis  alleen  volbragt ;  van  bgzonderé  voorvallen  op  die  reis  wor- 
den nei^ens  aanteekeningen  gevonden,  zoodat  door  mg  in  twgfel 
wordt  getrokken^  of  de  gouden  medaille  van  verdienste,  door  prins 
Willem  V  aan  hem  geschonken,  wel  op  deze  reis  betrekking  heeft. 
Andermaal  vertrok   hij   naar  Indië  den  30  augustus  1773,  met 
het  schip  het  Huys  Om.  Dit  was  een  schip  van  150  last.  Uit  een 
engelsche  haven  schreef  hg  aan  de  bewindhebbers  der  kamer  Zee- 
land,   om   jaarlgks    drie   maanden  gage  aan  zgn  vrouw  te  willen 
uitbetalen.    (Resol:  28  october  1773).    In  177G,  den  9  julg  kwam 
b^  in  het  vaderland  terug  en  wel  als  bevelhebber  der  retourvloot. 
Het  was   de  gewoonte  bg  de  Comp.  om  het  bevel  over  de  re- 
toorschepen    op  te  dragen  aan  dezen  of  genen  hoogen  ambtenaar 
die  op  het  punt  stond  naar  het  vaderland  te  vertrekken  ^).   Aan 
Bern  werd  dan   den  titel  gegeven   van  admiraal  of  commandeur; 
bg   ontstentenis   van   dezen   werd  een   der  kapiteins  of  schippers 
hiertoe  benoemd  onder  den  laatstgenoemden  titel  van  commandeur. 
Werden  de  schepen  in  behouden  haven  gebragt,  en  bestonden  hier- 
tegen geene  andere  redenen,  dan  vereerde  de  Comp.  aan  hem  die 
den  titel   van   admiraal   of  commandeur  der  retourvloot  had  ge- 
voerd,  een  gooden   medaille  en  ketting,  ter  waarde  van  ƒ  1500, 
1000,  900,  600,  of  500,  naar  gelang  der  betrekking  door  hem  in 
Indië  bekleed.  Werd  dit  bevel  aan  een  kapitein  of  schipper  toever- 
trouwd, en   bragt  hg  de  vloot  in  goede  orde  in  de  vaderlandsche 


')  Zie  orer  deo   bevelhebber   eener   retourvloot   B^dr.   tot  de  Taal-,  Land-  en 
Volkenkunde  van  Ned.-Indië,  no.  7,  6  deel  blz.  802. 


114  GBSCHIEDElilS. 

havens^  dan  vereerde  men  hem  mede  die  medaille  en  ketting  ter 
waarde  van  f  500. 

Als  zoodanig  werd  aan  den  commandeur  Haebel  bg  resolatie 
van  de  vergadering  van  zeventienen  van  24  october  1776,  de 
gouden  medaille  en  ketting  toegekend. 

Die  medaille  voerde  op  de  eene  zgde  het  merk  der  Comp.  en 
aan  de  keerzgde  een  opschrift,  zoo  als  b.  v.:  lAlsoo  N.  N.  als 
1  commandeur  de  retourschepen  van  de  Nederl.  Geoctr.  O.  I.  C. 
tonder  zgne  vlagge  geweest  zgnde  in  den  jare  in  goede  orde 

ibehouden  in  de  havenen  dezer  landen  heeft  overgebragt,  wordt 
»hem  deze   Medaille   en  Eettingh  tot  een  gedachtenisse  vereerd." 

En  nu  ook  een  vraag: 

Heeft  de  geachte  inzender  van  het  laatste  artikel  over  Baebel 
zich  in  persoon  overtuigd,  dat  de  door  hem  opgegeven  medaille  het 
borstbeeld  van  prins  Willem  den  V^^n  draagt?         labokaitteb. 

ïederlandsche  plaatsnamen  in  ïoordamerika.  (XXY  blz.  321). 
Het  Igstje  zou  nog  al  te  vermeerderen  zijn,  b.  v.  Kaap  Hinlopen 
(Cape  Henlopen),  Zandhoek  (Sandyhook),  Adriaan  Bloks  eiL  en 
vele  uit  Pensylvaniê,  waarvan  mede  een  deel  tot  Nieuw  Nederland 
behoorde.  Wat  misschien  minder  bekend  is,  is  dit,  dat  de  klapper- 
man  te  Philadelphia  nog  in  't  Hollandsch  z^n  deun  doet  hooren, 
als  hg  roept:  »yir  ur  en  elle  marrege!''  De  Yankee  weet  dat  hg 
meent  vier  uren  en  een  heldere  morgen ;  doch  hoe  hg  er  aankomt, 
daaraan  denkt  hg  misschien  niec.  o.  f.  boos. 

Standplaatsniiling  van  predikanten.  In  de  Stemmen  voor  Waar- 
heid en  Vrede,  1875,  bl.  995—1016,  plaatste  de  heer  H.  M.  C. 
van  Oosterzee,  en  geacht  medewerker  ook  aan  dii  tgdschrift,  een 
merkwaardig  opstel  over  Standplaatsruiling  van  predikanten  in 
de  Nederl.  Herv.  Eerk,  een  stuk,  dat,  met  het  oog  op  de  scherpe 
tegenstellingen  in  belgdenis  en  richting,  welke  tegenwoordig  in 
de  kerk  heerschen,  veel  te  denken  geeft.  De  door  dien  schrgver 
vermelde  standplaatsruiling  werd  door  bezondiging  tegen  de  goede 
zeden  veroorzaakt,  en  ging  nieesttgds  öf  van  den  kerkeraad^  óf 
van  de  classis  der  daarin  betrokken  gemeenten,  öf  van  de  synode 
zelve  uit,  en  geraakte  sedert  het  jaar  1734  geheel  in  onbruik. 
Slechts  een  enkel  voorbeeld  noemt  hg  van  standplaatsruiling,  die 


GBSOHIEDENIS.  115 

door  den  predikant  zelven  aan  eenen  ambtsbroeder  werd  voar^' 
ydagen,  doch  waar  de  classis,  daar  de  predikant  met  zgne  gemeente 
onder  behoorde,  tegen  opkwam.  Al  was  het  ook  slechts  eene  enkele 
maalf  er  had  das  toch  toch  wel  eens  in  die  dageneen  (vrijvrillige) 
miling  of  voorslag  tot  ruiling  plaats.  En  dit  nn  is  het  juist  wat 
men  tegenwoordig  ziet  terugkeeren.  Immers  de  Eerkei.  Courant 
Tan  13  november  1875  levert  eene  advertentie  op,  waarin  een 
predikant  verklaart  eene  andere  plaats  te  wenschen,  daar  goede 
scholen  gevonden  worden,  en  waaraan  een  tractement  is  verbonden 
evenredig  met  de  behoeften  des  tgds.  Zie  hier  onder  een  anderen 
vorm  het  oude  beginsel  der  standplaatsruiling,  zg  het  ook  om 
gansch  verschillende  beweegredenen,   weder  in  't  leven  geroepen ! 

J.   ANBPACH. 


VRAGEN. 

Kogels  in  den  mond.  Galderon  zegt  in  zgn  drama:  £1  sitio  de 
Breda,  —  (Het  beleg  van  Breda  1624—1625)  —  dat  bg  de 
overgaaf  der  stad  uitdrukkelgk  bepaald  werd,  dat  de  bezetting 
met  volle  krggsmanseer  zou  uittrekken  en  elke  soldaat  een  kogel 
zoa  mogen  in  den  mond  hebben.  Er  staat:  »que  non  lieven  balas, 
sino  en  boca."  Zg  zullen  geen  kogels  mede  nemen  tenzg  in  den  mond. 
Pater  Hermanus  Hugo,  Soc.  J.  —  ooggetuige  even  als  Galderon  — 
vermeldt  hetzelfde  in  zgn:  Obsidio  Bredana  armis  Philippi  lY, 
Anspiciis  Isabellae  ductu  Ambr.  Spinolae  perfecta,  Antverpise  1629. 
Daar  heet  het  bl.  109:  iPilis  in  os  insertis*'.  Zie:  Onze  Wacn ter, 
jan.  1876,  bl.  35. 

Ook  onze  Geerard  Brandt  maakt  van  kogels  in  den  mond  mel- 
ding in  zgn:  Leven  en  bedrgf  van  den  Heere  Michiel  de  Ruiter, 
Amsterdam  1687,  bl,  311.  Daar  lezen  we:  lArtykelen  van  accoord, 
gemaakt  en  gesloten,  —  24  october  1664  —  tusschen  den  Weled. 
Heer  Michiel  de  Ruiter  ....  en  den  Heer  Kapitein  Sint  George, 
Gonvemeur  van  de  forten  op  't  eilandt  Goereê  ....  Artykel  V. 
Dat  de  voornoemde  Heer  Kapitein  Sint  George,  gouverneur  op 
*t  voorschreven  eilandt,  mitsgaders  alle  zgne  officieren  en  zgne 
soldaten  zullen  uit  het  voorschreeven  fort,  op  den  voorschreeven 


116  GESCHIEDENIS. 

dertigsten  dezer,  met  trommelslagh,  vliegende  vaandel,  koegels  in 
de  mont^  brandende  lonten  aan  beide  de  einden,  musqaetten  en 
pieken  op  schouder,  zydtgeweer,  de  bandeliermaaten  vol  buspoe- 
der, en  koegels  in  de  tas/^ 

Nu  wilde  ik  .vragen:  Wat  mag  toch  wel  de  grond  zgn,  de 
reden  waarom  die  vergunning  destyds  voor  een  eerbew^s  gold? 

J.   J.   PUTMAN. 

Wet  op  de  geslaohtsnamen.  Wanneer  en  door  wien  is  de  wet 
in  Nederland  in  werking  gesteld,  dat  alle  Nederlanders  een  ge- 
slachtsnaam voeren  moeten?  john  chüel. 

[De   wet  is  van  18  augustus  1811.  Zie  Nav.  VII,  bl.  87,  174.] 

Friesenborg.  (XXV,  bl.  583).  De  Priesenberg  leit  niet  bg  Olden- 
seel,  maar  tasschen  Markelo  en  Rijssen. 

Stamt  de  naam  Friesenberg  wellicht  ook,  even  als  Friesenveen, 
van  een  friesche  volkplanting  in  Twente  af? 

Haarlem.  johan  winklbr. 

Het  testament  van  czaar  Peter  den  Orooten.  Waar  kan  ik  dit 
merkwaardige,  voor  de  russische  politiek,  ook  van  dezen  tijd  en 
de  toekomst,  zoo  beslissende  stuk  in  zgn  geheel  lezen? 


Jacoba  van  Beieren.  Wie  heeft  de  goedheid  de  titels  der  werken 
over  haar,  alsmede  die  waarin  iets  over  haar  vooi komt  op  te  geven 
in  dit  tijdschrift?  Het  repertorium  van  Fruin  is  reeds  gebruikt. 

ANDANTK. 

Professoren  te  Middelburg,  enz.  Te  Water  in  zgne  autobiografie 
spreekt  bl.  89,  57  van  zijn  professoraat  te  Middelburg.  Ook  te 
's  Hertogenbosch  was  een  professor.  Wat  was  dat  voor  eene  be- 
trekking? Op  gemelde  plaatsen  waren  toch  academiën  noch  atbe- 
naea.  —  Hadden  sommige  steden  het  regt  verdienstelyke  geleerden 
dien  hooggeleerden  titel  te  geven?  Waren  er  ook  privilegiën  of 
tractementen  aan  verbonden? 


GESGHIISDENIS.  117 

HarlingexB.  In  het  werk  van  Wright:  The  Gelts,  the  Romans 
and  the  Saxons,  Lond.  1875,  p.  506,  lees  ik  dat  er  in  Engeland 
drie  plaatsen  zgn,  die  Harlington  genoemd  zijn  en  die  even  als 
Harlingen  in  Vriesland  hun  naam  ontleenen  aan  de  Harlings 
(Herelingas)  »connected  with  the  ancient  Tentonic  mythology." 

Wie  waren  die  Harlingers  van  de  duitsche  godenleer? 

G.  A.  s. 

Vragen  over  oude  kerkel^ke  inkomsten.  In  de  rekening  van  O.  L. 
T.  kerk  te  Aardenborg  van  1583 — 84  komen  de  volgende  posten 
voor,  nameligk  onder  de  uitgaven: 

lEruelicke  rente  ghenaempt  «graven  van  Gnisen  scult,  ende  es 
een  emelicke  rente  van  Leen  erfiie  ghemaect  ende  geammortiseert 
die  men  ontfangt  teenen  prefixen  (?)  daghe  staende  ten  relieue 
telken  veranderyn  by  coope  ofte  verst erenenesse  en  men  moetse 
houden  op  uaeme  staende  nan  lenende  persoonen,  hier  of  houd 
men  ordinaire  zitdach  np  Ste  Bavendach  en  men  es  scaldich  te 
betalene  wt  elc  gemet  (0,442368  heet.)  xxxiij  sch.  (ƒ  9,90)".  Vree- 
sel^k  hoog  voor  dien  t^d;  de  gebruiker  der  lander^en  zal  er 
waarscbijnlgk  geen  of  zeer  weinig  huur  voor  betaald  hebben.  Doch 
wat  merkwaardig  is,  is  dit:  het  in  leen  uitgegeven  goed  werd 
eigendom,  met  rente  belast  en  —  de  onkosten  en  formaliteiten 
van  leenverheffing  door  middel  van  recepis  (verklaring  van  over- 
gang aan  derden  door  verkoop,  schenkiiig  of  erfopvolging)  bleven 
bestaan.  Van  daar  de  bepaling,  dat  de  rente  niet  ten  laste  der 
der  doode  hand  mogt  big  ven.  Maar  welke  graaf  van  Guise  kan 
bedoeld  zgn? 

Onder  de  inkomsten  vinden  we: 

Ontfanc  van  bloc  en  lade  (offerblokken  en  laden  van  de  biecht- 
stoelen). Deze  werden  viermalen  's  jaars  geligt,  present  >coordekens 
end  kerckmrs"  en  wel  Matthei  (op  St.  Matthys),  Thonie  (St.  An- 
tonius),  half  Maerte  en  Joris  (St.  Joris). 

Verder  had  men  inkomsten  van:  zeluere  billóene  vergulde  en 
zelaë  (zilveren)  teeckens  metter  heelde  van  M.  de  pelgrims  vcocht. 
Loode  teeckens.  Wtinghen  (?)  end  sculpturen,  testamenten,  stal- 
Üchten  (waskaarsen)  end  offerwas. 

Giften.   Charitaten.   Meunickwyn  (een  bg zondere  gift?)  Coorne, 


118  GESCHIEDENIS. 

ylasy   büschcolen  (?)  Eynderen  np  te  weghen  (?),  fdnciatien.    Men 
ziet  er  waren  ook  inkomsten  van  de  lander^en  in  natura. 

Qs  P.    BOOS. 


OUDHEID-  MUNT-  EN^PEMINGKUNDE. 


Opschrift  in  de  kerk  te  Opheosden.  (XXY,  bl.  391,  489  en  534). 
Amold  van  Hoemen  (1384),  heer  yan  Hoemen  en  Middelaer,  werd 
heer  y.  Amersooi  door  zgn  hnwelgk  met  de  erfdr  yan  Amold  yan 
Herlaef,  heer  y.  Amersooi  (Robidé  yan  der  Aa,  Oud  Nederland). 

Frans  yan  Eynatten,  heer  yan  Neubourg,  Galoppe  en  Margraten, 
Zn  y.  Gillis  en  y.  Catharina  yan  Ruyschenberg,  werd  heer  yan 
Hoemen,  Odenkirchen,  Etzwiler  eu  Wedenau  door  zgne  yrouw 
Elizabeth  yan  Hoemen,  dochter  yan  Jacob  en  yan  Catharina  yan 
Spies  yan  Leursfelt.  Elisabeth  y.  Hoemen  stierf  14  maart  1613  en 
werd  begrayen  te  Galoppe  met  deze  acht  kwartieren: 

Hoemen,  Rewerscheit,  Escb,  Schmitburch,  Spies,  Deseff,  Vorst, 
Papeler.  (Annuaire  généalogique  1874,  p.  110  et  111). 

J.   n.   WAOKEB. 


VRAGEN. 

Venus  gra&chendster.  Volgens  Hesychius  beduidt  het  woord 
TVfjtfiwfvxog  grafschender  en  Spon  yond  te  Thyatire  in  een  opschrift 
melding  gemaakt  yan  een  tv^fiaoQvx^iq  vófAog  (grafschenderswet) 
en  meldt  daarbg  (Voyage  au  leyant  IH.  p.  122),  dat  Meursius 
zegt  dat  de  Lacedaemoniers  eene  Venus  tymborychos  yereerden. 
Wachsmuth  maakt  in  z^ne  Hellenische  Alterthumsk,  geene  melding 
yan  eene  Aphrodite  die  dezen  b^naam  yoerde.  Waarom  zou  Venus 
grafschendster  genoemd  zgn  geweest?  Van  eene  godheid  zou  men 
eerder  ,  yerwachten,  dat  zg  als  wreekster  tegen  grafschenders  zou 
opgetreden  zgn.  g.  a.  s. 


OVDHBID-  KÜHT-  EN   PBNlfllNOKUNDE.  119 

Fnnda  in  330  ▼.  Chr.  7on  üffenbach  maakt  in  zgne  Merkwür- 
dige  Beisen,  II.  p.  202  melding  van  eene  gouden  munt  van  Fi. 
Jol.  Crispns,  nob.  Caes.  (zoon  van  Gonstantinus  den  Grooten) 
op  welker  keerzgde  was  het  beeld  eener  overwonnene  vrouw  met 
de  regterhand  haar  hoofd  steunende  en  met  den  vinger  der  lin- 
kerhand op  de  lippen,  met  het  omschrift:  digito  compesce  labellum 
en  daaronder,  Francia. 

Was  de  woonplaats  der  Franken  (die  omtrent  830  v.  Chr.  nog 
beoosten  den  Rijn  woonden)  toen  reeds  Francia  genaamd,  of  is 
deze  munt  onecht?  g.  a.  s. 


KUNSTGESaïïIEDENIS. 


VRAGEN. 

Barend  Ghraat.  In  de  levensbeschrgving  van  Barend  Graat,  geb. 
1628  te  Amst.,  overl.  aldaar  1709,  te  vinden  bg  Houbraken  Schouw- 
borgh  der  Ned.  kunstsch.  II  bl.  200  en  Immerzeel  Levens  der  sch. 
L  bl.  290,  komt  zoo  veel  merkwaardigs  omtrent  dezen  verdien- 
stelgken  meester  voor,  dat  het  te  betreuren  zou  zgn,  indien  niet 
Tan  de  schildersacademie,  die  door  hem  te  zgnen  huize  gehouden 
werd,  bg  gelegenheid  van  de  tentoonstelling  van  Amsterdams 
oudheden,  bgzondere  kennis  werd  genomen. 

Weet  iemand  eenige  aanwj^zing  te  doen  van  de  leden,  die  tot 
deze  academie  behoorden,  die  volgens  Houbraken  uit  20  personen 
bestond  en  15  jaren  lang  bestaan  heeft?  Weet  iemand  eene  aan- 
wgzing  te  doen  of  beschr^ving  te  geven  van  de  door  Barend 
Graat  geschilderde  stukken,  waarvan  eene  niet  onbelangrgke  col- 
lectie te  Amsterdam  moet  te  vinden  zgn?  h.  g. 

Pieter  Panlns  Rubens.  Wie  heeft  de  goedheid  de  titels  der  wer- 
ken over  hem,  alsmede  van  die  waarin  over  hem  gehandeld  wordt, 
op  te  geven  in  dit  tgdschrift?  A»DA2fTjfi. 


1^0  MÜZIKGESCBIEDVNIS. 

VEREENIGING  VOOR  NOORD-NEDERLANDS 
MUZIEKGESCHIEDENIS. 


De  ntrechtsche  muiioyn  Jaoob  van  Eyk.  In  den  jaargang  1874 
van  den  Mav.  (bl.  418)  vraagt  de  heer  He^  e  inlichtingen  oyer  den 
ntrechtschen  music^n  Jan  of  Jacob  van  Eyk,  alsmede  over  diens 
grafzerk  in  een  der  kerken  van  utrecht.  Hieromtrent  kan  ik  hei 
volgende  mededeelen: 

Van  Eyk  werd  alhier  in  de  Nicolakerk  begraven  en  daar  werd 
ook  het  gemelde  grafschrift  met  het  opschrift  en  de  wapens  ge- 
vonden. Dit  bleek  mg  uit  een  ms.  van  de  vorige  eeuw,  op  het 
sted.  archief  aanwezig,  bevattende  de  opschriften  en  wapens  in  de 
verschillende  kerken^  waarin  ik  alles  in  hoofdzaak  vond,  gelgk 
het  door  den  heer  Buchler  was  opgegeven.  In  de  kerk  zelve  ech- 
ter^ die  trouwens  inwendig  nog  al  veranderingen  ondergaan  heeft, 
was  er,  voor  zoover  ik  kon  nagaan,  van  opschrift  noch  wapens 
iets  meer  te  vinden. 

In  bgzonderheden  w^kt  hetgeen  ik  in  het  ms.  aantrof  hier  en 
daar  van  dat  des  heeren  Buchler  af.  Zoo  luidt  het  vierregelig 
versje  hier  aldus: 

Van  Eyck  vant  braef  geslacht  der  baxen  leyd  hier  begraven  onder, 
God  nam  hem  t  oog,  maer  gav  t  hem  weer  in  t  oor, 
In  mond,  en  vingeren,  en  scherpheyd  van  gehoor, 
In  fiuyt,  en  kerckspel  een  aller  eeuwen  wonder. 

Ik  veronderstel  dat  de  lezing  van  de  laatste  regel  bg  den 
heer  B.  juister  is,  en  wg  dus  moeten  lezen:  »In  fiuyt  en  klokken- 
spel enz.";  en  wel  dew^l  ik,  bg  een  onderzoek  in  de  Yroedschaps- 
notulen  en  Thesauriers-rekeningen,  —  waarin  ik  een  en  ander,  zoo 
straks  te  vermelden,  omtrent  jhr.  v.  Eyk  vond  —  hem  nergens  als 
organist  vermeld  zag,  maar  daaruit  zooveel  te  meer  van  zgoe 
werkzaamheid  als  klokkenist  te  weten  kwam.  Wellicht  \9Bs  het 
versje  voor  den  maker  van  gezegd  ms.  reeds  niet  te  best  meer 
leesbaar. 

De   wapens  vertoonen  hier  en  daar  mede  nog  al  afwgkingen. 

In   het  onderschrift  van  het  wapenschild  wordt  hg  hier  niet 


HrZIBKOSflCHIEDraifl.  121 

Jo.  Jan  Jacob  van  Ejk,  maar  alleen  Jo.  Jacob  van  Eyck  ge- 
noemd. En  hierin  meen  ik,  dat  de  lezing  van  het  ms.  juister  is.  Ik 
Tond  hem  ten  minsten  in  de  Yrcedschaps-notnlen  en  Thesaariers- 
rekeningen  steeds  vermeld  met  den  voornaain  Jacob,  of  ook  wel 
Jacqnes.  Denzelfden  naam  schgnt  hg  ook  op  den  titel  van  »der 
Flnyten  Lnsthof'  te  dragen;  althans  in  de  Catalogus  der  biblio« 
tlieek  van  den  heer  Kramm,  onlangs  alhier  overleden,  leest  men 
bg  n^.  1990:  »Der  Flngien  lusthof^  beplant  met  psalmen,  pava- 
nen,  almanden,  couranten  etc.  En  de  nieuwste  voizen,  konstigh  en 
liefljk  gefignreert,  met  veel  veranderingen.  Door  den  £d.  jonk- 
heer Jacob  van  Eyck,  musicgn  en  directeur  van  de  klokwerken  tot 
Uitrecht.  Tweede  deel,  Amst.  P.  Matthgs.  1654  ')•'' 

Het  schgnt  dat  v.  Eyck  van  elders  zich  hier  heeft  nedergezet; 
doch  van  waar  en  in  welk  jaar  hig  hier  gekomen  is,  bleek  mg 
niet.  Het  eerst  komt  hg  voor  in  de  vroedsch.  resolutie  van  27 
dec  1624  en  schgnt  toen,  hoewel  reeds  met  het  klokkenwerk  op 
den  Dom  belast,  hier  nog  niet  lang  vertoefd  te  hebben.  Wg  lezen 
diar  toch  het  volgende :  ^Rapporteerden  de  heeren  Zyll  ende  Weede 
gesprooken  te  hebben  met  Jor.  van  Eyck  ende  van  hem  verstaen 
te  hebben  dat  het  speel  werck  opt  stadthnys  geheel  slecht  was 
ende  lichtelick  geholpen  conde  worden,  dat  de  kloeken  in  de 
parochie-kercken  tot  beeter  resonnantie  souden  connen  worden 
gebrocht^  ende  het  werck  Sinte  Cataignen  oock  merckelick  ver- 
betert etc.,  met  verhael  van  industrie  bg  hem  in  den  Dom  ge- 
broyckt  Ende  dat  hg  wel  gesint  was  hyer  te  big  ven  woonen,  als  hg 
maer  hadde  vier  hondert  gulden  sjaers,  daer  op  hg  als  een  blint 
man  die  hnlp  moet  hebben,  soberlick  genouch  sich  sonde  moeten 
gedoen,  daer  toe  hem  airede  bg  het  Domcapittel  twe  hondert 
gdden  waren  toegesegt,  resterende  nu  nocht  twe  andere  hondert 
goldens,  daer  op  een  voorslach  gedaen  worden  dat  de  stadt  veer- 
tich  gulden  sonde  mogen  geven,  als  d'andere  vier  capittelen^) 
oock  elck  veertich  gulden  aennamen  te  betalen.  Het  welcke  den 
voornoemden  heeren  gecommitteerden  aengeseyt  es  d  voorseyde  vier 

^)  De  Vereeniging  besit  dit  werk,  compleet,  in  twee  deelen. 

')  Te  utrecht  bestonden  T<5or  de  Hervorming  vyf  coUegiale  of  kapittelkerken, 
wdker  uikomBten  daarna  onder  het  beatnar  van  bycondere  coU^es  van  domheeren 
of  kMmqimfken  werden  gesteld. 

9 


122  1CUZIBKGE8CHIEDENIS. 

capittelen  eens  te  willen  aendienen,  ende  haar  daer  toe  te  disponeren/* 
Men  ziet  hieruit  dat  men  van  de  bekwaamheden  van  v.  Ejck 
al  spoedig  een  goeden  donk  had  verkregen,  en  dat  hg  kwam  in  een 
tgd,  waarin  men  aan  iemand  van  zgne  bekwaamheden  groote  be- 
hoefte had.  Daarom  besloot  de  vroedschap  dan  ook  den  3  jan. 
1625  >hem  (jonckheer  Jacques  van  Eyck)  aen  de  hant  te  honden, 
ende  van  stadts  wegen  toe  te  seg^en  hondert  gulden.' ' 

Het  tractement  was  zuinig,  doch  v.  Eyck  waagde  het  er  op  en 
weldra  bleek  het,  wat  men  aan  hem  had  en  hoe  onze  magistraat 
de  gelegenheid  niet  liet  voorbggaan,  om  van  de  kundigheden  van 
haren  beiermeester  en  uurwerk-opzichter  het  meeste  profijt  te 
trekken.  De  volgende  resolutie  van  7  july  1628  geeft  ons  van 
een  en  ander  een  uitvoerig  bericht. 

^Yerhaelden  de  Heeren  Borgermeesteren,  dat  den  blinden  Jor. 
van  Eyck  die  voor  zyn  constich  spelen  op  de  Glocken  ten  Dom 
van  de  Stadt  tot  noch  toe  genoten  heeft  een  tractement  van  hon- 
dert gulden  Jaerlicx,  ende  van  den  Dom  Capittele  twee  hondert 
ende  vyftich  gulden,  omme  verscheyden  redenen  aen  hare  E:  ende 
den  voorsz.  Capittele  versocht  hadde  augmentatie  van  gagie,  pre- 
senterende in  sulcken  gevalle  boven  zyn  moeyten  algereets  gedaan, 
op  den  Doms  toorn  te  volmaken  een  treffelgk  accoort  van  Dertich 
Clocken  wiens  gelycken  in  de  geünieerde  Provinciën  nyet  en  soude 
weesen,  mits  dat  men  hem  daertoe  moste  laten  volgen  noch  twaelff 
ofte  veertien  clocken  wt  andere  Kercken  ende  üloosters  die  aldaer 
onnodich  ende  ondienstich  zijn,  breder  gespecificeerd  in  zyne  schrif- 
telycke  Memorie  alhier  opgelesen,  ende  dat  hare  E:  hier  over  in 
de  verleden  weecke  waren  in  communicatie  geweest  met  de  Heeren 
Domdeecken,  ende  eenige  Capitularen  van  den  Dom,  alwaer  hare 
E:  opt  behagen  van  de  Yroetschap  voorgeslagen  hadden,  dat  zyne 
voorsz.  gagie  met  hondert  galden  vermeerdert  mochte  worden,  te 
betalen  by  de  Stadt  ende  Capittelen  voorsz.  elcx  Vyftich  gulden, 
maer  dat  die  van  den  Dom,  narrerende  de  oncosten  int  begin  doen 
hy  van  Eyck  hier  quam,  by  haer  E  t  gesupporteert  van  defroyementen 
ende  anders,  Ende  dat  hem  daerenboven  bg  t'selve  Capittel  gegeven 
was  een  Vicarye,  gesustiueert  hadden  dat  men  hem  jegentwoordich 
zyne  gagie  moste  verhogen  tot  op  vyff  hondert  gulden  jaerlicx, 
Ende   dat  alsulcz   de   Stadt  jaerlicx  hondert  gulden  meer  sonde 


MUZIEKGSSCHUOSNIS.  123 

geren  ala  voor  desen,  Ende  die  van  den  Dom  CapUtele  Yyftich 
golden,  waer  inne  de  Heeren  Borgermeesteren  voornoemt  nyet 
T<)rderB  hadden  willen  doen,  eonder  t*selve  myn  Heeren  van  de 
Vroetscliap  voor  te  dragen,  die  naer  eenige  weynige  discoursen 
ende  deliberatie  goetgevonden  hebben,  te  authoriseren,  als  geaatho* 
meert  worden  by  desen  de  Heeren  Borgermeesteren,  omme  met  de 
Heeren  Domdeecken  ende  Capittele  voornoemt  desen  aengaendc  te 
accordeeren,  ten  mees  ten  voordele  vande  Stadt,  ende  voorts  hy  de 
Heeren  Ordinaris  Gedepden.  yande  Staten  bevorderen,  dat  men  de 
clockgens  tottet  voorsz.  accoort  gereqnireert,  ende  in  de  Conventen 
hangende,  waer  van  de  Heeren  Staten  ofte  die  vande  Ridderschap 
de  directie  hebben  den  voorn.  Jor.  van  Eyck  late  volgen,  Beneffens 
t  welcke  de  Vroetschap  noch  nodich  acht  in  consideratie,  dat  de 
kunst  met  de  voorn.  Jor.  van  Eyck  mochte  versterven,  ende  alsnlcz 
alle  zyne  geinventeerde  ende  gemaecte  wercken  vruchteloosch  zonden 
wesen,  by  t'accorderen  vande  voorsz.  augmentatie  van  zyn  gagie 
te  stipuleren,  dat  by  van  Eyck  zal  vernemen  nae  een  persoon  ofte 
twee  daer  toe  beqaaero,  ende  de  Vroetschap  aengenaem,  die  hy 
gebonden  zal  weesen  in  zyne  konst  te  instrneren,  omme  by  versterff 
9jne  plaetse  te  cunnen  becleden,  des  hy  weder  versekert  zal  worden 
Tan  zyn  leven  lang  te  behouden  zyn  tractement,  off  schoon  een  , 
ander  in  zyn  plaetse  by  zyn  leven  mochte  worden  gesteltc" 

Men  ziet  hieruit,  hoe  hoog  de  Vroedschap  van  Eycks  diensten 
waardeerde ;  hoe  men  begreep  in  hem  een  kunstenaar  gevonden  te 
hebben,  die  bg  zgn  dood  niet  vervangen  zou  kunnen  worden; 
waarom  zg  dan  ook  als  waarlgk  ivroede^'  mannen  en  »voorsienige 
heeren*'  maatregelen  beraamden,  om  bg  tgds  voor  geschikte  op- 
volgers te  zorgen,  ingeval  van  Eyck  hun  kwam  te  ontvallen.  Oeen 
wonder,  dat  de  Vroedschap  den  28  oct.  van  datzelfde  jaar  besloot 
zgn  tractement  van  /  100  op  /  200  te  brengen  igeconsidereerd 
ie  goede  diensten  die  den  voorn.  v.  Eyck  aent  uyrwerck  ten  Dom 
gedaen  hadde,  ende  —  zooals  er  naief  wordt  bijgevoegd  —  zyn 
Termakelyk  begeren  ende  spelen  op  de  clocken.'*  Een  gedeelte, 
namelgk  de  helft,  van  deze  tractementsverhooging  wordt  hem  be- 
paaldelgk  toegelegd  »voort  opsicht  die  hy  gehouden  zal  weesen  te 
hebben  op  de  Horologes  ende  Clocken,  soe  van  de  andere  Carspel 
hereken  als  van  den  Stadthuyse." 


124  KUZIKKGISSCflUBDENlS. 

Aan  de  voorwaarde  om  jongelieden  in  zijne  kunst  te  onderwazen 
is  door  y.  Eyck  voldaan,  blgkeus  zign  request  van  18  april  1631^ 
waarin  hg  zegt  >dat  hy  eenige  ten  deele  geinstrueert  hebbende, 
dselve  niet  tot  perfectie  conde  brengen  sonder  te  hebben  een 
accoord  cimbalen  ofte  cleyne  klockgens  omme  syne  discipulen  daer 
inne  binnenshnys  te  oeffenen  die  anders  tot  syn  ende  der  stadts 
schande  op  de  publycque  clocken  souden  brodden,  versouckende 
oversulcx  dat  Hem  gecon  senteer t  mochte  worden  tot  oosten  deser 
stadt  te  doen  gieten  een  accoorJ  van  dartich  Gimbaeltgens,  twelck 
met  syne  appendentien  ten  naesten  by  vier  hondert  guldens  costen 
sonde.  Belovende  over  sess  jaren  aen  de  stadt  te  restitueren  vier 
hondert  guldens,  ofte  de  cimbaeltgens  selffs  die  hy  door  syne  in- 
dustrie verhoopte  middelertgt  veel  weerdiger  te  maken  etc.**^ 

De  vroedschap  vereenigdé  zich  met  zgn  verzoek  op  de  door 
hem  gestelde  voorwaarden,  waarvan  contract  werd  opgemaakt. 
lEnde  is  geconsenteert  dat  Jor.  van  Eyck  voornoemt  tselve  werck 
sall  hebben  in  syne  huysinge  omme  te  beeter  selver  te  practiseren 
ende  andere  te  instrueren." 

Deze  cimbalen  zgn  gemaakt  door  zekeren  v.  Meurs,  zoo  als 
blgkt  uit  eene  resolutie  van  27  nov.  1637:  »Omme  Jo^.  Jaques 
van  Eyck  ende  Aelt  van  Meurs  te  horen  aengaende  de  cimbalen 
by  hem  van  Eyck  aen  van  Meurs  aenbestaeyt  te  maecken  ende 
van  hun  wedervaren  pertinente  aenteeckeninge  ende  rapport  te 
doen  syn  by  de  vroetschap  gecommit  teert  enz." 

De  verdere  geschiedenis  van  deze  cimbaaltjes  heb  ik  niet  kunnen 
nagaan.  Dit  is  echter  zeker,  dat  v.  Eyck  tot  aan  zgn  dood,  26 
maart  1657,  in  zgne  betrekking  is  gebleven.  Den  1  april  1657 
werd  aan  Jacques  van  Eycks  erfgenamen  betaalt  /  150  voor  een 
half  jaar  tractement.  Zgn  opvolger  Johan  Dirx  ^),  die  in  het  vol- 
gende jaar  benoemd  werd,  zal  waarschgnlgk  een  zgner  leerlingen 
geweest  zgn. 

utrecht  Sn. 


')  Volgens  myne  aanteekeningen  heette  hy  Dicx.  Als  soodanig  komt  hij  ook 
ab  componist  voor,  in  ir 't  Uitnemend  kabinet  toI  Payanen,  ena"  dat  Te«lal  met 
irder  Flngten  Lusthof"  in  één  band  geyonden  wordt. 

SPBLLRBS. 


MUZIEKOBSCHISDVNIS.  125 

Orgels  en  klokkenspel.  (XXV,  bl.  549).  >Deze  kerk  [de  Groote 
of  St.  Stephens  kerk  te  N^megen]  praalt  ook  met  een  uitmuntend 
orgel,  waarvan  de  maker  ïs  L.  Koning,  beroemd  orgelmaker  te 
Kealen.  Hetzelve  werd  in  de  maand  april  1774  begonnen  en  in 
aagastas  1776,  tot  grooten  lof  van  deszelfs  maker,  voltooid.  Dit 
orgel  bevat  een  prestant  van  16  voet,  3  handklavieren  van  gr.  C 
tot  drie  gest.  F,  1  voetklavier  van  gr.  G  tot  één  gestr.  D,  54 
stemmen,  64  registers,  3600  pgpen,  12  windladen,  8  blaasbalgen 
houdende  36  graden  wind.  Behalve  vele  andere  instrumenten 
osarbootsende  pgpen,  vindt  men  op  dit  orgel  ook  het  Carriilon, 
hetwelk  zoo  kunstig  is  gemaakt  dat  zelfs  de  beste  orgelkenner, 
indien  hg  vooraf  niet  weet  dat  het  uit  pypwerk  bestaat,  hetzelve 
voor  metalen  klokjes  houden  zonde.  Wat  het  uitwendige  betreft, 
hetzelve  is  sierlgk  en  prachtig  vervaardigd  onder  opzigt  van  den 
(laartoe  door  den  Magistraat  aangestelden  Architect  van  der  Hart, 
het  bovenwerk  naar  de  Corintische,  en  het  rugpositief  dat  op  8 
Dorische  kolommen  van  zwart  marmer  rust,  naar  de  Ionische  orde. 
Het  beeldwerk  en  vele  andere  sieraden  zi^n  vervaardigd  door  den 
kitnstbeeldhouwer  Johan  Eeerbergen  te  Rotterdam.  Eene  breed- 
Toerige  beschrgving  van  dit  orgel  is  te  vinden  in  eenen  gedrukten 
hrief  van  den  heer  Peter  Beijen,  organist  alhier  aan  den  heer 
Joachim  Hess,  organist  te  Gouda."  H.  K.  Arkstee,  Ngmegen,  de 
oade  hoofdstad  der  Batavieren,  bl.  268.  * 

Aan  'i  Uddelermeer.  a.  aabsek. 

Toonkanstenaan,  voorkomende  in  het  Album  stadiosorom  der  leid- 
iche  hoogeschool.  (Vgl.  XXV  bl.  614)  In  antwoord  op  de  ingeko- 
men vragen  van  den  heer  ....  dient  dat  dr.  W,  N.  du  Rieu  te 
Leiden  mg  daaromtrent  in  der  tgd  het  volgende  schreef: 

»De  termen  musicus  academiae  of  musicus  universitatis,  houd 
>ik  voor  den  titel  van  de  kapelmeesters  der  universiteit;  de  overige 
>al8  musicus,  musicam  docens,  musicae  informator  enz.  houd  ik 
>Toor  gewone  rauziekmeesters,  zonder  dat  zg  in  eenige  betrekking 
>tot  de  hoogeschool  stonden,  zoo  als  ik  uit  de  overeenkomstige 
>ToorbeeIden  opmaak." 

Voor  zooverre  bekend  werden  er  geene  coUegies  over  muziek 
gegeven.    Alleen  schgnt  daarvan  afgeweken  te  zgn  ten  tgde  dat 


126  inrZIBKGESCHlSDENlS. 

C.  F.  Rappe  de  betrekking  van  kapelmeester  vervalde,  daar  die 
30  mei  1816  tot  lector  werd  benoemd  en  eene  plaats  kreeg  op  de 
series  der  lessen  met  de  andere  lectoren.  Zgne  opvolgers  dragen 
echter  dien  titel  niet  meer,  zoodat  vermoedelyk  later  hierin  vreder 
verandering  gebragt  is,  of  was  welligt  de  benoeming  tot  lector, 
een  persoonlgk  bewgs  van  achting  voor  Rappe? 

Als  reden  voor  de  inschi^ving  oppert  dr.  da  Riea  de  gissing, 
dat  welligt  de  voorrechten  die  de  studenten  genoten,  waaronder 
voornamelgk  vr^dom  van  accijns  behoorde,  daartoe  aanleiding 
kannen  gegeven  hebben. 

Mogt  iemand  over  een  en  ander  eenig  licht  kannen  verspreiden, 
dan  hoad  ik  mg  daarvoor  aanbevolen. 

8.   8PSLLE&8. 


TAALKUNDE. 


Heim.  Ik  vestig  de  aandacht  op  het  woord  Aetm,  dat  zoo  vaak 
in  plaatsnamen  voorkomt  en  ten  opzigte  dier  plaatsnamen  een 
oorspronkelgk  dietsch  achtervoegsel  mag  heeten.  Men  weet  dat 
het  nog  voortleeft  in  den  vlaamschen  ait^^ang  hem^  versterkt  tot 
gherri,  In  Zeenwech-vlaanderen  leeft  het  almede:  de  met  steenen 
bevloerde  plaats  achter  vele  woningen  is  door  een  heim  (elders 
heining,  schat)  afgesloten  en  dit  heim  heeft  eene  bg  zondere  zamen- 
stelling:  't  is  geen  schutting  met  digtgesloten  planken,  't  is  geen 
vermaak  van  lange  staken  aan  korte  dikke  staken  gebonden  met 
teenen  of  vastgenageld,  *t  is  een  heim.  Men  plaatst  eenige  staken 
of  palen  langs  het  af  te  schatten  erf:  deze  palen  zgn  van  bo?en 
plat  en  daarop  wordt  eene  van  1  tot  4  decimeter  breede  lat  of 
smalle  plank  gespgkerd.  Ziedaar  het  heim,  soms  nog  versterkt 
door  eene  lat,  halfwege  de  palen  of  staken  daaraan  vast  gehecht. 

Dient  het  vermaak  (van  het  werkwoord  vermaken,  afmaken,  af- 
duiten)  alleen  om  vee  te  weren,  het  heim  bewgst  denzelfden  dienst, 
maar   belet   tevens  den  overgang  over  de  plaats  door  menschen; 


TAALKUNDK.  127 

het  heim  schut  huis  en  erf  of  van  den  openbaren  weg  of  van 
naburige  erven  af. 

Het  Nederlandsch  en  Hoogduitsch  hebben  't  alleen  nog  in  zaraen- 
st^Uingen:  heimwee^  trek  naar  huis,  en  heimath  het  te  huis^  het 
onderlak  huis. 

't  Zal  velen  bekend  zgn,  dat  het  in  plaatsnamen,  hoe  ook  ver- 
roroid,  als  in  Arnhem,  Stockhem,  enz.,  menigvoldige  malen  voor- 
komt, maar  in  Vlaanderen  bovenal  en  —  ook  dit  is  merkwaardig  — 
altoos  binnen  de  Ign,  die  de  oude  zeekust  ten  westen  en  noorden 
van  Vlaanderen  aanwijst,  dus  op  de  hooge  zandgronden,  nooit  op 
de  aangespoelde  gronden. 

Nooit?  O,  men  denkt  het  tegendeel:  er  zgn  zamenstellingen 
met  heim  ook  op  de  lage  gronden,  doch  meest  als  namen  voor 
enkele  huizen,  buitenplaatsen  enz.  Mgn  huis  zou  b.  v.  zeer  ge- 
schikt Bozenheim  kunnen  genoemd  worden  en  dat  des  uitgevers 
Lomansheim ;  doch  dan  is  het  ontleend  aan  de  oude  plaatsnamen, 
evenals  het  burg  in  Slikken  burg^  Klompen  burg,  evenals  het  vliet 
in  Zorgvliet,  evenals  het  daal  in  Bloemendaal  en  het  vrgk  in 
fiostwgk,  Zandwgk,  enz. 

Getuigt  de  zamenstelling  met  heim  voor  plaatsen  op  de  liooge 
zandgronden  van  oudheid^  niet  minder  de  bgvoegselen  hiervan, 
zel6  zóó,  dat  ze  zich  in  den  nacht  der  eeuwen  verliezen  en  de 
verklaring  soms  niets  anders  is  dan  eene  belachelgke  poging. 

Ik  wensch  eene  Igst  der  m^  bekende  vlaamsche  heimen  mede  te 
deelen.  De  letter  L  achter  den  naam  zal  aanduiden,  dat  die  ont- 
leend is  aan  eene  kleine  Vaderlandsche  (belgische)  geschiedenis  van 
den  heer  Lanssens  te  Gouckelaere  in  Westvlaanderen.  Staat  er 
eene  R  achter,  dan  heb  ik  zelf  eene  poging  tot  verklaring  gewaagd, 
waarvan  ik  hoop,  dat  men  die  niet  belachel^k  zal  vinden.  Ont- 
breken L  of  B,  dan  helpe  de  Navorscher  zooveel  mogelgk. 

FEANKBIJK    (VOOUMALIO   GKAAFSCHAP   BOULOGI^E). 

Turbinghem. 

Trelinghem,  twee  malen. 
Maninghem. 
Bremighem. 

Berthinghem,  woning  van  Bertinus.  In  864  bestond  er  eene  abdg 
van  St.  Bertin.  B. 


128  TAALKUmDB. 

Aadinghemi  woning  aan  de  Aa-stroom.  S. 

Turdinghem.  Tarden,  terden  is  treden,  welligt  duB  woning  aan 
het  enge  pad.  B. 

Inghem,  woning  aan  de  inge,  engte.  B. 

Bainghem. 

Leutinghem. 

Elinghem. 

Looyinghem.  Loo  is  hoatrgk  oord,  dos  mogelgk  woning  aan  de 
boschengte.  B. 

Ardinghem. 

Spanghem. 

Andréhem. 

Hoog  Winghem. 

Herdinghem. 

Sottinghem. 

BALLIAGE  VAN  ST.  OMBR  (ST.  OMAERS). 

Bnminghem. 
Toomeghem. 
Bainghem,  als  boven. 
Bonvelinghem. 

Moringhem.   Morineghem,   Morinen-heim,   woonplaats  der  oude 
Morine^i.  B. 
Tetinghem. 

Dringhem. 
Bringhem. 

Teteghem. 

CASSELEUTE  VAN  CASSEL. 

Terdeghem.    Zie  Turdinghem  hierboven* 

Hondeghem,  woning  bg  den  offérsteen.  In  Zuidbeveland  lag 
eertgds   Hondeghem-ambacht,  dat  men  voor  offerplaats  houdt.   B. 

Elünghem. 

Blaringhem. 

Boeseghem.  Boesinghe  en  Bo-sgeng,  zon  in  het  Keltisch  opper- 
zgde  beteekenen.  L. 


CASSELRIJB  VAN  B0UBB0UA6. 


CA8SELBIJB  VAN  6T.   WINOXBEBGBN. 


TAALKUNDE.  129 

BELGIË.  WE8TTLAANDEREN,   't  BBVG8CHE  V&UE. 

Kxjem  voorheen  Gleyhem,  woning  op  den  kleigrond.  L. 

£erDeghem  of  Heyghem,  heidewoning.  L.  JEer,  scbgnt  in  eren^ 
opploegen,  scheuren,  op  ontginning  te  i%gzen:  dit  komt  mg 
waarschgnlgkst  voor,  daar  het  in  1119  Erninghem  heette.  B. 

Beekeghem  of  Waezebeek,  woning  aan  de  beek  L.,  de  slykerige 
(wBse)  beek  B. 

Zerkeghem,  ook  Zarkeghem:  er  was  in  die  streek  reeds  in  de 
Xe  eeaw  eene  beek  de  Zarre  of  Sarre  bekend.  B. 

Belleghem,  woning  van  den  heer  Belle.  L.  Ik  zet  er  een  vraag- 
teeken  achter.  Belle  (Baillienl)  is  ja  een  geslachts-  maar  ook  een 
stadanaam  in  Noordfrankrgk. 

Snell^hem  of  Snellegeestkerke,  een  der  oadste  van  Vlaanderen. 

Lophem. 

Zedelghem. 

Beemem,  Beem-heim^  woning  der  beren.  Beirvdde,  ligt  in  de 
Bsbgheid.  B. 

Ichteghem. 

Werkhem. 

Zarrem,  woning  aan  de  beek  de  Zarre  of  Sarre.  L.  Yergelgk 
Zerk^hem. 

CASSELRIJB    VAN  VBÜBNE  OF  VEUBME-AHBACHT. 

Wnlveringhem.  Wulf  is  nog  Isegrims  ylaamsche  geslachtsnaam. 
Woning  der  wolven?  B. 

Hottthem,  woning  in  het  hoat,  boschwoning.  B. 

Vinckhem,  vinkenhuis,  vinkenwoning.  B.  Bg  Aardenburg  \^ 
een  Yinkenbroeck  en  Vinkenburg. 

Alveringhem  of  Alverghem^  eertgds  Adelfiringahem,  woning  van 
den  heer  Alverus  (?)  L. 

CASSELBIJE  VAK  IPBBEN. 

Clerckhem,  woning  der  clercken,  clerus,  geestelgken,  voor  1144 
eene  kleine  buurt  met  kapel.  B. 
Werkhem. 

Wulverghem,  vergelgk  Wnlveringhem. 
Bolleghem. 

Ledeghem,  woning  aan  de  lede  of  waterloop,  B.  aan  de  lede, 
de  of  weg.  L. 


130  TAALKUNDE. 

CA88ELBIJE   VAN    EOETBIJK. 

Eeghem,  woning  aan  de  Ee,  het  water.  B.  Doch  was  het  vroe- 
ger Heyghem,  dan  heidewoning.  L. 

Caneghem. 

Pittheni.  woning  in  een  put  of  laagte.  L.  Inderdaad  pit  is  put^ 
doch  't  komt  me  wel  gezocht  voor.  B. 

Emelgem. 

Dyghem. 

Galleghem. 

Wevelghem,  kolonie  van  wevers  nit  Meenen  en  Eortrgk,  in  de 
Xe  eeuw  gesticht.  L. 

Bisseghem  ook  Sysseghem,  woning  van  den  heer  Sjsse ! !  L. 

Sueveghem,    Saeve-heim,  woningen  eener  suevische    kolonie.  E. 

Belleghem.  Zie  boven  onder  't  Bmgsche  vrge. 

Bolleghem,  ook  onder  Iperen. 

Coyghem. 

00STVLAAND££EN. 

Avelghem. 

Peteghem,  woning  weleer  van  den  romeinschen  veldheer  Lacins 
Paetus  in  500.  L. 

Lenpeghem. 

Tichem,  Thieghem,  eert^ds  Ti^deghem,  woning  van  Tiede.  L. 

Ghijselbrechteghem,  woning  van  Ghyselbrecht  of  Gysbert.  B. 
Er  was  een  hertog  van  Lotharin^^en  van  dien  naam. 

Anseghem. 

Worteghem. 

Monreghem,  Moere-heim,  woning  in  de  moere  (Hd.  moor), 
moeras,  veen.  B. 

Berchem,  welligt  hetzelfde  als  Beernem,  Beerenheim.  B. 

Crugsbauthem,  woning  b^  het  krnishont  als  grenspaal?  B. 

Denterghem,  woning  aan  de  Dender?  B. 

Desselghem,  voorheen  Terlinghem. 

Waereghem. 

Somerghem.  Dit  ligt  op  de  uiterste  grens  der  zandgronden  en 
is  misschien  betrekkelgk  eene  jonge  plaats,  eene  zomer  woning. 
Weleer  was  er  een  burgtslot. 


TAALKUHDE.  131 

Maldeghem,  wooing  in  de  streek  der  Melden  (groente),  zeggen 
sommigen,  anderen  denken  aan  de  Meldii,  een  germaansch  volküken 
door  Cesar  vermeld.  De  beer  L.  aan  een  heer  Ualder. 

Adeghem,  woning  aan  de  A,  het  water.  B. 

Oedelem,  eertijds  Odeghem,  woning  van  zekeren  Ode.  L.  St. 
Lambertus  stichtte  er  in  906  een  klooster. 

Loyendeghem.  Loo  is  een  houtrgk  oord.  B. 

Wondelghem. 

Hemel  veer  dighem.  Zou  men  hier  aan  hemelvaardig,  religieus, 
kluizenaars  of  kloosterleven  mogen  denken  en  Godveerdighem 
hetzelfde  beteekenen?  eenzaam  levende  kloosterling,  vaardig  voor 
&od,  vaardig  voor  den  hemel?  B. 

Op  mgne  kaart,  van  welke  ik  de  fransche  en  westvlaamsche 
plaatsen  overnam,  ontbreken  er  eenige  door  den  heer  L.  vermeld. 
Ze  zgn: 

Elverdinghe,  voorheen  Elverdinghem,  waar  in  804  zekere  Lando 
Tan  Elverdinghe  een  roofslot  bezat. 

Ettel^hem.  Zou  volgens  Meyerus  aan  Attila  herinneren  en  dus 
Attilaghem  geheeten  hebben.  Vredius  denkt  aan  het  oude  Attel, 
Adel,  dus  Adelswoning. 

Iseghem  of  Yseghem,  naar  den  heer  Yze.  L.  (?)  Beeds  in  930  ver- 
meld, 1522  graafschap,  1548  prinsdom. 

Leffinghe  of  Leffinghem,  bekend  uit  Maurits  togt  naar  Nieuw- 
poort,  zal  z^nen  naam  ontleend  hebben  van  Liedergk  II  forestier 
van  Vlaanderen.  Ik  twgfel  of  de  plaats  wel  zeer  oud  is :  't  is 
een  der  weinige  m^  bekende  heimen  op  de  latere  grondvorming 
gelegen.  Buitendien  schenen  mg  die  vlaamsche  forestiers  al  zeer 
legendarische  wezens. 

Leke,  Leeke,  en  Leekem.  L.  heeft  er  niets  bg  te  voegen.  Mg 
schemert  iets  in  de  herinnering  als  zou  Leke  aan  stroomend  water 
doen  denken. 

Marckeghem.    Woning   aan   de   mark   of  grens,  L  welligt  van 
den  mark-  of  grensgraaf.  B. 
Merckeghem^  zal  wel  't  zelfde  zgn.  B. 
Reninghe,  voorheen  Beninghem,  in  1161  onder  Diederik  van  den 

Ëlxas  eene  woeste  streek.  Zou  er  verlettering  van  Ernen,  ontgin- 
nen, in  schuilen?  B. 


132  TAALKin^DE. 

Roxem.  In  700  Bechastam.  Zon  er  verwantschap  zgn  met  Rechem? 

Ylaniertinghe,  voorheen  Flamertinghe  en  Flamortinghem.  Zon 
het  kunnen  zgn  woning  der  Vlamingen  (vlagtelingen,  ballingen) 
aan  de  engte?  B. 

Vlisseghem.  L.  zegt,  eertgds  eene  woonplaats  der  Zeenwen,  om 
hare  miynwerkers  zeer  vermaard.  Zon  de  man  er  meenen  Vlissingen 
in  te  vinden?  Welligt  ook  Ulysseghem:  dat  zon  geen  mirakel  zgn, 
daar  hg,  met  de  Graue,  Lisseweghe  voor  Ulysses  weg  zon  honden 
aarzelde  hg  niet  door  aan  lis  of  riet  te  denken ! 

Tilleghem.  Deze  plaats,  eene  heerlgkheid,  vinde  ik  noch  op  mgne 
kaart  noch  bg  L.  Zoa  't  gewaagd  zgn  aan  den  H.  Tillo-Paulas, 
die  in  700  de  kerk  te  Iseghem  stichtte,  te  denken?  B. 

De  heer  Lanssens  is  even  aventnurlgk  in  de  afleiding  der  voor- 
voegsels voor  de  heimen  als  hg  het  is  in  die  voor  loo,  lede,  beke, 
velde,  camp,  munster,  enz.:  hg  heeft  dadelgk  een  persoon  bg  de 
hand  naar  wieu  de  plaats  genoemd  kan  zgn,  zonder  dat  we  ver- 
nemen of  die  persoon  ook  bestaan  heeft. 

Omtrent  Belle  (Ballienl)  zegt  de  heer  L.  dat  hier  een  kasteel 
of  bnrgt  der  Romeinen  was.  De  kroniekschrgver  Meyems  zegt, 
dat  de  door  Gesar  verdreven  Belgen  hier  eene  stad  stichteden,  die 
zg  Belgioli  en  Belbala  noemden.  Als  't  waar  is,  zei  Mote!  Zon 
men  niet  heel  eenvoudig  aan  balge  of  balliage  te  denken  hebben, 
die  in  Noordfrankrgk  vooral,  zoo  veel  voorkomen. 

De  naam  Vlaming  of  liever  Vlaanderen  is  lang  het  onderwerp 
van  vele  gissingen  geweest :  'k  wil  mgne  meening  daarover  zeggende 
er  eene  mededeelen  die  zeer  curieus  is. 

Zonder  aan  fladderen  te  denken,  komt  het  mg  voor  dat  Vlaan- 
deren, Flanderen,  eenvoudig  doet  denken  aan  vluchteling,  baüing 
en  wel  Saksische  vingtelingen,  die  hunnen  naam  gaven  aan  het 
Saksische  strand  en  misschien  aan  de  Saksische  (nu  zeenwsche) 
eilanden ;  Vlaanderen  zal  dan  eenvoudig  het  land  der  ballingen  zgn. 

Tegen  den  aiouden  oever,  gevormd  door  de  uit-  en  inloopende 
Ign  van  den  EasselbergCMont-Cassel)  tot  den  berg Blandgn  (te  Gent) 
met  breede  en  lange  hoekeu,  met  heuvelen  (oude  duinen)  bezet,  in- 
en  nitspringende,  ontstond  door  de  werking  van  Maas,  Schelde, 
Eede,  Sincfala  en  tallooze  beken  en  vlieten  eene  lage  strooks  gronds, 
die  tot  toevlugtsoord  aan  van  elders  verdreven  stammen  werd. 


TAALKUNDE.  133 

Deze  nieuwe  schepping  was  laag  en  waterig,  en  daarop  vinden 
we  dan  ook  de  diken,  dammen,  slaizen,  moeren,  enz.  Was  de 
bodem  laag,  hg  was  ook  zeer  bewegelgk  en  los,  vol  kleine 
meren  met  dravende  eilanden.  Deze  laatste  omstandigheden  nu 
hebben  aanleiding  gegeven  tot  de  stelling,  die  ik,  enkel  als  eene 
curiositeit,  mededeel.  De  steller  is  de  eerwaarde  heer  Ad.  Daclos, 
priester,  die  in  1873,  als  XVIIe  stukje  der  Bibliotheke  rond  den 
heerd,  de  >Oude  kuste  van  Vlaanderen'*  becchreef.  Dit  werkje 
bezit  eigenaardige  verdiensten,  doch  jammer  dat  het  geschreven 
is  met  het  doel,  om  het  westvlaamsche  dialekt  tot  schrgftaal  te 
Terheffen.  Vlaanderen  zal  afstammen  van  vla,  vlade,  >'t  gene  eene 
platte  vochtige  streke  beteekent."  Vlaerdsloo,  Vlaerdinghen,  de 
vla  en  de  vuilvla,  zullen  er  mede  in  verband  staan,  en  Vlaming 
sal  het  kind  der  vlade  zjjn,  —  nogtans  vril  de  man  van  de  oude 
kroniekschrgvers  niet  veel  weten,  die  ülysses  en  Homerus  (St. 
Omaers)  in  Vlaanderen  lieten  wandelen  en  de  Trojanen  in  Brugge 
lieten  hoiaen,  terwgl  Ostende  het  oosteind  der  wereld  was! 

De  werken  van  Duclos  en  de  Bo,  particularisten  in  het  West- 
vlaamsch,  zyn  door  de  bekende  belgische  commissie,  juist  om  dat 
particularisme,  niet  ter  bekrooning  voorgesteld. 

G.  p.  soos, 

Heim.  Bg  het  onderzoek  omtrent  de  plaatsnamen  met  den  uit- 
gang heim^  doen  zich  de  volgende  vragen  op. 

r.    Waar  liggen  de  plaatsen  wier  naam  dezen  uii^^ang  heeft? 

2^    Wat  beteekent  heim^ 

y.    Wat  beteekent  het  eerste  deel  van  den  plaatsnaam? 

De  eerste  vraag  is  niet  zoo  gemakkelgk  te  beantwoorden  als  zg 
schgnt  Soms  is  het  moeielgk,  ja  onmogelgk  te  bepalen  of  in  eenen 
plaatsnaam  de-  uitgang  heim  schuilt  of  niet.  Kwam  die  uitgang 
altgd  onveranderd  voor,  dan  was  het  bezwaar  kleiner.  Maar  soms 
verandert  die  in  hem^  em,  cm»,  um^  en,  ja  daarbg  blgft  het  nog  niet 
altgd.  Kent  men  den  vorm  dien  de  naam  in  ouden  tyd  gehad 
heefty  dan  ontvangt  .men  daardoor  soms  het  noodige  licht.  Zoo 
weten  wg,  dat  Fiaam,  waarin  men  op  het  eerste  gezigt  geene 
samenstelling  met  heim  zoeken  zou,  dat  toch  inderdaad  iSj  omdat 
bet  ons  bekend  is  dat  het  oudtgds  Peanghum  heette.  Maar  ia  die 


134  TAALKUKDS. 

oude  vorm  niet  bekend,  dan  staat  men  somtgds  in  twgfel,  ja  het 
wordt  wel  eens  onmogelijk  te  beslissen.  Hem  is  somtgcis  ontstaan 
nit  heim  b.  v.  in  Etershem,  maar  somtgds  ook  heeft  het  eenen 
anderen  oorsprong,  als  in  Oosthem  en  Westhem.  Groote  moeielyk- 
heid  vooral  geven  de  namen  met  en.  Want  is  en  meermalen  uit 
um  ontstaan,  als  in  Putten  (op  de  Yeluwe)  dat  wg  in  855  als 
Puthem  vermeld  vinden  (eene  verandering  waarvan  reeds  vroeg 
voorbeelden  gevonden  worden,  b.  v.  in  1295  Minnelden  en  in 
1312  Oetmerzen,  voor  Menaldum  en  Ootmarsum,  plaatsnamen 
buiten  twgfel  met  heim  zamengesteld),  het  omgekeerde  vindt  ook 
plaatb:  Nghaisum,  Roordahuizum  en  Surhuizum  zgn  waarsch^'n- 
Igk  verbasterd  uit  Nghuizen  enz.  Van  verscheidene  namen  op  en, 
die  in  oude  stukken  niet  genoemd  worden,  is  bet  om  die  reden 
onzeker,  of  zg  tot  de  zameustellingen  met  hdm  behooren*  of  niet. 
Voorts  vinden  wg  namen  waarin  heim  afwisselt  met  andere  uit- 
gangen: Dokkum  b.  v.  wordt  in  ouden  tgd  ook  als  Doccinga  en 
Dockynchirica  (ga  of  kerk  van  Dokke)  vermeld.  Nog  vinden  wg 
namen  waarin  heim  en  inge  afwisselen  b.  v.  Makkum,  dat  in 
1374  Maeckinge  geheeten  wordt.  Dit  inge  is  waarschgnlgk  het 
bekende  achtervoegsel,  dat  achter  eigenn  men  gevoegd  wordt,  om 
om  den  afstammeling  of  de  bezitting  van  eenen  persoon  te  kennen 
te  geven.  Waar  beide  vormen  voorkomen,  is  de  vraag,  welke  is 
de  oudste?  eene  vraag  echter,  die  hier  voor  ons  minder  afdoet. 
Maar  van  meer  belang  is  eene  andere,  die  zich  van  zelven  opdoet, 
deze  namelgk;  zgn  er  onder  de  plaatsnamen  op  inga  en  inge  ook 
misschien  die  vroeger  op  um  uitgingen?  Er  zgn  ook  namen  die 
vroeger  den  uitgang  um  hadden j  maar  dezen  in  lateren  tgd  heb- 
ben afgeworpen,  zoo  als  Bunnik,  dat  oudtyds  Bunninchem  heette. 

Eindeigk  ontmoeten  wg  in  oude  stukken  eene  menigte  plaatsen, 
daaronder  ook  met  namen  op  heim^  die  nu  niet  meer  te  vindea 
zgn.  Vele  daarvan  bestaan  waarschgnlijk  nog,  maar  onder  eenen 
anderen  naam.  Omtrent  enkele  weten  wg  dat  zg  van  naam  ver- 
anderd zgn^  b.  V.  Rgnsbnrg,  dat  vroeger  Botulvesheim  heette. 

Ër  blijft  hier  dus  altgd  nog  al  wat  onzekerheid  bestaan.  Er 
kunnen  plaatsnamen  zgn,  die  vroeger  op  heim  uitgingen,  maar 
waaromtrent  ons  dat  nu  onbekend  is.  Andere  kunnen  er  zgn 
op   UI72;   em^  en,   ing,  welker  laatste  deel  iets  anders  is  dan  heinu 


TAALKUKDS. 


135 


Ik  zal  by  het  opgeven  dezer  namen  mg  bepalen  tot  die  welke 
uitgaan  op  heim  en  op  hem,  um,  em,  voor  zoo  verre  het  mg  niet 
met  sekerheid  bekend  is,  dat  deze  uitgangen  eenen  anderen  oor- 
sprong hebben.  Van  die  op  en,  en  andere  zal  ik  die  alleen  op- 
geven, waaromtrent  het  bekend  is  dat  zg  oudtgds  den  uitgang 
heim,  em  of  urn  gehad  hebben.  Ik  zal  mg  hierbg  tot  Nederland 
bepalen.  Want  niet  alleen  in  België,  maar  ook  in  Duitschland, 
in  Zwitserland  en  Engeland  vindt  men  er  vele.  Onze  medewerkers 
die  er  toe  in  de  gelegenheid  zgn,  zullen  mij  genoegen  doen  met 
mede  te  deelen  in  welke  gedeelten  der  drie  laatstgenoemde  lauden 
plaatsnamen  op  heim  worden  aangetroffen,  in  welke  niet.  Om 
Tolledige  Igsten  daarvan  durf  ik  hen  niet  verzoeken,  want  ik 
vrees  dat  die  te  groot  zouden  worden.  Omtrent  België  nogtans 
en  Ooatfriesland  geloof  ik  dat  wat  uitvoeriger  opgaven  wenschelgk 
zyn.  Mgne  Igsten  zullen  verre  van  volledig  zgn:  met  aanvulling 
daarvan  zal  men  mg  verpligten. 

GRONINGEN. 


In  Hunsingo: 

Bedum 

Obergum 

Thgum 

Begum 

Onderwierum 

Ulrum 

Dgknm 

Ranum 

Warfum 

Eenrnm 

Bottum 

Winsum. 

Middelstnm 

In  Pivelingo: 

Biemm 

Marsum 

Tjuchem 

•Bgssnm 

Meerum 

Watum 

Enum 

Nansnm 

Wirdum 

Farmsum 

Oterdum 

Witte  wierum 

Helium 

Bingenam 

Woltersum. 

Loppersum 

Stedum 

In  het  Westerkwartier: 

Doezum 

Fransum 

Saaksum 

Eussum 

Erassum 

Tinallingen 

Ënglum 

Marum 

Wierum. 

Ferhildersum  Oostum 

In  het  Gooregt  en  VYesterwold  vind  ik  er  geene.  In  het  Oldampt 
slechts  Baamsum  en  Wartnm.    Doch  onder  de  dorpen  door  den 


136 


TAALKÜNDB. 


Dollard  weggespoeld^  die  waarachgnl^k  tot  dit  kwartier  behoord 
hebben,  worden  nog  genoemd  Bemm,  Fletnm,  Jansnm»  Toram, 
Medam,  Hokelsam  en  Soxnm  of  Saznm. 

FRIESLAND. 

Deze  provincie  wordt  van  het  zuidwesten  naar  het  noordwesten 
doorsneden  door  eene  rg  van  meeren  en  poelen,  die  met  het 
Bergumer  meer  begint  en  met  de  FIjaessen  eindigt.  Zg  teekent 
nagenoeg  de  grens  af  tasschen  het  deel  van  het  gewest  waar  de 
heimen  te  yinden  zgn  en  dat  waar  men  ze  niet  of  bgna  niet  vindt. 
Ten  noordwesten  daarvan  moet  men  ze  meestal  zoeken,  en  vooral 
komen  zg  in  groot  getal  voor  in  den  omtrek  der  oude  Middelzee. 

Men  vindt  in  Barradeel: 


Almennm 

Tjnmmamm 

Pietersbieram 

I^^gnm 

Wgnaldam 

Sexbiemm. 

lidlam 

Oosterbiemm 

In  Franekeradeel: 

Achlnm 

Hitsum 

Schalsom 

Barmm 

Ludnm 

Sopsam  ' 

Donjnm 

Mednm 

TJnm 

Faldnm 

Midinm 

Tritsnm. 

Herbajnm 

In  Menaldnmadeel: 

Anjnm 

Boxnm 

Klein  Fransam 

Beetgom 

Deinnm 

Marsum 

Berliknm 

Ëngelom 

Menaldnm. 

Blessnm 

In  Baarderadeel: 

Bozom 

Monnikenbajam 

Weidam 

Jellom 

Oosterwiemm 

Winsom. 

Mantgnm 

Tjein^pm 

In  Hennaardeiaded 

;  Z 

Bajam 

Latkewiemm 

In  Wonseradeel: 

Arom 

Gojem 

Hieslnm 

Arkum 

Hajem 

IJ^gom 

fiootsom 

Hichtnm 

Makknm 

Dedgom 

Hiddem 

Piaam 

TAAUVHDB. 


187 


Pinjam  Sotteram 

Raigelollam  Statam 

Id  Wgmbritseradeel: 

Usbrechtom  Nghaizam 

IJtsnm  Scharnegontam 

In  Hemelamer  Olde&art: 

Hemelnm  Laazum 

Eoadam 

en  de  stad  Workum. 
In  Oostdongeradeel: 

Aakam  Engwienim. 

Anjam 

en  de  stad  Dokkom. 
In  Westdongeradeel : 

Brantgnm  Foadgam 

Bieram  Hantom 

In  Ferwerderadeel: 

Genom 

Hallnm 

Hoogebeintnm 
In  Leeawarderdeel : 

Britsam 

Finkum 

Goutam 

Hgom 
In  Banwerderhem : 

Deersum 
In  Idaarderadeel: 

Eagom 
In  Tieijerksteradeel : 

Bergom 
In  Dantmnadeel : 

Driesum 
In  Eollumerland : 
Bnram 

In  ütingeradeel : 
Akkmm  Birstum 


Jislum 
Alamun 


Haiznm 
Jelsum 
Eornjam 
Lekkam 

Flansom 

Gotnm 

fiestnun* 

Janum. 

EoUam. 


Witniannm. 


TjaUehüizam 
WoIboqi. 

Molkweram 


OostniDi 


Wierum. 


Oosterbeintam 
Beitzom. 


Miedam 
Swichiun. 


Inxsnm» 
Boordahoizam, 


9okkiim« 


10 


138 


TAALKUNDE. 


In  Oaasterland: 
Nge  Mirdam  Oude  Mirdam  Roigehiuzum. 

Op  het  eiland  Ameland : 
Ballam  Hollam. 

Daarentegen  ontmoeten  wg  in  het  zaidwestelgke  deel  van  Fries- 
land, bestaande  ait  de  grieten^en  Achtkarspelon,  Smallingerland, 
Opsterland,  Engwirden,  Haskerland,  Schoterland,  Doniawarstal, 
Lemsterland  en  de  beide  Stellingwerven  geene  andere  heimen  dan 
Boombergnm  in  Smallingerland,  Bottom  in  Schoterland,  en  Sur- 
hoiznm  in  Achtkarspelen.  En  hierbg  moet  nog  in  aanmerking 
genomen  worden,  dat  het  de  vraag  is  of  de  eerste  en  laatste  van 
deze  drie  namen  hier  behooren.  In  niet  alle  namen  tochopAt/^um 
en  betgutn  schailt  een  Jmm. 

Dat  op  het  Bildt,  eerst  in  de  16e  eeuw  bedgkt,  geene  plaats- 
namen op  heim  voorkomen,  kannen  w^  verwachten. 

DRENTHE. 


Doldersom 

Makkam 

OVERIJSEIi. 

Wachtum. 

In  Salland: 

Archem 

Holtheme 

WUsum 

Berkum 

Ittersum 

Zuthem. 

Bergentheim 

Welsum 

In  Twenthe: 

Beckam 

Rektum 

Rossum 

Ootmarsam 

Rentum 
GELDERLAND. 

Stokkum. 

Op  de  Velawe: 

Arnhem 

Heelsum 

Renkum 

Bennekom 

Leuvenheim 

Soeren 

EUecom 

Leuvenum 

Wenmn. 

Hattem 

Putten 

In  de  Betuwe: 

Beusichem 

Erlecom 

Rossum 

Bruchem 

Gellicum 

Winsen 

Dalem 

Eekerdom 

Zuilichem. 

Erichem 

In  de  Oraabehap: 

TAAIXUNPX. 


199 


Barchem 

Doetinohem 

Lochem 

Beltram 

Lathom 

Mallem 

Hfttffin 

Stockum 

UTRECHT. 

Zelhem. 

Buimik 

Leersam. 
NOORDHOLLANa 

Op  Terschelling: 

Fonnemjn 

Landerum 

Stortnm. 

In  Kennemerland : 

Assum 

Haarlem 

Petten 

Bfkkkmn 

Hargen 

Rinnegnm 

Bergen 

Eastrikmn 

Wimmenom^ 

In  Gooiland: 

Blaricum 

Bnssnm 

Hilversnm. 

In  heel  het  OTerige 

Noordholland  slechts 

• 
• 

Etershem 

Ursem 
ZUIDHOrJiAND. 

Wognmn. 

Hier  vinden  wy  aan  den  dninkant: 

Hillegom 

Ofhem 

Bassenheim. 

In  bet  land  van  Gorknm : 

Oorinchem 

Heakelom 

Eedichem. 

£n  niet  verre  van  daar: 

Peursem. 

ZEELAND. 

Ritthem. 

NOORDBRABANT. 
In  de  Meieig: 

Alem  Berlicnm 

Blaarthen  Heakelom 

Beichem. 
Voorts  in  het  land  van  Eaik: 

Mülheim  Vorthem. 

Aan  de  Maas,  tegenover  Gorkam: 

Woadrichem. 
en  aan  de  grenzen  Tan  België : 

Al&n. 


Stratam 
Vessem 


110 


TAALKUNDE; 

LIMBURG. 

i  deze  provincie 

vind  ik  de  volgende 

genoemd : 

Baexem 

Hengem 

Oostrnm 

Berghem 

Heukelom 

Ottersam 

Broekhem 

Hoekem 

Bothem 

Branssem 

Holtam 

Seveunm 

Bruggenum 

Houthem 

Veltam 

Eaverem 

Hannecmn 

Walem 

Geulem 

Lottum 

Wanssum 

Grathem 

Mernm 

Wessem 

Haniem 

Nanheim 

Wittum. 

W^'  vinden  dus  een  groot  aantal  plaatsnamen  met  heim  in  het 
noordwestelgke  deel  van  Friesland  en  het  noordel^ke  deel  van 
Groningen,  (het  Westerkv^rartier,  Hunsingo,  Fivelingo  en  het  noor- 
del^ke  deel  van  het  Oldampt).  Daarentegen  komen  zg  in  Frieslands 
zaidwestelgk  deel,  in  het  zuiden  van  Groningen  (het  Gooregt,  het 
zuiden  van  het  Oldampt  en  Westerwolde)  in  Drenthe  en  het  kwar- 
tier Vollenhove,  te  zamen  eene  vrg  groote  streek  uitmakende,  zeer 
zelden  voor.  Hoe  dit  komt,  weet  ik  niet  te  verklaren.  Misschien  ver- 
dient het^  wat  Friesland  betreft,  opmerking,  dat  daar  de  heimen  ge- 
zocht moeten  worden  in  dat  deel  der  provincie  waar  de  terpen  liggen. 

In  het  grootste  deel  van  Overijsel  en  in  Gelderland  vindt  men 
de  heimen  overal.  In  Utrecht  is  er  na  nog  slechts  éen,  maar  wg 
weten  dat  er  in  ouden  t:yd  meer  geweest  zgn. 

Noordbrabant  bezuiden  de  Maas  bezit  er  verscheidene  in  de 
Meierij  en  het  land  van  Euik.  In  het  westelgke  deel  van  deze 
provincie  daarentegen  ken  ik  er  slechts  éen,  digt  aan  de  grenzen 
van  de  Meierg  en  van  België  gelegen.  Ook  hiervan  weet  ik  geene 
reden  te  geven. 

In  Holland  liggen  zg  aan  den  duinkant  en  in  Gooiland.  Voor 
het  overige  in  Noordholland  slechts  nog  drie,  in  Zuidholland  een 
viertal  op  eene  kleine  plek  bg  elkander  gelegen,  (Gorinchem, 
Hedichem,  Heukelom  en  Woudrichem)  en  niet  verre  van  daar  nog 
Peursum,  alle  vgf  bezuiden  de  Lek,  de  oude  grens  van  Friesland. 
De  reden  er  van  is  misschien  deze.  Het  overige  deel  van  Holland 
ligt  zeer  laag.  In  ouden  tgd  was  het  moeras,  met  bosch  begroeid. 
Yan  daar  dat  de  meeste  plaatsnamen  in  dit  deel  yan  Holland  of 


TAALKUNDE.  141 

waiernamen  zgn  of  ontleend  aan  waternamen  of  aan  namen  vaA 
Toorwerpen,  die  met  het  water  in  verband  staan^  terwgl  in  West- 
friesland  en  hier  en'  daar  in  Zuidholland  namen  voorkomen^  die 
getaigen  van  het  wond,  waar  eenwen  geleden  de  weeke  grond 
mee  bedekt  was.  Neemt  men  van  de  plaatsnamen  in  dat  deel  van 
0D8  vaderland,  deze  af  en  die  welke  in  betrekkelgk  lateren  t^d 
ontstaan  zgn,  dan  is  het  getal  dat  oyerblgflb  niet  zeer  groot. 
Reeds  hierom  kan  men  niet  vele  namen  op  keim  yerwachten. 

Voor  Zeeland,  nog  meer  dan  Holland  een  waterland,  geldt  het- 
zelfde. Bovendien  is  er  geene  onzer  provinciêni  waar  zoo  vele 
plaatsnamen  voorkomen  in  lateren  tgd  ontstaan. 


De  beteekenis  van  heim  is  niet  in  alle  dnitsche  landen  dezelfde 
geweest  en  is  het  nog  niet.  In  het  Gothisch  beteekent  haima  een 
dorp  of  vlek.  Niet  zoo  veel  verstaan  de  Friezen  er  onder,  bg 
wie,  nog  heden  ten  dage,  het  hiem  het  erf  is  waar  het  huis  op 
staat.  In  het  Oudhoogduitsch  en  Angelsaksisch  is  de  beteekenis 
Qog  enger  beperkt,  het  is  daar  een  huis,  eene  woning.  Eveneens, 
zoo  het  schgnt,  in  onze  taal.  Bg  onze  middeleeuwsche  schrgvers 
althans  komt  te  heim  voor  in  de  beteekenis  van  naar  huis.  In 
het  mysteriespel,  De  eerste  bliscap  van  Maria  vs.  804(bg  Moltzer; 
bg  Willems  Belg.  Mus.  IX  bl.  86  is  het  vs.  743)  lezen  wg  ook 
het  werkwoord  het/men.  Lucifer  zegt  daar : 

O,  duvels  alle,  versterct  u  neringe. 

Hier  wert  so  over  grote  geeringe 

Vander  sielen,  die  hier  zweymen, 

Wi  en  selen  se  waer  weten  heymen. 
Moltzer  verklaart  dit  heymen  door  ^verbergen,  versteken,  zooals 
wg  stoppen  gebruiken:  ik  weet  niet  waar  ik  ze  stoppen  zal.^*  Die 
verklaring  echter  komt  mg  minder  juist  voor.  Stoppen  in  een  der- 
gelgk  gezegde  is  niet  hetzelfde  als  verbergen^  versteken^  maar  als 
btrgen^  eene  plaats  geven.  Wg  drukken  hetzelfde  ook  aldus  uit,  >ik 
zal  nog  wel  een  hoekjen  ofeengaatjen  voor  hem  vinden.^*  Wg  den- 
ken dan  niet  aan  eene  plaats  waar  wg  iemand  verbergen^  maar 
waar  wg  hun  een  verblijf  geven  zullen.  Heymen  \%  naar  mg n  gevoe- 
len hier  herbergehy  zoo  als  WiHems.  het:. verklaart.  JSvén  als.Auieen 


142  TAALKUHDE. 

en  h&ven^  iemand  opnemen   in  zgn  huis  en  hof  (dit  laatste  hier 
genomen   voor  de  kamer  waar  men  rit  en  eet),  is  htifnen  iemand 
opnemen   in   zgn    hetm^  zgne  woning.  Lucifer  zegt  hier  regt  yer- 
hengd,  er  zallen  zoo  veel  zielen  komen,  dat  wg  ze  niet  weten  te 
logeeren,  dat  wg  er  geene  plaats  Toor  vinden  kannen.   Eene  zeer 
eng  beperkte  beteekenis   heeft  heim  in  Zeeland,  zoo  als  de  heer 
Boos  ons  mededeelt   en  ook  in  Brabant,  althans  in  Eiliaans  tgd. 
Ik  Termoed   dat  deze  laatste  beteekenis  de  oudste  is.  Het  woord 
zal  toch  wel  in  verband  staan  met  hemelen,  bg  onze  middeleeuwsche 
sehrgvers  bedekken,  met  hemelj  het  gewelf  dat  de  aarde,  en  hemd, 
het  kleed  dat  ons  lichaam  bedekt.  Hetgeen  men  met  zulk  een  heim, 
zulk  een  paal-  of  latwerk  afischutte,  was  het  erf  dat  men  bewoonde. 
Men  deed  dat  om  daar  veilig  te  wonen.  Zoo  zal  het  woord  later, 
vBn  de  besdiutling  ovefgebragt  op   de  zaak  die  beschut  werd, 
voor  de  womng  op  deze  wgse  a%eschat  en  beveiligd,  en  verder 
in  bet  algemeen  voor  eene  veilige  woonpUuxte  gebezigd  zgn.    Hifi- 
adüen  noemden  de  Friezen  zoo  hunne  woningen  op  terpen  gebouwd, 
waar  zg  vdlig  waren  voor  hunnen  grootsten  vgand,  het  water,  en 
vinden  wg   hierin   eene  reden  te  meer,  waarom  de  bewoners  van 
het  lage   deel  van  Holland  (meerendeels  oorspronkelgk  Friezen), 
die   geen  terpen  hadden  en  zich  dus,  in  de  tgden  toen  men  nog 
'geen  of  nog  slechts   zwakke  dgken  had,   niet  op  het  bezit  van 
voor  het  v^ter  ongenaakbare    woonplaatsen  konden   verheugen, 
aan  nunne  woonplaatsen  maar  zeer  zelden  den  naam  van  heim 
konden  geven. 

Als  wg  nagaan  wat  de  Nederlanders  en  alle  andere  omliggende 
volken  onder  heim  verstonden,  dan  mogen  wg  het  er  voor  honden, 
dat  het  in  nederlandsche  plaatsnamen  of  het  huis  of  het  erf  waar 
huis  op  stond  te  kennen  geeft,  hiw  en  daar  misschien  met  eene 
Ueine  wgiiging  van  beteekenis. 


Wannéér  er  van  een  huis  of  erf  gesproken  wordt  enwg  vragen 
w%lk  huis  of  erf,  dan  zal  gewoonlgk  het  antwoord  zgn,  dat  van 
A.  of  B.  Zoo  mogen  wg  ook  verwachten  dat  in  de  zamenstellingen 
met  héim,  het  eerste  deel  in  de  meeste  gevallen  een  persoonsnaam 
«1  zgb.  De  heer  Boos  merkt  aan,  dat  de  heer  Lanssens  avontanr- 


TAALKUHDB.  143 

Igk  is  in  de  afleiding  van  dit  eerste  deel  der  zamenstellizig,  en 
dat  hg  dadelgk  eenen  persoon  bg  de  hand  heeft  naar  wien  de 
plaats  genoemd  kan  zgn,  zonder  dat  wg»  vernemen  of  die  persoon 
ooit  bestaan  heeft.  Wat  het  eerste  betreft,  uit  de  proeven  die  er 
hier  van  gegeven  worden  schgnt  dat  wel  te  blgken.  Maar  wat  het 
laatste  betreft,  eischt  de  heer  Roos  te  veel,  veel  te  veel.  Heriner» 
ren  wg  ons  eens,  hoe  de  steden  en  dorpen  in  de  duitsche  landen 
ontstaan  zgn.  Zg  zgn  niet  van  den  aanvang  af  steden  en  dorpen 
geweest,  zoo  als  de  koloniën,  die  Grieken,  Romeinen  en  andere  vol- 
ken stichtten  en  die  dan  ook  terstond  van  de  stichters  eenen 
naam  ontvingen.  Neen,  het  ging  hier  op  eene  geheel  andere  manier 
toe.  De  een  of  ander  bonwde  op  eene  plek,  die  hem  daartoe  ge- 
schikt voorkwam,  zgne  woning,  Zg,  die  daar  in  de  bnnrt  woonden, 
noemden,  die  woning  somtgds  naar  de  gesteldheid  van  de  plaats, 
naar  een  water  waar  het  aan  gelegen  was,  naar  een  grooten  boom 
die  er  bg  stond  of  iets  dergelgks,  maar  ook  zeer  dikwgls  naar 
den  naam  van  den  bewoner.  Later  werden  er  bg  deze  woning  meer 
mdere  gebouwd,  de  zonen  van  den  bewoner  werden  onder  en 
stichtten  er  zich  een  eigen  hois:  andere,  wie  die  plek  ook  gun- 
^g  gelegen  voorkwam,  zetten  er  zich  neer.  Zoo  ontstond  er  eene 
baart,  een  dorp,  somtgds  in  het  einde  zelfs  eene  stad.  Den  naam 
dien  de  plaats  gekregen  had  toen  er  nog  één  huis  stond,  behield 
^y  ook  toen  er  niet  meer  dat  enkele  hais,  maar  een  geheel  dorp, 
ja  eene  stad  stond.  De  eigenaar  van  dat  eerste  huis  was  zelden  een 
beroemd  man,  evenmin  als  zg  dit  waren  naar  wie  een  aantal  strslten 
en  stegen  in  onze  oude  steden  genoemd  zgn.  Het  ging  daarmede 
zoo  als  bet  nog  in  onze  dorpen  en  kleine  steden  gaat.  De  meeste 
Btegen  heeten  daar  naar  den  naam  van  hem,  die  in  het  hoekhuis 
woont.  Zoo  ging  het  ook  vroeger  dikwgls :  er  zgn  nog  vele  namen, 
ook  in  onze  groote  steden,  die  er  getuigenis  van  geven.  Zoo  heeft 
men  b.  V.  in  het  oudste  gedeelte  van  Amsterdam  de  Dirk  van 
Hasselt  .(eigei^lgk  Dirk  van  Assum)  steeg  en  de  Pgisteeg,  Die 
Dirk  van  Assum  en  Dirk  Pgl  zgn  volstrekt  geene  beroemde  mannen 
geweest:  maar  hunne  namen  zgn  daardoor  alleen  op  zulk  een  wgze 
bekend  gebleven,  dat  zg  op  den  hoek  dier  stegen  gewoond  heb- 
ben. De  namen  onzer  steden  en  dorpen  zgn  voor  het  grootste 
gedeelte  nog  veel   ouder:  geen  wonder  dus,  dat  wij  van  de  men- 


144  TAALKUNDK. 

Bchen   wier   naam    zij   dragen,   niets,    ook  niet    het  allerminste 
weten. 

De  namen  onser  steden  en  dorpen  hebben  dikwijls  groote  ver- 
anderingen ondergaan.  Waar  wg  den  vorm  kennen  dien  zg  in  de 
11®  of  12«  eenw  of  nog  vroeger  hadden,  kannen  wg  er  somtgds 
met  eenige  zekerheid  den  oorsprong  van  opgeven.  Waar  wg  alleen 
den  lateren  vorm  kennen,  kannen  wg  het  niet  verder  brengen  dan 
waarschgnlgkheid.  Verder  niet:  want  het  kan  zgn  dat  een  naam, 
waarvan  wg  alleen  den  nieuwen  vorm  kennen,  zeer  daidel^k 
schgnt,  zoo  duidelgk,  dat  er  geen  twijfel  schijnt  te  kannen  bestaan 
omtrent  den  oorsprong,  en  dat  toch  de  oade  vorm  van  den  naam 
toont,  dat  hg  een  geheel  anderen  oorsprong  heeft.  Een  paar 
▼oorbeelden.  In  Friesland  ligt  het  dorp  Boodkerk.  Deze  naam, 
zal  men  zeggen^  is  duidelijk,  er  heeft  daar  eene  kerk  gestaan,  waar- 
van het  eene  of  andere  deel  door  zijne  roode  kleur  de  aandacht 
trok.  Maar  de  oude  naam  is  Boordakerk  en  wijst  dus  op  eenen 
geheel  anderen  oorsprong.  Digt  bij  Leeuwarden  vindt  men  Bartle- 
hiem.  Ook  dit  schijnt  zeer  duidelijk  en  verstaanbaar:  het  is  het 
hiem  van  den  eenen  of  anderen,  die  den,  nu  nog  in  Friesland  zeer 
gewonen  naam  van  Bartele  droeg.  Neen,  het  is  geheel  iets  anders : 
er  heeft  daar  een  klooster  gestaan,  Bethlehem  geheeten,  en  dit 
Bethlehem  is  door  het  volk  verdorven  tot  Bartlehiem.' 

Waarschijnlijk  nu  vindt  men  persoonsnamen  in  de  volgende 
plaatsnamen  met  A«m,  «m,  um, 

Aalsum.  Arum,  Assum,  Bajum,  Ballum,  Barrum,  Bedum,  Bein- 
tum^  Begum,  Bokkum,  Bootsum,  Bozum,  Britsum,  Dokkum,  Eagum, 
Englum,  Enum,  Erlecom  (in  800  Adelricheim),  Finkum,  Foudgum, 
(waarschijnlijk  van  Folcdag),  Formerum,  Genum^  Gojem^  Hajem, 
flantum,  Hattem,  fliddem,  Hitsum,  HoUum,  Irnsum,  IJsbrechtum, 
Usgum,  IJtsum,  Jellum,  Jelsum,  Jislum,  Lndnm,  Menaldum^  Ofhem, 
Oterdum  (van  Odhard),  Beitsum,  Saaxam,  Tjum  (voor  Tjommeheim) 
Tjummarum  (van  Tiedmar)  Wilsum,  Winaldum,  Winsum. 

Eene  enkele  dezer  plaatsnamen  schgnt  van  eenen  vrouwennaam 
af  te  komen,  namelgk  Obergum  (van  Odberga). 

Somtgds  heeft  het  eerste  woord  der  zamenstelling  den  vorm  van 
den  genitivuSf  zoo  als  Hilversum  (van  Hildfried),  Ittersum  (▼&& 
Ithard),   Loppersum   (in   1211   Loppeshem,  van  Ludbert,  Lappe, 


TAALKUNDE.  145 

Loppe)f  Ootmarsnm  (van  Oodmar),  Woltersum,  Sassenheim  (in  1083 
SaxDem,  vaa  Sakso.) 

De  heer  Boos  schgnt  te  meenen  dat  ghem  aan  het  einde  yan  yele 
plaatsnamen,  Tooral  in  Vlaanderen^  eene  versterking  is  yan  Aem, 
ham.  De  g  evenwel  heeft  hier  eenen  anderen  oorsprong.  Zg  is  ont- 
staan uit  het  achtervoegsel  ing^  waarmede  men  van  persoonsnamen 
woorden  vormde,  die  of  den  afstammeling  of  de  bezitting  van 
dien  persoon  te  kennen  gaven.  Deze  namen  op  ing  worden  echter 
niet  zelden  zelve  persoonsnamen.  Onder  onze  voornamen  zgn  er 
nog  eenige  overgebleven,  Tjalling,  Haring,  Nanning  enz.  Onder 
de  plaatsnamen  op  heim  komen  er  vele  voor,  die  met  namen  op 
tn^  zgn  zamengesteld^  vooral  in  Vlaanderen.  Dikwgls  is  de  n 
w^gevaUen  en  alleen  de  ^  of  £  overgebleven. 
Van  deze  soort  van  zamenstellicgen  vinden  w^ 
Aadinghem  en  Adeghem,  Alveringhem,  (Anjnm  in  1389  Ayn- 
ghem),  Anseghem,  Bainghem,  Beetgam,  Berlicnm,  Bennekom  (in 
1346  Beminchem),  Bertinghem,  Bensichem  (lOe  eenw  Baosinchem), 
m  Boeseghem,  Brantgnm,  Bannik  (10e  eeuw  Bunniuchem),  Ded- 
gam,  Dojnm  (Dodeghnm  1433),  Donjam  (Donyngham  in  1417), 
Doetinchem  (in  838  Dattinghem),  Eeghem  (waarschgnlgk  Edin- 
gkem),  Eerneghem,  Elinghem,  Ellighem  en  Ellekom  (12e  eenw 
Ellincnem).  Elverdingen  (van  Adalfried),  Emelghem,  Gellicnm 
(waarscfagnlgk  van  Gerolf  of  Gerold),  Gbijselbrechteghem,  Gorin- 
chem,  Herdinghem,  Hillegom  (in  1259  Hillinghem),  Hunnecom 
(?an  eene  zamenstelling  met  Hun?),  Iseghem,  Jellum  (in  1433  Tel- 
gnm),  Leffinghem,  LoUnm  (in  1433  Lollegham),  Looyinghem,  Mant- 
gnm,  Benkam  (in  970  Redincghem),  Rolleghem,  Rumii  ghem, 
Snelleghem,  Teteghem  en  Tetinghem,  Tichem  (Tiedeghem),  Tille- 
ghem,  Wulveringhem,  Wulveghem,  Woudrichem  of  Worknm. 

Niet  altgd  echter  is  het  de  bewoner,  waar  het  heim  naar  genoemd 
wordt.  Het  heeft  ook  soms  zgnen  naam  naar  de  plaats  waar  het 
ligt  of  het  eene  of  andere  waardoor  die  plaats  zich  onderscheidt. 
Zoo  vinden  w^  Oostum  in  Groningen,  Oostrum  in  Limburg  en 
Friesland  en  in  deze  laatste  provincie  nog  een  Eestrum,  d.  i.  het 
heim  dat  in  het  oosten  ligt  en  in  Overysel  een  Zuthem,  het  heim 
in  het  zuiden.  Middelstum  (8e  eeuw  Mitilistenheim)  zal  het  mid- 
delste heim   zgn.  Of  Midlum  dit  ook  beteekent?  Ik  zou  het  niet 


146  TAAI2UNDE. 

durven  verzekeren.  In  de  9e,  126  en  14e  eenw  wordt  het  Midningi, 
Midlingi,  Middelinghe  genoemd,  hetgeen  vermoeden  doet  dat  um 
hier  uit  ing  ontstaan  zal  zgn.  Dg  kam  wgst  op  een  heim  aan  eenen 
dgk,  Broekhem  op  een  in  een  broek  (moeras).  Zelhem  is  het  heim, 
het  erf,  waarop  eene  zale»  een  aanzienlgk  gcboaw  stond.  De  plaat- 
sen, die  Holtam  of  Houthem  heeten,  zullen  hunnen  naam  wel  heb- 
ben van  het  bosch  in  hunne  nabgheid.  Haarlem  (Heslem)  heet 
misschien  zoo  naar  eenen  grooten  hazelaar  of  een  hazelarenbosch 
waar  het  b^  lag. 

De  namen  op  heim  zgn  meestal  oud,  sommige  van  zeer  hoogen 
onderdom.  Het  schijnt  evenwel,  dat  er  in  Vlaanderen  voorkomen, 
die  van  vry  laten  tijd  zyn.  Ülerckhem  althans  is  zeker  vrg  jong 
en  Gruyshautem  nog  jonger.  Hemelveerdighem  en  Godveerdighem 
zgn  namen  die  ik  niet  versta;  maar  zg  zien  er  zeer  nienwer- 
wetsch  uit.  p.  usendebtz  wz. 

Spreekwazen  nit  den  vreemde.  B^  zqn  zolen  zweren.  >Zon  deze 
spreekwgs  haren  oorsprong  hebben*',  vraagt  Harrebomée  in  zgn 
Spreekt oordenboek  II,  508,  —  >in  de  oudtgds  bestaande  gewoonte, 
dat  eene  aangegane  verbintenis  door  het  uittrekken  en  overreiken 
van  een  der  schoenen  bevestigd  werd?  Want  deze  handeling  was 
een  rechterlgk  bewgs  van  overdracht  en  stond  met  het  doen  van 
een  eed  gelgk.  Of  zou  deze  spreekwgs  ontleend  zgn  van  de  Engelsche 
hulptroepen,  die  vroeger  bg  ons  in  dienst  waren,  in  de  dagen  van 
Leycester?  De  Engelschen  toch  zeggen:  >bi/  my  soul  (sool)  =  bg 
rogn  ziel!**  bg  wijze  van  bastaardvloek,  om  iets  krachtig  te  be- 
vestigen of  te  ontkennen.**  Is  dit  laatste  meest  waarschgnlgk,  dan 
hebben  v^g  hier  geen  bgbelsch  spreekwoord,  maar  een  gezegde, 
dat  ons  aan  de  vaderlandsche  historie  herinnert.  Evenzoo  kunnen 
wg  tot  den  spaanschen  tgd  terugbrengen :  hij  staat  te  parlesanten 
(ook  wel  verbasterd  in  parlesjanten  of  parlesjanteren)^  spruitende 
uit  den  bastaardvloek  par  los  santos  (bg  de  heiligen !).  >  Dit,**  zegt 
Prudens  van  Duyse  in  het  Belgisch  Museum  van  Willems^  Y,  457, 
>hebben  de  Eastilianen  bg  ons  duchtig  doen  klinken;  zg  gebruiken 
in  hunne  spreuken  veel  de  heiligen^  de  Franschen  God^  wij  den 
duiveV^  In  perdoes,  ontstaan  uit  par  Dios  (bg  God!)  is  ons  nog 
een  stopwoord  of  bastaardvloek  uit  den  SOjarigen  oorlog  bijgebleven. 


TAALKUNDE.  147 

DH  stopwoord  wordt  vooral  in  Friesland  op  het  platteland  ge- 
hmikt.  In  het  overgselsche  dialekt  zegt  men  daarvoor  pedows, 
b.v.  >da'8  pedows  ook  woar!"  =  >dat  is,  perdoes,  waar",  of:  >te 
drommel,  dat  is  waar  ook!*'  —  Een  spreekwoord  uit  den  franschen 
tgd  dankt  mg  te  wezen:  hij  leeft  als  vroolijke  Frans  =  (Franschman, 
Fran9oo8),  zoodat  het  eigentlgk  is:  »hg  leeft  als  een  vroolgke 
Franschman'^  wat  met  het  luchthartig  karakter  dezer  natie  goed 
overeenkomt.  Voeren  de  Franschen  gedurig  »pardieu,  mordieu*'  in 
den  mond,  zg  bezigen  ook  wel  sacredieu  en  sacrécoeur  (=  het 
heilige  hart  van  Jezu^,  enz.).  Op  soortgelgke  wgs  gebruikt  onze 
Tolkstaal  het  stopwoord  sakkerment^  als  verbastering  van  sacrament 
(rie  Heid.  Catech.  vr.  66),  en  nog  meer  sakkerhot,  in  welk  laatste 
woord  het  eerste  gedeelte  (sakker)  duidelgk  terugslaat  op  sacray 
Wfiy  sacrare.  j.  anspach. 

Seroyelgelt.  (XXY,  bl.  628).  Kan  scroyelgelt  ook  besnoeid  geld 
beteekenen?  Immers  scroyelgelt  zal  wel  vervloeid  zgn  van  scroodeU 
gek  en  scrooden,  schrooden  is  afsngden.  Juist  in  deze  beteekenis 
Tan  geld  afsngden,  geld  snoeien,  komt  schrooden  ^eer  voor.  Zoo 
lees  ik  in  >Rond  den  Heerd",  jaargang  1876,  bl.  3,  in  een  hoogst 
belangrgk  opstel  van  A.  Duclos^  getiteld:  >Reivaart,  of  de  wraak 
▼an  den  tempelier,*'  het  volgende:  » Philips  immers,  bggenaamd 
>U  Bel  door  de  Franschen"  (alzoo  de  hollandsche  Philips  de 
schooneX  >niaar  dien  wg  in  Vlaanderen  met  den  naam  van  mun- 
»te8chrooder  geschandvlekt  hebben,  omdat  hg  de  munten  ver- 
»valschte  en  afschroodde,  te  zgnen  profgte,*' enz. — Ook  oud  is  die 
Tlaamsche  bgnaam  van  dien  Philips.  Want  Hugo,  een  monnik  in 
de  Abdy  van  Afflighem,  in  Brabant  aan  de  vlaamsche  grens, 
schreef  in  't  begin  der  14de  eeu,  over  den  >Stride  ieghen  Philip 
dien  Mnntescroder.*' 

Het  woord  schrooden  moge  in  het  nederdnitsch  al  verloren  ge- 
raakt zgn,  in  de  friesche  taal  leeft  het  nog  als  skroar,  saamge- 
trokken uit^^roaefer,  schrooder,  dat  sngder  of  kleermaker  en  eveneens 
naaister  beteekent.  Immers  de  Friezen  maken  geen  onderscheid  in 
't  benoemen  van  de  bezigheid  van  kleermakers  of  naaisters,  't  zg 
dat  werk  dan  door  'n  man  of  'n  vrou  uitgeoefend  worde.  Evenmin 
de  Vlamingen,  die  zoowel  van  'n  naaier  {den  noaiere  s=  de  kleer- 


148  TAALKUNDE. 

maker)  als  van  'n  naaister  {de  noaisteriggé)  spreken.  Zoo  komt  *t  woord 
de  Naayer  in  Vlaanderen^  onder  andereu  te  Gent,  als  geslachtsnaam 
voor,  eveuals  't  woord  Schroor  (dat  is  't  friesche  skroar  op  z'n  hol- 
landsch  geschreven),  in  Friesland  als  geslachtsnaam  voorkomt.  Ook 
de  woorden  Schroder,  Schreader,  Schrader  en  Schreur,  in  alle  Neder- 
landen en  geheel  Noord-Daitschland  zoo  veelvuldig  als  geslachts- 
naam voorkomende,  zgn  van  't  oud-fnesche  en  ond-nederduitsche 
skroader  of  schrooder  afkomstig,  en  beteekenen  slecht-weg  kleerma- 
ker, geven  dus  te  kennen,  dat  de  stamvaders  van  deze  talrgke 
geslachten  kleermakers  waren. 

Haarlem.  johan  winklbb. 

[Schrooden  was  ondtgds  de  gewone  benaming  van  geld  snoeien ; 
hier  echter  kan  daarvan  geene  sprake  zijn:  want  nit  de  plaatsen 
in  de  vraag  aangehaald  bl^kt,  dat  het  eene  soort  van  balasting 
z^n  moet]. 

Zeeuwen.  (XXYI,  bl.  86).  Dat  Zeeland  zoo  heet  naar  de  zee, 
weet  ieder.  Qit  woord  zee  echter  had  ondtgds  eene  w  aan  het 
einde.  Niet  alleen  is  het  Id  het  Gothisch  eaiva,  maar  ook  hier  te 
lande  liet  men,  eene  eenw  of  wat  geleden,  die  w  nog  dikwgls  hooren. 
Zoo  lezen  w^  van  des  zeewes  vloet  (Maerlant,  Fraucisc.  9133  en 
Rgmb.  32170),  des  sewes  baren  (Melis  Stoke  VL  1166,  Walew. 
2922),  des  sewes  gronde  (Flor.  ende  Blanc.  902),  des  sewes  cant 
(Melis  Stoke  IV.  512).  Den  dativns  sing.  bi  sewe  vinden  wg  bij 
Maerlant  Rgmb.  19585  en  den  dat.  plur.  van  zewen^  ald.  vs.  25637. 
Zelfs  nog  Edliaan  geeft  bet  zelfst.  nw.  seeuwe  en  het  bgv.  nw. 
seeuwsch  op.  Dit  is  de  oorsprong  van  de  u^  in  den  naam  der 
Zeenwen. 

Dat  de  Zeeuwen  afkomstig  zouden  z^n  van  de  Sneven  is  zeer 
onwaarschgnlgk.  De  Zeeuwen  toch,  zoo  als  hnnne  taal  nitwgst, 
zgn  Nederdaitschers.  De  Sneven  daarentegen  waren  een  hoog- 
duitsch  volk. 

Wel  hebben  de  woorden  Zeeuwen  en  Sneven  in  de  nitspraak 
iets  van  elkander;  maar  dit  bewast  nog  niet,  dat  zg  van  oor- 
sprong hetzelfde  woord,  zelfis  niet  dafc  zg  verwant  zgn.  Laten  wg 
ze  eens  wat  naanwkeuriger  bezien.  In  Zeeuwen  hebben  wg  eene  w 


TAALKUNDE.  149 

en  die  werd  in  de  4e  eeuw  in  het  Gothisch  reeds  gevonden  in  het 
woord  waar  het  van  afgeleid  is.  Want  de  letter,  die  wg,  als  wg 
het  Gothisch  met  onze  letters  schrgven,  door  i;  beteekenen,  werd 
door  de  Gothen  ah  t^  uitgesproken.  De  v  daarentegen  die  wg  in 
Sueisen  oiidrakken  zal  oorspronkelgk  wel  eene  b  geweest  zgn. 
Want  de  afstammelingen  der  Sneven  noemen  zich  Schwaben  en  bg  de 
Grieken  heetten  zg  Sotnjfioi  of  2avdfioi.  B  gaat  dikwgls  in  v  over : 
w^  zien  dit  in  ooievaar^  ever,  even,  zeven^  zilver^  schuiven,  gelooven 
en  verscheidene  andere  woorden  die  in  de  oude  duitsche  talen 
eene  b  hidden  en  deze  meestal  in  het  Hoogdoitsch  nog  hebben. 
Wel  is  waar,  reeds  de  Romeinen  schreven  Suevi  met  v ;  doch  reeds 
in  het  onde  Latgn  vinden  wg  nu  en  dan  eene  v  uit  b  ontstaan^ 
b.  V.  vivo  (grieksch  fiiw),  ferveo  uit  ferbeo,  zoo  als  uit  het  praeter. 
ferbui  blgkt.  In  lateren  tgd,  toen  de  Romeinen  met  de  Sneven 
meer  bekend  werden,  zal  nog' wel  menige  andere  b  als  v  uitge- 
Bproken  zgn,  even  als  dit  in  alle  uit  het  Latgn  ontstane  talen  plaats 
heeft.  In  het  Fransch  wordt  zg  ook  geschreven^  b.  v.  in  avoir 
(habere),  fêve  (faba),  taverne  (taberna),  ivoire  (eboreus).  Insgelgks 
in  het  Italiaansch,  b.  v.  bevere  (bibere),  Tevere  (Tiberis),  ove  (ubi)^ 
dovere  (debere).  Ook  de  Spanjaarden  zeggen,  Alva,  varon,  al  blgven 
zg  somtgds  in  die  woorden  eene  b  schrgven.  —  Voorts  is  in  Sueven 
eene  u  of  w.  Wel  verdwgnt  deze  somtgds  in  zulke  gevallen,  maar 
dan  smelt  zg  zamen  met  de  volgende  vocaal,  die  daardoor  u,  o 
of  oe  wordt,  als  in  ziieter,  komen^  zoet  Maar  Zeeuwen  heeft  den 
klank  een,  ontstaan  uit  ee  door  invloed  van  de  w  die  er  op  volgt. 
Daar  is  dus  achter  de  z  geene  w  uitgevallen. 

Het  blijkt  dus,  dat  er  tusschen  Sueven  en  Zeeuwen  vrg  wat 
grooter  verschil  is,  dan  men,  alleen  op  den  klank  der  woorden 
afgaande,  meenen  zou. 

P.  LEBNDSBTZ   WZ. 

Photographie.  (XXIY,  bl.  505).  't  Komt  mg  voor,  dat  alle  men- 
sehen, aan  wier  woord  eenig  gewigt  wordt  gehecht,  zich  ver- 
enigen moeten  in  *t  gebruik  van  photogram,  in  den  zin  van 
voortbrengsel  der  photographie,  om  alzoo  de  onredelgke  onregel- 
matigheid  te  verbannen,  volgens  welke  men  nooit  een  tdegraphie  ont- 
vangt, maar  altgd  een  tdegram^  en  toch  schier  altgd  een  photographie 


150  TAALKUKDB. 

en  niet  een  photogram  laat  maken.  Eene  andeie  Traag  is^  of  men 
niet  lichtbeeld  zon  kunnen  zeggen. 

B.  LAUBILLABD. 

KUmaatBchieter.  (XXIV,  bl.  388).  Men  zegt:  de  zon  schieten^  den 
tijd  schietefif  Toor :  naauwkeorig  opnemen  boe  laat  bet  is.  ik  denk 
dat  de  nietsdoener  in  scheits  klimaatschieter  genoemd  is,  om  hem 
voor  te  stellen  als  iemand^  die  zicb  bezig  bondt  met  naar  de 
weersgesteldbeid  te  kgken.  b.  laübilljuux 

Blntze.  (XXV,  blz.  365)  De  beer  Leendertz  beeft  gelgk:blatze, 
zegt  de  metselaar,  is  het  holletje  veroorzaakt  door  bet  afvallen 
der  kalkbuil  van  de  muren.  g.  f.  boos. 


VRAGEN. 

Teertalen.  In  de  rekening  der  Aardenburger  St.  Bavo  kerk  vind 
ik  Steendamme  en  de  Veertalen.  Steendamme  is  mg  zeer  helder: 
't  lag  werkelgk,  als  buurschap,  aan  den  Brugscben  weg  (van  A. 
naar  Brugge),  ter  plaatse  waar  nü  nog  eene  kleine  eenboogs  steenen 
brng  (beule)  over  den  Praatvliet  ligt.  Zeer  mogel^k,  dat  over  het 
vroeger  breede  water  hier  een  veer  was.  Doch  is  ons  veer  in 
veertaie  een  overzetveer  en  wordt  hier  dus  gesproken  van  overzet' 
geld  of  veergeld,  bg  *t  welk  St.  Bavo  kerk  eenig  belang  had?  Er 
is  sprake  van  een  stuk  grond  bg  Steendamme  en  de  Veertaie. 
Moet  men  lezen  »en  bg  de  veenale",  dan  vervalt  zeker  mgne 
gissing.  Q.  p.  BOOS. 

Fier.  Wat  beteekent  toch  pier,  dat  ik  zoo  wel  vinde  vooiT  zee- 
hoofd,  zeedgk  met  steenen  glooiing  en  kruin  als  voor  steiger. 
»Het  hervatten  der  zeeuwsche  stoomvaart  op  Sheemesse  zal  afhan- 
gen van  het  stichten  van  een  pier  aan  de  eugelsche  landings- 
plaats. De  badplaats  Heyst  is  van  een  stevigen  pier  voorzien.''  Is 
hier  aan  pierre^  steen  te  denken,  dan  moesten  onze  dagbladen  't 
woord  weren.  g.  p,  boos. 


TAALKIINDE.  151 

[Pier   iA    een  engelech  woord,  dat  men  wel  zal  doen  aan  de 
Engelschen  te  laten.  Wg  hebben  het  niet  noodig.] 

Bpreekw^ze.  Hq  ia  van  het  hondje  gebeten,  yoor:  »hg  ia  trotsch^'. 
Van  waar  die  nitdrnkkingP 


GESLACHT-  EN  WAPENKUNDE. 


Geslacht  KeppeL  Een  der  eerste  drie  zutfensche  predikanten,  die 
na  de  herovering  der  stad  op  de  Spaajaarden  door  prins  Manrits 
in  1591^  tot  yaste  leeraars  aldaar  werden  aangesteld,  was  Gerar- 
dus  Keppel  (vgl.  Ypey  en  Dermont,  Geschied,  d.  Ned.  Hery. 
Kerk,  n,  84).  — 

De  2esde  predikant  van  Amerongen  ^)  heette  Bemardus  Eeppel, 
beroepen  van  Beest,  die  24  dec.  1654  zgne  bediening  te  dier 
plaatse  aanvaardde,  en  ze  eerst  nederlegde  met  z^n  dood  in 
1712.  Hg  was  een  der  bekwaamste  predikanten  van  zgn  tgd; 
ala  beslist  contra-remonstrant  schreef  h^  in  1661  een  werkje, 
getiteld  Den  Keursteen  des  Geloofs  waarin  de  ^fundamenten 
Tan  onse  Gereformeerde  Ghristelgke  waerheeden  ende  deug- 
den'' bondig  werden  voorgesteld,  en  dat  hg  opdroeg  aan  zgn 
toenmaligen  doorluchtigen  catechisant,  den  later  als  veldheer  in 
Ierland  (1690  en  1691)  en  voor  Nijmegen  (jung  1702)  wgdver- 
maarden  Godert  baron  van  Reede  Ginckel,  den  vriend  van  Wil- 
lem III,  den  eersten  graaf  van  Athlone  (f  1703.)  Ter  inhuldiging 
Tan  dezen  beroemdsten  edelman  uit  het  aloude  riddergeslacht  van 
Reede  tot  heer  van  Amerongen,  hield  onze  predikant  21  maart 
1692  eene  lofpredikatie  naar  aanleiding  van  Spr.  22  vs.  29,  een 
sermo  panegyricus  van  26  ingedrukte  bladzgden  ia  4to,  opgevuld 

*}  Zgne  Toorgangers  te  Amerongen  waren:  Matthias  Tan  de  Gestel (1598^1606), 
Beoriciu  Baesfeldiiis  (overgekomen  van  Ransdorp,  15  jan.  1607,  f  1626,  de  da. 
tafelt,  die  in  den  Pleegzoon  van  mr.  J.  van  Lennep  zoo  karakteristiek  is  ge- 
*^l»eut!),  Petrus  Bosschins  (ber.  van  Overlangbroek  in  1626,  f  1641),  Daniel  van 
B<^ngel  (ber.  1642,  vertr.  n.  utrecht  in  1648)  en  Johannes  Petri  Knpins  (ber.  v. 
^tvi  in  1649,  Tertr.  n.  Rhenen  in  1654). 


152  GSSLACHT-  SN  WAPENKÜNDIS. 

met  voorbeelden  uit  de  ongewgde  en  Israëlitische  oudheid,  doorwe- 
ven met  latgnsche  en  oudtestamentische  spreuken;  eene  rede,  die 
getuigenis  aflegt  van  de  schrift-,  letter-  en  menschenkennis  van 
haren  aute^ir.  Ze  werd  »gedruckt  tot  Utrecht  bg  Gerrit  Muntendam» 
Boeckdrucker  op  de  Breestraat,  bjj  de  Witte  Pomp*'  (vgl.  Oeid. 
Yolksalm.  voor  1874,  bl.  55,  vvg.).  Hg  gewon  te  A.merongen  ze- 
ven kinderen  bg  zgne  huisvrouw  Maria  van  Sterckenborgh,  die  in 
1686  overleed;  welk  jaartal  met  den  naam  ingesneden  staat  in  de 
Igkbaar,  die  door  den  predikant,  na  de  begrafenis  zgner  wederhelft, 
aan  de  kerk  zgner  gemeente  zal  vereerd  zgn,  en  nog  tegenwoor- 
dig te  Amerongen  gebruikt  wordt. 

Aan  den  predikstoel  der  kerk  te  Eek  en  Wiel  is  een  zivare 
massief  koperen  lessenaar  bevestigd,  waarop  eene  keurige  gra- 
vure prgkt,  voorstellende  een  van  fraai  lofwerk  omgeven  wapen- 
schild, beladen  met  een  regtstandig  dubbel  geruit  kruis,  waar- 
boven een  helm  met  vier  gaten  en  wrong,  en  twee  tegenover 
elkander  geplaatste  vleugelschachten  tot  helmteeken.  Is  dit  wapen 
naar  alle  waarschgnlgkheid  afkomstig  van  den  gever  des  lesse- 
naars; het  randschrift  leert  ons  dien  gever  kennen,  want  wg 
lezen  daar:  >dese  lessenaar,  bgbel  en  toebehooren  aen  de  kerk 
van  Ek  in  het  86  jaer  sgns  ouderdoms  anno  1728  d:  heer 
procur.  W.  A.  Keppel  vereert  wegens  d:  heer  Nicolaus  van 
Yelpen,  borgermeester  te  Amerongen."  uit  de  ecksche  kerkeraads- 
handelingen  van  24  april  1729  zien  wg,  dat  deze  W.  A.  Eeppel 
in  echt  had  Margaretha  van  Weerdenburg,  eene  nicht  van  Nico- 
laus van  Velpen,  wiens  boedelrichter  (procurator)  en  erfgenaam 
hg  was ;  alsmede,  dat  laatstgenoemde,  behalve  den  lessenaar  enz., 
bg  uiterste  wilsbeschikking  aan  de  diaconie  der  ecksche  gemeente 
vermaakte  >een  stuk  lands,  groot  omtrent  zeven  hont,  voorheen 
boomgaard  geweest  zgnde,  gelegen  bg  den  Wielzen  dgk  aan  den 
afweg",  welk  perceel  onder  den  naam  van  >de  Armen-boomgaard" 
nog  aan  onze  diaconie  behoort.  Het  vermoeden  ligt  voor  de  hand, 
dat  deze  W.  A.  Keppel  een  kleinzoon  geweest  is  van  den  in 
1712  overleden  amerongschen  predikant  Bernardus  Eeppel,  onder 
wiens  te  Amerongen  geboren  zonen,  naar  wg  meenen,  niemand 
voorkomt  met  de  voorletters  W.  A.;  want  bgaldien  de  procurator 
van  den  heer  van  Velpen,  als  zoon  van  B.  Eeppel  te  Bfost  gebo- 


GESLACHT-   £N   WAPENKTJNDE.  158 

ren  ware,  zoa  h^  in  1728  ten  minsten  75  jaren  oud  geweest  zign. 
De  86  jaren  van  het  opschrift  des  lessenaars,  niet  aan  den 
heer  van  Velpen,  maar  aan  zgn  procurator  als  zoon  van  B.  K. 
loe  te  schrgven^  verbiedt  ons  de  omstandigheid,  dat  die  pro- 
curator dan  reeds  in  1642  zou  zgn  geboren,  en  B.  Eeppel  vóór 
1654  reeds  te  Beest  als  predikant  was  werkzaam  geweest,  alvorens 
naar  A.  over  te  komen.  Hoe  oud  zou  in  dit  geval  de  in  1712 
overleden  amerougsche  predikant  wel  geworden  z^n!  Als  klein- 
zoon van  Bern.  E.^  is  W.  A.  Eeppel  denkelyk  een  broeder  ge- 
i^eest  van  Bernardus  Eeppel,  die  in  1747  te  Utrecht  eene  »A1- 
phabetische  Naamrol  der  noch  in  leven  synde  predikanten*'  uitgaf. 
^Yglen  de  leidsche  hoogl.  N.  ü.  Eist,  eerder  predikant  te  Zoelen, 
gewaagt  van  deze  Naamrol  op  bl.  14  van  een  gedrukt  opstel, 
De  Hervormde  Gemeente  te  Zoelen  in  Nederbetuwe,  dat  onder 
VLO.  43  in  het  kerkeraadsarchief  dier  gemeente  voorhanden  is. 

J.   ANSPACH. 


Geilacht  van  Hoemen.  Nav.  XXV,  bl.  537  waagde  ik  de  gissing, 
dat  Wilhelma   van  Iloemen  Joachimsdr.  ex  Geertruid  van  Wghe, 
de  tweede    vrouw   zal   geweest   z^n  van  den  in  1608  te  R^sw^k 
(Nederbetuwe)    begraven    Ggsbert    van   Hardenbroek^   maarschalk 
>aD  Abkoude    en  Eemlaud.    De  latere  inzage  echter  van  het  Ge- 
slacht-  en    Stamboek    van   Ferwerda  (zie   10e  generatie  Van  der 
Capellen)   heeft   mg    geleerd,    dat    Geertruid  en  Wilhelma,  beide 
dochters  van   Joachim  v.  H.,  in  1593,  het  ster^aar  haars  vaders, 
weduwen  waren.  De  eerstgenoemde  van  het  zusterpaar  had  Gerlach 
van  der  Capellen  tot  Kassei,  Baad  in  Gelderland,  benevens  Jan 
Tan  Golsteyn;   de   laatstgenoemde   had   Gerard   Yoeth,   Raad  in 
,  Gelderland  mitsgaders  Johan  van  Arnhem,  rigter  in  Yeluwenzoom, 
tot  magescheidsvrienden  over  de  nalatenschap  van  haarlieder  vader. 
Wilhelma's   echtgenoot,   Gysbett   van  Hardenbroek,  was  dus  dood 
^  1593.    Totdat   ik  beter   onderrigt  word,  ligt  dan  nu  het  ver- 
moeden voor  de  hand,  dat  de  in  1608  begraven  G.  v.  H.  een  zoon 
^  geweest  zgn    van   eenen  Gijsbert  van  Hardenbroek,  uit  diens 
^Kte  huwelflk  met  Walburg  van  Wghe  (dood  in  1577);  waaruit 
^  ook  verklaard  moet  worden,  dat  hg  te  Rgswyk  werd  bggezet. 
^*  V.  H.,  de  vader,  zal  hertrouwd  wezen  met  Wilhelma  van  Hoemen, 

11 


154  G£SLACHT-  EN   WAPENKUNDK. 

Zeiden  wg,  Nav.  XXV,  bl.  535,  dat  Arend  van  Hoenien^  heer  van 
Animerzoden,  tot  de  edelen  behoorde,  die  t^dens  de  geschillen 
tusschen  de  hertogin  van  Brabant  en  Willem  van  Gnlik,  hertog 
V.  Gelre,  van  hun  leengoed  waren  verstoken  geraakt,  als  ook  ibid., 
bl.  536,  dat  hg  zgne  samenspanning  met  des  hertogs  vganden 
zwaar  had  moeten  boeten ;  men  kan  hierop  naslaan  het  Ghronicon 
Tielense,  dat  p.  410  vermeldt:  » Anno  1387  in  Aognsto  Wilhelmus 
dux  Gelriae,  cepit  castrum  Amersojeu,  et  in  Septembri  castrom 
Middelair,  qnae  castra  attinebant  domino  Arnoldo  de  Hoemen 
militi."  Ging  hg  later  tot  de  Gelderschen  over,  op.  land.  wordt 
p.  425  van  hem  in  eene  noot  op  het  jaar  1397  gewag  gemaakt 

Gezegd  leengoed  nu  had  hg  verkregen  door  zgn  huwelgk  met 
de  eenige  dochter  van  Arnold  van  Herlaer,  heer  van  Amersooi; 
zie  Van  Spaen,  Oordk.  Inleid.  III,  266,  267.  Denkelgk  uit 
verwantschap  met  het  geslacht  van  Hoemen,  maakte  Gerit  van 
Bruchem  eenige  aanspraak  op  die  heerlgkheid,  welke  hg  echter 
17  juuij  1391  ten  behoeve  van  den  hertog  liet  varen;  zie  mr.  I. 
A.  Nghoff,    Verzam.  v.  Oorkonden,  III,  N*»  169,  bl.  178,  noot  2. 

Ten  gevolge  van  het  huwelgk  van  Geertruid  van  Heumen,  Jo- 
achimsdr.  ex  Geertruid  van  Wghe,  met  Gerrit  van  der  Oapellen 
(heer  van  den  Dam,  lid  der  ridderschap  van  't  graafschap  Zutfen 
in  1565),  had  de  zoon  dezer  echtelieden,  Gerlach  van  der  Capellen 
tot  den  Dam  (f  1626)  deze  kwartieren: 

Capellen.  van  der  Hoeven.    Hoemen.  Elrstbeke. 

De  Gruyter.         Enghuysen.  Wghe.  Freyts. 

Arnolda  van  Heumen  had  uit  haren  echt  met  Evert  van  Linteloe 
tot  de  Marsch,  eene  dochter,  Geertruid  v.  L.,  gehuwd  met  Gerrit 
van  der  Capellen,  heer  van  den  Dam  (f  1645). 
.  Men   ziet   hieruit   tevens,   dat  Hoemen  en  Heumen  namen  zgu 
van  één  en  hetzelfde  geslacht. 

J.   AlYSPAGB. 

Geslacht  van  Ingen.  (XXY,  bl.  479).  Den  belangstellenden  vrager 
dien  ik  te  verwgzen  naar  mr.  J.  van  Doornincks  Geslachtkundige 
aanteekeningen.  Daarin  komen  op  bl.  758  vgf  kinderen  voor* 
Elisabeth  d^Arnauld  of  d*Amaud  voerde  waarschgnlgk:  doorsneden, 
.boven  zilver  met  twee  figuren  van  groen  en  goud  gelgkende  op 


GESLACHT-   £N   WAPENKÜNDE.  155 

een  gewei    yan  een  reebok;   onder  rood  met  een  zilveren  zwaard 
met  goaden  gevest,  geplaatst  en  fasce. 
MaastrichU  A.  A.  yoesteamak  van  oyen. 

Gedaoht  BartolottL  (XXI,  bl.  317;  XXV,  bl.  363,  516;  XXVI, 
bL  41  y  97).  Bg  gelegenheid  dat  er  over  personen  met  eene  menigte 
voomamen  gesproken  werd,  plag  m^n  vader  altijd  te  verhalen 
van  een  lid  der  familie  van  den  Henvel,  dat,  uit  opgewondenheid 
over  den  zeeslag  bg  Duins,  zgne  pasgeborene  dochter  doopen  liet 
als  Martensis  Harpensis  Trompensis  Donensis  Victoria  Bartolotti 
van  den  Heuvel.     Vrage:  is  er  grond  voor  dit  verhaal? 


Wapens  gevraagd.  (XXV,  bl.  522;  XXVI,  bl.  40).  Gerlacius 
voert  in  zwart  drie  sterren  van  goud.  Gekroonde  helm.  Helmt. 
een  gouden  ster  tnsschen  twee  olifantstrompen  van  zwart  en  goud. 
Devies.  Fortior  et  melior. 

Van  Blom  komen  in  Bietstaps  Arm.  gén.  vier  wapens  voor: 
een  van  Blom  uit  het  land  van  Utrecht,  een  van  Blom  uit  Hol- 
land, een  van  eene  uitgestorvene  familie  Blom  uit  Brabant  en  een 
van  den  vice-admiraal  van  Holland  Pieter  Florisse  Blom,  maar 
geen  van  eene  familie  Blom  van  Assendelft. 

J.   D.   WAQNXfi. 

Wapen  de  Jonoonrt  enz.  (XXV,  bl.  524).  Men  vindt  de  beschrg- 
Ting  der  wapens  van  alle  daar  opgenoemde  familiën,  met  uitzon- 
dering van  die  van  de  Joncourt,  Ie  Plastrier,  Cognard  enüellerie, 
in  Rietstaps  Axmorial  général. 

J.   D.   WAGKÜR. 

Geslacht  van  Sompselaer.  (XXUl,  bl.  537).  Zie  voor  eenen  Tobias 
Tan    Domseler  Nav.  XXV,  bl.  577. 

Francina  van  Dompselaer  h.  Jacob  van  Zuylen  van  Nievelt  (1597), 
zn.  T.  Frederik  en  v.  Stephania  de  Gragter,  weduwnaar  van  Hilde- 
gonda  van  Bronckhorst. 

Bèta  van  Dompelaer  h.  ti^sbert  van  Zuylen  van  Nievelt,  zn.  v. 
Willem,  heer  van  Heeraartsbergen  en  Bergambacht  en  v.AguesFoeyt, 


156  GESLACHT-    EN   WAPSNKUNDE. 

Everard  van  Dompselaer  h.  Maria  v.  Z.  v.  N.,  znster  van  boven- 
genoemden  Gijsbert  (ms.  gen.  v.  Zuyien  v.  Nievelt). 

Willem  V.  Haeften  v.  Putten  en  Pattenstein  h.  in  1662  Johanna 
van  Oldenbarneveld,  dr.  v.  Nikolaas  en  Jacoba  van  Dompselaer 
(ms.  gen.  v.  Haeften). 

J.   D.    WAGNEE. 

Tan  Buchell.  (XXV,  bl.  522).  In  eene  ms.  gen.  Pieck  vind  ik 
Walraven  Pieck  van  Wolf s weert  (f  omstreeks  1595)  h.  Judith 
van  Weede  of  Wees,  wier  moeder  was  Agnes  van  Bachell^  dr. 
van  Ewont  van  Buchell^  stadhouder  van  den  Lande  van  Buren 
en  V.  Judith  van  Zuglen  van  Blasenburg. 

J.   D.   WAGNEB. 

Geslachten   Comans  en  Mom.   (Nav.   VIII,  bl.  199;  IX,  bl.  50; 
XIX,    bl.    814,   428).     Ida    Gonstantia  Comans  was  gehuwd  met 
Gerrit  Mom,  eigenaar  en  bewoner  van  Groenenstein  te  Nederlang- 
broek,    en   sedert    1762   heer    van   Maurik,  welke  heerl^kheid  hy 
door  aankoop  verwierf  uit  handen  van  Gijsbert  Willem  baron  van 
Dedem,    heer   van    den    Berge,   Hoevelaken,  Driesberg,  Kessel  en 
Mook.    Eene  dochter  dezer  echtelieden,   Ida  Maria  Mom,  onder- 
trouwde 15  juig,  en  huwde  2  aug.  1763  op  den  huize  Groenestein 
Daniel  Goldbach,   Johan  Wilhelmszoon,  sedert  maart  1760  predi- 
kant te  Maurik,  met  wien  zg  sept.  1772  naar  de  Kaap  de  Goede 
Hoop  vertrok.    Eene  andere  dochter  dezer  echtelieden,  Geertruida 
Margaretha  Mom,  is  gehuwd  geweest  met  Evert  Jan  baron  van 
Neukirchen  genaamd  Nyvenheym,  aan  wie  de  vader  en  schoonvader 
Jan  Ggsbert  Ludolf  Adriaan  van  Neukirchen  genaamd  Nyvenheym 
13   dec.    1771    de   heerlgkheden   Eek   en  Wiel  bg  onderfaandsch 
contract  verkocht.  Eene  derde  dochter,  Jacoba  Antonia  Mom,  deed 
oct.  1771  te  Maurik  belgdenis.  In  1786  was  Ida  Gonstantia  Comans 
als  weduwe  van  Gerrit  Mom,  te  Utrecht  woonachtig,  en  fungeerde 
20  april  als  coUatrice  bg  de  beroeping  van  Philip  Wgnand  Nagel  tot 
predikant  te  Maurik.  In  1788  was  zg  echter  dood :  want  krachtens 
procuratie  van  2  oct.  van  dat  jaar,  schonk  haar  zoon,  mr.  Amoldns 
Constantgn  Mom  [opperkoopman  des  kasteels  te  Batavia  (vgl.  Nav. 
ZXV,   529,    530),  in  1779  ouderling  aldaar  bg  de  Nederd.  Herv. 


GESLACHT-   ES    WAPEXKUICDE.  157 

gemeente,  alsmede  provisor-opperhoofd  van  't  generale  soldg- 
comptoir  en  curator  ad  lites  (vgl.  »Naamregister  van  alle  de 
Heeren  leden  der  Regeeringe  in  de  Vereen.  Prov."  enz.,  Amster- 
dam, bg  P.  Schouten,  1782)]  den  11  dec.  1789  de  collatie  te 
Manrik  aan  Assueras  Hansse  de  Rooy,  pred.  te  ter  Aa.  Hg  was 
derhalve  toenmaals  beer  van  Maarik,  en  fungeerde  in  den  jare 
IS17  nog  als  zoodanig,  indien  hi]  namelgk  éen  zelfde  persoon  is 
met  mr.  Arnoldas  Gonstantgn  Mom  Faure  te  Leiden,  die  in  dat 
jaar  de  collatie  van  Maurik  op  Hendrik  van  Steedes,  pred.  te 
Noorden,  nitbracbt. 

Maar  nu  is  de  vraag,  of  deze  familie  Gomans  (Coomans),  die, 
volgens  Nav.  XIX,  314,  588,  voerde  in  azuur  vigf  v^f-  of  zes- 
puntige  sterren  van  goud,  geplaatst  3  en  2,  benevens  eene  quarte- 
feuüle  van  goud  en  pointe,  identiek  zg  met  het  geslacht  Coymans, 
waarvan  Nav.  XVII,  125a,  XXVI,  43,  46  een  paar  leden  worden 
opgenoemd.     Voerde  Coymans  ook  dit  wapen? 

J.   ilKSFACH. 

Wapens  Boucher  enz.  (XXV,  bl.  524).  De  wapens  gevoerd  door 
de  fransche  geslachten  Le  Ghevallier  en  Boucher,  vind  ik  in  eenige 
onder  mg  berustende  bescheiden  betreffende  het  geslacht  Girardin 
aldos  beschreven:  Le  Ghevallier;  d^  azur  a  la  tête  de  licome 
dargent,  au  chef  de  même,  chargé  de  trois  ailles  d*argent.  Boucher; 
d'argent  a  trois  écrivisses  de  gueules  posées  deux  et  une.  Van 
laatstgenoemd,  reeds  in  den  aanvang  der  14e  eeuw  bekend  ge- 
slacht, worden  vermeld:  Claude  Boucher,  ecuyer,  seigneur  de 
Bazoches  et  de  Ia  Bonze,  conseiller  honoraire  au  bailliage  et  siège 
présidial  d*  Auxerre  en  1644,  marie  avec  Marie  Boirot ;  benevens 
twee  van  de  acht  uit  dat  echtpaar  gesproten  kinderen,  nl.  Anne 
Boucher,  baptissée  le  4  Aoüt  1633,  f  a  Auxerre  le  16  Mai  1700, 
mariée  avec  Claude  Girardin,  copseiller  honoraire  au  bailliage  et 
siège  présidial  d'  Auxerre  el  Francois  Boucher,  prêtre  et  chanoine 
de  Véglise  collégial  de  Notre  Dame  d*  Auxerre,  baptissé  le  10  Mai 
1645,  t  a  Auxerre  en  1723. 

H.  C.  VAN  BAKKENES. 

Wapens  op  portretten.    (XXV,  bl.  632).    Den  vrager  zg  medege- 


158  GESLACHT-   EN   WAPENKUNDB. 

deeld,  dat  door  een  zeeuwsch  geslacht  van  Gelre  als  Ie  en  4e 
kwartier  werd  gevoerd:  van  sabel  met  een  verkort  bourgondisch 
of  St.  Andries  krais  van  goud. 

H.    o.    VAN   BAKKKNES. 

Geslacht  van  der  Mast.  (XXV,  bl.  265,  424;  XXVI,  bl.  50).  Van 
dezen  naam  worden  in  het  Woordenboek  v.  Hoogstraten  in  de 
geneal.  v.  Beveren,  v.  d.  Dassen,  en  v.  Stryen  nog  de  volgende 
personen  aangetroffen:  Harmen  v.  d.  M.,  tr.  10  mei  1587  Sophia 
V.  d.  Dussen,  dochter  van  Sasbout  en  Maria  van  der  Hoef  Michielsdr.; 
Jacob  V.  d.  M.  Stevenszn.,  tr.  Emma  v.  Beveren,  dochter  v.  Claas, 
vermeld  in  1510  en  1528,  en  Jacobina  Snouck;  Maria  v.  d.  M. 
Robbrechtsdr.  tr.  mr.  Adriaan  v.  Strgen,  geb.  1547,  f  10  dec 
1604,  zoon  van  Qnirign  en  tieertruid  v.  floogeveen;  Jacob  v.  d.Mj 
tr.  Maria  v.  Stqjen,  dochter  van  mr.  Qnir^n,  geb.  1575,  zoon  van 
Adriaan  bovengenoemd  en  diens  tweede  echtgenoot  Alyda  Moer- 
kerken, nit  welk  laatste  echtpaar  acht  kinderen  zgn  gesproten; 
Anna  v.  d.  M.  Hendriksdr.,  tr.  10  julg  1633  mr.  Cornelis  r. 
Strgen,  zoon  van  Qair^n  laatstgenoemd  en  diens  eerste  echtgenoot 
Maria  v.  Veen.  De  ridderhofstede  Klein  Poelgeest,  gesticht  door 
eenen  jongeren  zoon  van  het  geslacht  Poelgeest,  lag  in  de  nabij- 
heid van  het  dorp  Eoudekerk  in  Zuidholland. 

H.    C.   VAN  BAKKENES. 

Geslacht  y.  d.  Mast.  Volgens  mgne  m.  s.  genealogie  Tr jmp,  was 
Hugo  van  der  Mast,  toen  hg  huwde  den  6  januarg  1686  met 
Sara  Tromp,  wed.  Gasper  van  Kinschot,  geen  weduwenaar:  hg 
stierf  29  aug.  1719,  zg  31  maart  1711.  Hg  was  een  zoon  van 
Paschasius  van  der  Mast  en  van  Elisabeth  Heere  of  Heeren.  Hunne 
kinderen  waren: 

P.  'Pachasius  Aemilius  v.  d.  M.,  st.  jong. 
2°.  Maerten  Harpertzn.  Tromp  v.  d.  M.,  st.  jong. 
S"*.  Robbert  van  der  Mast^  geb.  15  julg  1689,  generaal  majoor, 
tr.  31  julg  1728  Maria  Roch,  g.b.  11  mei  1703,  dr.  van  mr. 
Hercules  en  van  Sophia  üedeL  Hg  st.  21  april  1771,  z^ 
21  mrt.  1780  en  zgn  beide  te  Delft  begraven.  Zg  hadden 
▼gf  kinderen. 


GESLACHT-   EN   WAPENKüNDE.  159 

4^  Elisabeth  Louisa  v.  d.  M.,  geb.  9  jung  1692,  st.  te  Waalwgk 
1776,  huwt  (1)  1710  Frederik  Casper  van  Berck,  geb.  1681, 
in  1740  capitein  der  inf.,  st.  te  Hellevoetslais  6  oct.  1741, 
ond  60  j.  en  had  1  zn.  Zg  tr.  (2)  George  van  Walree,  geb. 
]702,  luitenant  der  inf.,  st.  te  Geertruidenberg  29  maart  1744. 

5®.  Magdalena  Herbertina  v.  d.  M.  st.  jong. 

r.  Hugo  Paschasius  v.  d.  M.,  geb.  te  Oudewater  18  mei  1729, 
st.  22  oct.  1731. 

r.  Sophia  Isabella  v.  d.  M.  geb.  14  mei  1773,  tr.  1  april  1779 
te  Delft  Alexander  van  Thielen,  geb.  te  Oudewater  13  april 
1733,  majoor  der  inf.,  st.  te  Delden  10  sept.  1802, 

3^  Sara  Wilhelmina  v.  d.  M.  geb.  7  oct.,  st.  29  oct.  1734. 

4"".  Willem  Comelis  v.  d.  M.  geb.  4  mei  1786,  commandeur  ter 
zee,  st.  buiten  Amsterdam  1800. 

5^  Sara  Catharina  v.  d.  Mast,  huwde  haren  neef  Gaspar  van 
Kinschot. 

MacutrickL  A.  a.  vobstebman  vak  ouen. 

Oeslaoht  van  der  Maat.  Ook  te  Dordrecht  had  een  geslacht  van 
der  Mast  zgnen  zetel. 

1.  Johan  van  der  Mast,  schepen  in  Dordrecht  en  bewindhebber 
Tan  de  Westindische  Compagnie,  tr.  Johanna  Repelaer,  dr.  van 
Hugo  en  Margaretha  Brouwer,  üit  dit  huwel^k  de  volgende 
kinderen : 

Ie  Air.  Adriaan,  die  volgt. 

2e  Petronella,  ongehuwd  gestorven, 

3e  Mr.  Anthony,  schepen  en  tresorier  in  Dordrecht, 
n.  Mr.  Adriaan  van  der  Mast,  schepen  1658,  1659,  acht  van 
1649—1657,  veertig  1652  in  Dordrecht,  rentmeester  van  de 
domeinen  der  Beierlanden,  tr.  18  jung  1647  Elisabeth  Hallincg, 
dr.  van  Herman  en  Anna  de  Jonge,  geb.  11  julg  1618.  üit  dit 
hnwelgk  de^^  kinderen: 

Ie  Anna,  jong  overleden. 

2e  Johan,  die  volgt. 

3e  Herman,  ongehuwd. 

4e  Johanna,  ongehuwd. 

5e  Anna,  jong  overleden. 


160  GESLACHT-   EN   WAPKNKUNDE. 

m.  Johan  van  der  Mast,  waterschepen  1674  in  Dordrecht, 
tr.  den  24  nov.  1676  Eatharina  Snook,  mr.  Adriaansdr..  Balen^ 
Dordrecht,  933,  1082. 

Jakoh  yan  der  Mast,  Stevensz.,  tr.  Emma  van  Be  veren,  dr.  van 
Klaas  (1525)  en  van  Jakobmina  Snouk.  Balen  956. 

J.   D.    WAGNEE. 

Wemer  van  Lennep.  (XXV,  bl.  142).  Werner  van  Lennep,  raad 
te  Nymegen,  zoon  van  Jnrriaan  en  van  Anna  v.  Galen,  tr.  24 
jan.  1560  üatharina  van  Renesse,  dr.  van  Gerard  en  van  Geer- 
truida  van  der  Haer.  (Annoaire  gen.  1871,  bL  205.) 

J.   D.    WAGNER. 

Spiering.  (XXV  bl.  568  en  569.)  Door  van  Leeuwen  Bat  111. 
p.  972,  wordt  nog  vermeld  Maria  Ddcia  Spiering,  dochter  van 
Willem  en  Comelia  van  Borsselen,  gehuwd  met  mr.  Adriaan  van 
der  Goes  Andrieszn.,  heer  van  Natres,  raad  der  stad  Delft. 

Was  deze  Cornelia  v.  Borsselen  v.  d,  Hooge  eene  dochter  van 
Adriaan,  raad  in  de  H.  Baad  van  Holland  enz.  enAnna  de  Jonge 
van  Oosterland?  h.  c.  van  bakkeses. 

Twee  wapens.  (Nav.  XXV,  bl.  374.)  Het  geslacht  van  der  Does, 
alsmede  de  daaruit  gesproten  geslachten  voeren  negen  ruiten. 
Welligt  zal  deze  mededeeling  den  heer  D....  te  L.  op  het  spoor 
brengen.  Ook  het  cimier  komt  juist  over  een  met  het  familiewapen 
van  der  Does. 

Maastricht.  a.  a.  voestbrman  van  ojjen. 

Geslacht  Kcart.  (Zie  Algem.  Reg.  op  LacosteenXIX,479— 481). 
Ook  te  Maurik  in  de  JSederbetnwe  hebben,  leden  van  dit  geslacht 
gewoond.  M^  z^n  voorgekomen: 

Johannes  Picard,  gehuwd  met  juflFv.  Margareta  Wtenweerde. 
Zg  werd  16  oct.  1728  in  de  kerk  te  Maurik  begraven.  Hg  over- 
leefde haar. 

Aletta  Picard,  jd.  te  Maurik^  aldaar  1  apr.  1758  gehuwd  mei 
Gerrit  van  Hattem. 

Margaretha  Picard,  deed  in  1764  te  Maurik  geloofsbelgdenis. 


GESLACHT-   EN  WAPBNKTJKDB.  161 

Jacobas  Pietersz.  Picard  gehuwd  met  Johanna  van  Spithoven, 
liet  1  aug.  1779  eea  zoon  doopen,  Jacobus  Abraham,  geb.  27 
july  1779,   waarbg  de  vader  Jelis  Picard  als  getuige  stond. 

Gerretdina  Picard  geh.  met  Roelof  Fiere  van  Mourik,  liet  22 
febr.  1784  haren  18  febr.  1784  geboren  zoon  Pier,  ten  doop 
aanbieden. 

Margaretha  Picard,  geh.  met  Gerrit  van  Wees,  deed  16  oct. 
1785  haren  11  oct.  geboren  zoon  Peter,  doopen. 

Margaretha  Ghristina  Picard  en  G.  van  de  Weert,  staan  in 
1790  als  echtelieden  vermeld. 

J.    ANSPACH. 

Oesla^^ten  Mogge,  van  Bronckhorst.  (vgl.  XV  b1.  283).  Wie  de 
onders  en  grootouders  waren  van  Jacob  Mogge,  geh.  met  Jac. 
van  Bronckhorst,  weet  ik  niet  doch  uit  Zieriksee,  de  vaderstad 
der  farnüie,  jxeh  ik  er  eenige  aangeteekend,  waaronder  misschien 
de  gevraagde  ouders  eu  grootouders  wel  schuilen  zullen. 

Com.  Lievenz.  Mogge  j.  m.  v.  Zieriksee,  JannekeVileyns  j.d.  v. 
Eapelle  in  Z.  Bev.  ondertr.  13  jung   1699. 

Mar.    Pieterz.  Mogge.  Pieter  Pietz.  Mogge. 

Neeltje  Daniels.  Leentje  Errians  (Adriaanse  ?). 


Daantje  ged.  30  april  1595.  Errian  ged.  5  febr.  1584. 

Maatje  ged.  6  febr.  1594. 
Adriaan  ged.  29  sept.  1596. 


Jocob  Lievenz.  Mogge  j.  m.  Com.   Cornz.    Mogge,   j.    m.  v. 

Qnirina  Jan  Sieverts  j.  d.  Zieriksee. 

ondertr.  23  july  1600.  Janneke     Gosens     van     Dordt, 

won.     beide     O.    Duiveland, 
ondertr.  21  aug.  1591. 
Pieter  Pietz.  Mogge  wed'  ondertr.     Thonis  Pietersz.  Mogge. 

24  jan.  1599,  Hade-vy  Thonis. 

Cath*  Fernandse.  .   > 


Lambrecht  ged.  22  dec.  1593. 


162  OBSLACHT-  EN  WAFElOCUNDfi, 

Pieter  Mogge.  Corn.  Mogge. 

Suz»  Mogge.  Helena  Hoflfers. 


Pieter  ged.  14  febr.  1610.  Suz*  ged.   29  jan.   1616. 

Iman  Thonisse  Mogge  ondertr.  5  oct.  1608  Rutger  Rutsaerds  wed. 

Mr.  Pieter  Mogge,  oud  burg.  raad  van  Zieriksee,  ondertr.  15  febr. 
1663,  Sabina  van  der  Meersche  van  Middelb. 

>De  van  der  Meersche,  uit  andere  landen  (uit  Vlaanderen  ?)  hier 
(te  Middelb.)  weg  gekomen,  zgn  geenszins  gering  geacht' '  zegt 
Smallegange  bl.  489. 

Ik  vind  eene  Margaretha  van  der  Meersche,  ook  uit  Middelburg, 
ondertr.  3  oct.  1659  met  Iman  Vierling  burg.  van  Zieriksee. 
Lieven  Mogge.  Mar.  Pietz.  Mogge. 

Lieven  Jacobs.  Dana  Marinus. 


leefden  in  1584.  Pieter  ged.  21  febr.  1584. 

Neeltje  ged.  2  nov.  1586. 

F.   CALA3XD. 


VRAGEN. 

Imbyze.  Wie  waren  de  ouders  van  ridder  Jan  van  Imbyze  (Embize 
of  Hembize),  gehuwd  geweest  met  Dederika  van  Böningen  (of 
van  Beuningen),  in  1602  kapitein  in  het  regiment  infanterie  van 
kol.  Dorp,  en  overleden  in  1616?  en  welke  mededeelingen  weet 
men  verder  te  doen  omtrent  de  naaste  voorou(rers  van  genoemden 
Imbyze^  zgn  huwelgk  (tgd  en  plaats  van  voltrekking)  en  eerste 
afstammelingen?  ♦  *  ♦ 

Oeslaoht  d^Orville.  Een  lid  der  familie  d'Orville,  woonachtig  te 
Glogau  in  Silezië,  wenscht  te  weten  in  antwoord  op  de  vraag  in 
den  JNavorscher  (mei  1875)  betreffende  het  geslacht  d'Orville,  in 
welk  jaar  de  genoemde  Catharina  Martha  d'Orville  met  ....  van 
Liesberg  gehuwd  was  —  en  waar?  De  geslachtwapens  der 
d'Orvilles  zgn  voorhanden.  Ook  is  genoemd  lid  genegen  zich 
schriftelgk  met  den  belangstellenden  in  verbinding  te  stellen.  Haar 
adres  is:  mevrouw  de  barones  van  Lützow,  geboren  d*Orville,  te 
Glogau  in  Silezie. 


GESLACHT-   EN   WAPEKKT7KDE.  163 

▼an  Eek  van  Faataleon.  Wie  waren  ouders  van  Maria  van  Eek 
ran  Pantaleon,  getrouwd  met  Bartholomeüs  Verbrugge?  waar  en 
wanneer  is  z^  geboren?  Wie  waren  hare  kinderen? 

7an  Rnytenburg  en  van  Weert.  Reynier  Gerard  yan  Ruytenberg, 
zoon  van,  —  en  van  — ,  geb.  te  Purmerend  ?  16o9,  overl.  te? 
pensionaris  van  Purmerend,  enz.  huwt  te?  27  julg  1694  Johanna 
Schuyt  Nicolaasdr.  Zy  winnen: 

r.  Gerard  Constantyn,  geboren  te?  1695,  overl.  te?  huwt  te? 
jong  1722  Helena  Constantia  Loten,  geb.  te?  9  april  1696,  overl. 
te?  dochter  van?  en  van?  Hieruit  een  zoon: 

Gerrit  Gonstantgn,  geboren  te?0Bgeh.  overleden  te  Leiden  den  ? 

V.  Maria  ? 

3®.  Nicoiaas  Adriaan  ? 


Marcns  van  Weert,  geb.  te?  enz.,  huwt  te?  Comelia  van  der 
Stel,  geb.  te?  overl.  te?  Zg  winnen: 

1*.  Willem  Adriaen  van  Weert,  geb.  te  ?  st.  te  ?  huwt  te  ? 
Catharina  van  ToU.  Hieruit  geene  kinderen  (?) 

V.  Marcus  Cornelis  van  Weert,  geb.  te  ?  st.  te  ?  huwt  te  ?  kinderen? 

Wie  weet  de  ontbrekende  data  aan  te  vullen? 

Geslacht  de  Jong  enz.  Wie  heeft  de  goedheid  het  ontbrekende 
bg  onderstaande  opgaven  der  geslachten  de  Jong,  Muykens,  van 
Weerden  en  van^Dam  aan  te  vullen,  of  die  te  verbeteren? 

1®.    Geslacht  de  Jong. 

de  Jong,   geb.  te  den gest.   te    ....    den  .... 

trouwt  te  ....  den   met geb.  te den  ....  gest. 

te den  

Hun  zoon  Pieter  Haack  de  Jong,  geb.  te  Amsterdam  20  januarg 
1664,  gestorven  te  Utrecht  23  jung  1721,  burgemeester  van  Utrecht 
en  dgkgraaf  van  den  Lekdgk  Benedendam,  trouwt  te  Utrecht 
14  augustus  1685  met: 

Jkvr.  Anna  Maria  van  Weede,  geb.  te  Utrecht  13  september  1665, 

gest.  te  Utrecht  6  maart  1703,  dochter  van van  Weedetot 

Dgkveld,    geb.    te   den gest.  te den en 

van   van   Berck   geb.  te den  gest.   te  


164  GESLACHT-   EN    WAPBNKUNDE. 

2**.  Geslacht  Mugkens. 

Ma^kens  geb.  te den gest.  te den  

trouwt   te    den met   geb.  te den 

gest.  te  den 

laun    zoon    Arnoldus    Magkens,   geb.  te den gest. 

te  ütreeht  11  october  1730,  tr.  te den  ...  1681  met: 

Adriana    Muiikens,    geb.    te    den  gest.  te  Utrecht, 

den  21  october  1702,   dochter    van  Mugkens  geb.  te 

den gest  te   den  en  van geb.  te 

den  gest.  te  den 

3".  Geslacht  van  Weerden  en  van  Dam. 

Jan  van   Weerden  geb.  te den  gest.   te den 

tr.  te den i  met geb.  te den  

gest.  te den 

Hun    zoon    Abraham   van    Weerden,    geb.  te   den 

1661  (?)  predikant  te  Doetinchem,  geat,  te 1  maart  1742  (?) 

trouwt  te  Zeddam  23  september  1691  (?)  met: 

Johanna  Ghristina  van  Dam,  geb.  te  Doetinchem  21  april  1650  (?) 

gest*  te 27  november  1718  (?)  dochtervan  Daniel  van  Dam, 

geb.    te  den  burgemeester  van  Doetinchem,  gest.  te 

den   en  van  Johanna  te  Bowken,  geb.  te  den 

gest.  te den 

Tevens  wordt  beleefd  gevraagd  het  wapen  van  bovengenoemden 
van    Dam    en    te   Bowken,  alsmede   dat  van  Maria  Nunninckhof, 

geb.   te    24  jung    1605,  echtgenoot  van  Jan  Ghgsen,  geb. 

te den augustus  1607.  de  p 

Joha,  Hoela,  Domela^  Spema,  enz.  Zgn  de  geslachten  Joha, 
Hoola  (Hoola  van  Nooteu),  Domela  (Domela  Nieuwenhuis),  Spema 
(Spema  Nieuwenhuis),  Duba  (Heumen),  Dnra  (Deking  Dura,  van 
Dura),  Hesta  (Amsterdam)  en  Gouka  (Schiedam),  van  friescheu,  gro- 
ningschen  of  oostfrieschen  oorsprong? 

Jan  van  Haarlem.  Is  ook  bekend,  of  Jan  van  Haarlem  f  1731, 
bastaardzoon    vau   Reinond   III,   hertog   van  Gelderland,  gehuwd 
*  is  geweest,  nakomelingen  heeft  gehad,  wie  zgne  moeder  is  geweest, 
en  waarvan  hg  den  naam  van  Haarlem  voerde?  .,,       b. 


GKSLACHT-   £N   WAPENKUHDE.  165 

Oedaclit  y.  Ingen.  In  het  Aardr.  Woordb.  van  v.  d.  A  a,  II,  bl. 
761,  vindt  men  vermeld,  dat  het  landgoed  Broekemeroord  op  de 
Ofervelawe,  gem.  Oldebroek,  in  augustus  1717  van  Lucas  Vermeer 
op  Aleyd  van  Ingen  overging  en  van  deze  omtrent  het  midden 
der  vorige  eeuw  op  Jan  Severgn  v.  d.  Merwede,  wiens  echtgenoot 
eene  van  Ingen  was.  Nu  zoude  men  gaarne  vernemen,  wie  de 
oaders  waren  van  genoemde  Aleyda  van  Ingen  en  van  de  echt- 
genoot van  J,  S.  V.  d.  Merwede,  alsmede  in  welken  graad  van 
bloedverwantschap  laatstgenoemde  stond  tot  flendrik  Lodewgk 
baron  v.  d.  Merwede,  in  de  laatste  helft  der  vorige  eeuw  gehuld 
met  Aleyda  Johanna  van  Ingen,  weduwe  van  den  kapitein  Jacob 
Meylinck.  b. 

Geslacht  Binkes.  Wie  waren  de  ouders  van  Taleke  Binkes,  den 
1  februarg  1778  gehuwd  met  mr.  Cornelis  Wichers,  geb.  6  october 
1750,  f  8  september  1812,  en  welke  wapens  werden  door  hen 
gevoerd?  b. 

Gedacht   van  Cu^ck.  Henricus  van  Cu^ck  geb t  ••  -  S^^* 

7  september  1664  te  Geldren  met  Anna  Hegmans,  geb f  .... 

(getuige)  Guilelmo  van  Gugck. 

Johannes  Franciscus,  ged.  te  Geldren  1  jan.  1669,  geh.  1701 
te  Nienwpoort,  vanwaar  hg  naar  Diest  vertrok  als  ontvanger  der 
keizerlijke  regten. 

Thomas  geb.  te  Diest  1713. 

Johannes  geb.  1736  te  Dixmuiden. 

Franciscus  geb.  1765  te  Nieuwpoort. 

Yolgeus  overlevering  stamt  bovengenoemde  Henricus  van  het 
grafelgk  geslacht  van  Cuijck  af. 

Kan  iemand  mg  mededeelen^  van  wien  Henricus  een  zoon  was, 
wanneer  en  waar  geboren,  en  hoe  hg  aan  het  oude  geslacht  van 
Cngck  verwant  was?  f.  galand. 


166 

MENGELINGEN. 


Merkwaardige  boomen  in  Hederland.  (XXV,  bl.  383;  XXVI,  bL 
102).  De  boom  dien  ik,  als  antwoord  op  bovenstaande  vraag,  hier 
beschreven  wil,  staat  eigenlgJL  wel  niet  binnen  de  grenzen  van 
het  hedendaagsche  koninkryk  der  Nederlanden,  maar  toch  z6o  na 
aan  die  grenzen,  en  is  ook  in  d'  aangrenzende  streken  van  ons 
land,  in  Westerwolde  of  zuidoostel^k  Groniugerland  en  in  oostelgk 
Drente  zóo  bekend,  dat  h^  met  recht  hier  genoemd  worden  mag. 

Dicht  nabg  onze  grenzen,  aan  den  oostelgken  rand  van  het 
groote  Boertanger  moor,  dat  reeds  ten  tyde  van  Earel  den  grooten 
eii  nog  eeuen  en  eeaen  vroeger,  even  als  nn  nog,  de  grens 
formt  tnsschen  Friesland  en  Weetfalen,  aan  d'  Eems  in  't  zoo- 
genoemde  Neder-Münsterland  of  't  land  van  Arenberg-Meppen»  daar 
leit  het  dorp  Heede.  Bg  dit  dorp  lag  vroeger  een  slot  of  burcht 
de  Scharpenborch  genoemd,  die  nog  in  't  laatst  van  de  vorige 
een  bewoond  werd  door  leden  van  't  geslacht  von  Pinning. 
Sedert  is  dat  adellgke  geslacht  uitgestorven,  en  de  burcht  is  af- 
gebroken; een  schoone  weide  is  er  nu  ter  plaatse  waar  dat  oude 
slot  stond.  In  den  hof  van  dien  Scharpenborch  stond  een  linde, 
denkelyk  daar  geplant  toen  men  den  burcht  boude;  misschien 
was  die  linde  ook  toen  reeds  een  volwassen  boom,  en  stond  ze 
reeds  daar  ter  plaatse.  By  't  sloopen  van  den  burcht  heeft  men, 
gelukkig,  de  linde  staan  gelaten.  Het  is  een  zeer  schoone  boom, 
misschien  de  grootste  en  schoonste  linde  van  de  gantsche  wereld, 
zeker  de  grootste  en  schoonste  boom  van  het  boomryke  Eemsland. 
Zg  vormt  met  haar  wijd  uitgespreide  takken  een  breede  en  hooge 
kroon,  die  men  reeds  in  de  verte  boven  d'  andere  boomen  uit- 
steken ziet,  als  de  koepel  van  een  dom  boven  de  huizen  eener 
stad.  Zy  is  nog  in  de  volle  kracht  van  haar  groei;  de  stam  is 
18  voet  hoog,  van  den  bodem  gemeten  tot  de  plaats  waar  d' 
eerste  takken  zich  uitspreiden;  die  stam  staat  loodrecht  en  heeft 
den  vorm  van  een  reusachtigen  pyler,  die  in  de  middel  een  weinig 
saamgesnoerd  is,  met  een  breed  voetstuk  en  een  dikken  kop.  In 
het  midden,  waar  de  omtrek  het  kleinste  is,  heeft  de  stam  een 
omvang   van  6  vadem;  hooger,  waar  de  takken  ontspringen,  een 


MJENG£LlNGfiK.  167 

omTaQg  Tan  60  voet.  Hier  ontspringen,  op  regelmatige  afstanden, 
aan  den  rand  van  dien  kop,  niet  minder  dan  16  zware  takken, 
die  alle  zeer  gezond  en  rgkel^k  met  loof  bedekt  zgn  en  ieder  ¥an 
een  tot  anderhalf  voet  omvang  hebben.  Ook  zgn  al  deze  16  takken 
zoo  iamelgk  van  de  zelfde  lengte  en  wgken  alle  onder  bgna  gel^ke 
hoeken  van  den  stam  af,  zoodat  het  geheel  een  groote  en  schoone 
koepel  vormt.  Aan  deze  linde  zgn  nog  weinig  of  geen  teekens 
van  verval  of  ouderdom  te  bespeuren ;  men  kan  haar  toekomstigen 
leeitgd  even  min  schatten  als  haar  verledenen. 

Deze  boom  is  wgd  en  zgd  in  den  omtrek  beroemd  en  onder 
den  naam  van  »de  heer  linde"  bekend;  de  heer  linde,  dat  is  de 
heeër  linde,  de  linde  van  Hee,  want  zoo  heet  het  dorp  Heede  in 
den  friso-saksischen  tongval  van  die  streken.  Men  verhaalt  dat  een 
nederlandsche  krggso verste',  die  in  den  oorlog  met  Bommen-Berend 
(1665)  den  Scharpenborch  belegerde,  aan  zgn  kr^gsvolk  een  streng 
bevel  gaf  om  »de  heer  linde''  niet  te  deren;  en  die  man  wordt 
om  die  reden  nog  heden,  zeer  te  recht,  in  't  Eemsland  geprezen. 

Een  andere  beroemde  boom  in  deze  zelfde  boomr^ke  landstreek 
is  de  zoogenoemde  »Kamper  ülme,"  een  schoone,  overoude  gp, 
met  een  stam  van  vgf  vadem  dik^  die  op  het  landgoed  Eampe^ 
nabj  de  stad  Meppen  staat. 

Haarlem.  johak  wikkleu. 

Be  bqen  in  den  rouw.  (XXYI,  bl.  104).  Of  ten  onzent  nog  de 
gewoonte  bestaat,  door  den  vrager  vermeld,  weet  ik  niet.  Maar 
wel  weet  ik,  dat,  toen  ik  in  eene  te  Meppel  gehoudene  voordragt 
yan  dat  gebruik  had  gesproken,  oude  lieden  mg  zeiden,  dat  het 
in  hunne  jeugd  nog  te  Hoogeveen  en  in  andere  streken  van 
Drenthe  bestond.  —  De  vrager  maakt  gewag  van  een  stukje  krip 
aan  de  korven.  Maar  de  oude  gewoonte,  bg  Friezen,  Saksen  en 
Franken,  was,  een  zwarten  doek  over  de  korven  te  leggen,  gelgk 
bg  een  huwelgk  van  een  lid  der  familie  een  roode  doek  er  op 
uitgespreid  werd.  Men  vergelgke  Hartmann :  Bilder  aus  Westfalen, 
122,  Brand,  Popular  Antiquities,  III,  300,  Hofdgk,  Ons  Voorge- 
slacht, I,  98,  158  en  292.  Andere  voorbeelden  van  't  gebruik,  om 
dieren  in  den  rouw  van  tnenechen  te  doen  deelen,  heeft  men  b.v. 
Jona  III:  7,  8,  Herod,  IX:  24.  e.  laueillard. 


168  MENGEUNQBK. 

VRAGEN. 

Opschrift  te  Ond-Oastel. 

Als  de  harders  het  ampt  van  de  wolven  hanteeren 
Wie  zal  dan  de  arme  schaepen  regeeren. 
Dit    versje   staat   in   een    steen   in   den  gevel  van  een  huis  te 
Oud-Gastel,  tegenover  den  toren  der  Boomsche  kerk. 
Wie  weet  de  aanleiding  daartoe? 

Fersische  overlevering  omtrent  den  zondvloed.  Volgens  het  week- 
blad Herrnhut  (IX,  n°  10),  zoü  de  geleerde  graaf  L.  von  Pfeil 
onlangs,  in  eene  voorlezing  over  de  kometische  stroomingen  en 
hare  werking  op  de  aarde,  eene  persische  zondvloed-sage  hebben 
aangehaald,  die  in  een  der  Zendboeken  staat  aangeteekend.  Naar 
Inid  vati  die  overlevering  heeft  eens  een  van  'tzniden  komende 
onmetelgke  groote  vorige  draak  alles  verwoest,  den  dag  in  den 
nacht  verkeerd,  door  een  heeten  regen,  met  droppels  als  men* 
schenhoofden,  en  met  herhaalde  bliksemstralen  vermengd,  de  boo- 
men  tot  aan  den  wortel  verzengd  en  al  het  land  overstroomd, 
totdat  hy  eindelijk,  na  verloop  van  90  dagen  verdwenen  is.  De 
graaf  brengt  dit  verhaal  in  verband  met  zijn  stelsel,  dat  de  botsing 
der  aarde  met  eene  komeet  den  zondvloed  veroorzaakt  heeft. 
Vrage.  Wie  geeft  mg  de  juiste  bewoordingen  der  sage,  met  ver- 
wijzing naar  de  plaats,  waar  zij  gevonden  wordt? 


nationale  nachtegaalslag.  Eene  dnitsche  dame  verzekerde  mg 
onlangs  in  vollen  ernst  (en  zonder  boosaardige  zinspeling  op  de 
kwakende  diersoort,  welke  de  vreemdelingen  vaak  met  den  naam 
van  hoUandsche  nachtegalen  bestempeleii),  dat  zij  had  opgemerkt, 
dat  de  nachtegalen  hier  anders  sloegen  dan  in  Duitschland,  en 
dat  zg  van  andere  landgenooten,  ongezocht,  dezelfde  opmerking 
had  gehoord.  Is  deze  opmerking  juist,  zoo  ja,  kan  het  gezang  van 
andere  zangvogels  ook  op  dat  der  nachtegalen  een  wgzigendeu 
invloed  hebben?  ♦ 


GESCHIEDENIS. 


St.  CyriaciiB.  (Nav.  XXVi,  bl.  61).  Nadat  Galerius  Mazimianus 
in  den  jare  292  door  keizer  Diocletianas  tot  caesar  was  aangeno- 
men  *),  werd  van  lieverlede  eene  algemeeue  vervolging  tegen  de 
Christenen  voorbereid.  De  keizer,  die  tot  dusver  uit  staatkunde  de 
Christenen  gespaard  had,  liet  zich  eindelijk  overhalen,  om  tegen 
heD  te  gaan  woeden.  Het  vervolgingsedict  werd  te  Nicomedië  open- 
Igk  aangeslagen,  en  toen  een  aanzienlijk  romeinsch  Christen  dit 
met  luid  uitgesproken  hoon  afrukte,  steeg  de  woede  van  Diocle- 
tianoa  ten  top  ^).  Galerius,  een  hartstcgtelgk  voorstander  van 
den  phrygischen  afgodsdienst,  de  eenige  onder  de  vier  regenten 
tan  den  reeds  waggelenden  kolossus  des  grooten  romeinschen  rgks, 
liie  het  christendom  stelselmatig  zocht  uit  te  roeien  ^,  liet  ter 
eere  des  keizers  een  prachtig  gebouw  stichten  (te  Nicomedië?),  de 
baden  van  Diocletianus  genaimd  4).  Hy  dwong^  als  een  andere 
Farao,  de  Christenen  van  beiderlei  kunne,  van  eiken  leeftijd  en 
stand,  aan  dit  gedenkteeken  te  arbeiden,  om  hen  door  harden 
arbeid  en  slechten  teerkost  uit  te  putten.  Cyriacns,  Largus  en 
Smaragdns,  een  drietal  waardige  diaconen  der  kerk  (te  Nicome- 
dië?), deden  wat  in  hun  vermogen  was,  om  het  lot  der  geplaag- 
den  te  verzachten.  Zg  werden  daarin  geholpen  door  een  ryken 
Komein,  met  name  Thrax,  welligt  deuzelfden,  die  het  keizerlgk 
edict  had  afgerukt.  Als  dit  ter  kennis  van  Galerius  kwam,  werden 
gezegde  diaconen  voor  hunne  personen  tot  denzelfden  arbeid  ge- 
doeoad,  waarbij  zg  nog  daarenboven  uit  menschlievendheid  hunne 
geloofsgenooten,  wier  krachten  verzwakten,  het  werk  uit  de  hand 
poogden  te  nemen.   Als  zulks  de  bewondering  van  vele  Heidenen 


^)  Zie  Schlossers  Wereldgeschied.  ned.  yert.  IV,  2G7. 
^  Ibidem,  bl.  269. 

')  Kitter,  Handb.  d.  Kircheogesch.  5te  Aufl.,  Bonn  1854,  I,  S.  127. 
*)  flase,  Kirchengescb,  (1826),  S.  70:  ^Dem  Diocletian  warden  Denkmale  gesetzt 
(ür  die  Vernlchtung  des  Cbriatlichen  Namenfl/'  Na  ^ijn  dood  of  reed:»  bjjzyn  leven? 

18 


170  GSSCHIBDEKIS. 

gaande  maakte,  wierp  men  hen  in  de  gevangenis,  en  zocht  hen 
door  de  wreedste  martelingen  tot  afval  van  het  christelgk  geloof 
te  bewegen.  Toen  dit  niet  gelakte,  werd  het  edele  drietal  omstr. 
het  jaar  303  (?)  onthoofd. 

J.  ANSPACH. 

St.  CyriaoTU.  Er  wordt  gevraagd,  » wanneer  de  heilige  Gyriacus 
leefde,  of  hg  een  Romein  was,  euz."  Welke  heilige  Gyriacus  ?  In 
de  Acta  Sanctorum  komen  er,  op  verschillende  dagen,  wel  acht 
voor.  De  meest  bekende  is  Gyriacas,  abbas  in  Palaestina  f  566, 
wiens  leven  te  vinden  is  Acta  Sanctorum,  Bolland.  29  sept.  Als 
de  vrager  in  nog  meer  heiligen  belang  stelt,  zal  hg  best  doen 
met  een  alphabetische  Igst  te  raadplegen,  zoo  als  die  voorkomt  in 
Potthast's  Wegweiser,  Berlin  1862. 

H.  AKM.   W.    W. 


VRAGEN. 

Het  Oudste  charter  van  Aardenbnrg.  Gebrek  aan  interpunctie  in 
oude  hss.  kan  soms  óf  verschil  van  gevoelen  over  de  lezing  óf 
verkeerde  opvatting  te  weeg  brengen.  Geen  Latinist  zgnde  moet  ik 
dus  vragen,  daar  de  schrjjver  wien  ik  volgde  reeds  overleden  is 
en  zich  tegenover  lateren  niet  meer  verantwoorden  kan. 

Het  oudste  aardenburger  charter,  hoe  het  perkament  ook  door 
slecht  vouwen  enz.  beschadigd  zijn  moge,  is  van  1200  of  van 
1201;  't  verschil  moge  gering  zgn,  hoe  juister  echter  hoe  beter. 
't  Is  een  stuk  waarbg  Boudewgn  IX  van  Gonstantinopel  (de  19e 
der  vlaamsche  graven)  den  zich  te  Rodheburch  vestigenden  vreem- 
delingen aldaar  het  burgerregt  schenkt.  Het  zegel  is  verdwenen: 
alleen  het  zgden  snoer  is  nog  over  en  het  schrift  is  een  groote 
regtopstaande,  duidelgke  letter.  De  heer  J.  ab  Utrecht  Dressel- 
huis  haalt  het  aan  in  een  der  deelen  van  de  werken  der  Leid- 
sche  Maatschappg  en  zegt:  —  »hoort  nu  eens  het  oudste  tio^ 
aanwezige  Gharter  van  Aardenburg,  van  December  1201:  Ego 
Balduinus.    enz."   (Oud  Aardenburg  en  deszelfs  handel  in  het  be- 


GESCHIEDENIS.  171 

910  der  XlVe  eeuw,  bladz.  9  van  deu  overdruk).  Eiait  heeft  het 
II.  1.  pag.  255  en  Warnkönig  in  het  Urknndenbuch,  achter  B.  I£ 
Abtb  2.  S.  35  z^uer  Flandrische  Staats  and  Rechtsgeschichte, 
Tub.  1837. 

De  datum  is  zeer  duidel^k  voor  mg  wat  het  schrift  betreft;  er 

staat  letterlgk:    Anno  Domini  Millecimo  ducentesimo  pmo  Mense 

,  Decembri.    Voor   ik   de   verhandeling   van   D.  kende  vertaalde  ik 

I  letterlgk:    Het  jaar   des   Heeren  duizendste  (en)  twee  honderdste 


(en)  eerste,   maand  december,  dus,  zoo  als  D.  zegt,  december  1201. 

Neen,  zegt  een  vriend,  die  ambtshalve  Latgn  dient  te  kennen, 
dat's  onzeker ;  't  kan  ook  zgn :  Duizend  twee  honderd,  den  eersten 
(dag)  der  maand  december. 

Een  tweede  stuk,  waarbg  de  brugsche  grutemeester  Gildulf  en 
zgn  broeder  Willem  i^stand  doen  ten  behoeve  der  Rhodenbur- 
gers  van  het  gruterecht^  dagteekende  ik,  even  als  D.  (t.  a.  p.  bl.  16) 
janaarg  1226. 

Dit  stuk  heeft:  Anno  dni  Millesimo  Ducentesimo  Vigesimo 
Sexto  mense  Jannario,  dus  alweer  op  mgne  manier,  't  Jaar  des 
fieeren  't  Duizendste  twee  honderdste  (en)  twintigste  (en)  't  zesde, 
maand  jan.  Neen,  zegt  men,  't  kan  even  goed  z^n  6  januarg 
1220  en  zelfis  26  jan.  1200;  maar  er  bestaat  een  mdimus^ 
waarin  te  lezen  is,  volgens  eene  oude  vl.  vertaling:  januarg  1226 
Tanderen  daachs  voor  Ste  7incentius  dach.  De  schrgfwgze  van 
dat  vidimus  echter  is  alles  behalve  correct. 

Maar  nu  hoe  moet  het  zgn:  1  december  1200of  december  1201? 

De  dag,  dit  zg  opgemerkt,  ontbreekt  meer  in  zoo  oude  stukken. 

a.  p.  BOOS. 

[De  vriend  schgnt  zyn  Latgn  een  weinigjen  vergeten  te  zgn. 
£r  staat:  in  het  jaar  des'  heeren  1201  in  de  maand  december. 
Werd  er  vjan  den  eersten  december  gesproken,  dan  moest  er  staan 
mems  decembris.'] 

Amptman  van  St.  Marien.  Steven  van  Delen  (de  oudste  der  acht 
zonen  van  Bor  van  Delen,  gehuwd  met  Ëlisabeth  van  Laer),  in 
U31  beleend  met  Laer  (Veluwe),  dat  hem  van  zgne  moeder  was 
aangeërfd,  en  in  1453  door  Jan  Knorre  doodgeslagen,  wordt  in  eene 


172  GESCHIEDENIS. 

ms.  genealogie  genoemd  Amptman  van  St.  Marien.  En  in  1439  treedt 
zgn  neef  Steven  van  Delen,  Brands  zoon  ex  Trada  Gosens,  die 
met  zgn  broeder  Evert  v.  D.  en  met  Gerrit  v.  D.  (zoon  van  Steven 
V.  D.,  den  Olden)  den  verbondbrief  van  19  april  1436  bezegelde 
(zie  NghoflF,  Oorkonden,  IV,  bl.  137;  Sligtenh.,  Geld.  Gesch., 
bU  228&),  in  diezelfde  waardigheid  op.  Wat  was  die  amptmannie 
van  St.  Marien  ? 

J.  AlfSPACH. 

Verloting  van  Baaphorst  in  1709.  >llet  Weekblad  van  Amersfooii 
en  omstreken  herinnert,  dat  het  verloten  van  boerdergen,  villa's  enz. 
geenszins  eene  uitvinding  van  den  laatsten  tgd  is.  Reeds  in  het 
begin  der  vorige  eeuw  werden  in  ons  vaderland  zelfs  grooteland* 
goederen  in  loter^  gebracht,  onder  anderen  het  huis  te  Raaphorst, 
gelegen  nabij  het  dorp  Wassenaar. 

Een  onzer  geschiedschrijvers,  de  lotgevallen  van  dit  kasteel  ver 
meldende,  zegt  daaromtrent  het  volgende: 

>Dit  huis  te  Raaphorst  heeft  naderhand  behoord  eenen  heeri 
V.  H.,  lid  ter  vergadering  van  de  Staten  van  Utrecht,  die  het 
vervolgens  een  en  anderwerf  (in  1709  en  in  1710)  in  lotergen  heeft 
opgehangen ;  eerst  in  die  van  Amersfoort  waartegen  eene  som  van 
72  duizend  gulden  wierd  gestelt,  ter  keuze  van  den  trekker;  en, 
vallende  toen  het  lot  op  eenen  bakker  en  zgne  dienstmaagd  te 
Amsterdam,  buiten  de  Utrechtsche  poort,  kozen  die  liever  de 
aanmerkelijke  geldsomme,  waarmede  z^  beide  niet  luttel  op  de 
been  geraakten ;  naderhand  is  't  weder  verloot  in  de  Amsterdamsche 
Plantaadje,  en  toen  getrokken  door  den  bestierder  dier  loterye, 
Hendrik  Blank^  die  het  ook  weder  aan  een  anderen  heer  heeft 
afgestaan." 

Een  ander  schrgver  vermeldt  ook  dat  het  huis  Marquette,  nabg 
Beverwijk,  omstreeks  dien  tgd,  »als  de  allerhoogste  prgs  de  loterg 
ten  prooi  is  gesteld,  hebbende  dé  trekker,  in  penningen,  het  aequi- 
valent  genooten." 

Is  er  aangaande  deze  loter^,  de  toenmalige  eigenaars  van  Raap- 
horst  enz.  meer  bekend,  dan  in  dit  courantenberigt  voorkomt? 


173 

OUDHEID-  MUNT-  EN  PENMNGKÜNDE. 


hudi^eimmgeiL  (XXVI,  bl.  71.)  Of  de  man  gelijk  had,  kan  ik 
niet  zeggen,  maar  dat  de  vrouw  gelgk  had,  weet  ik  met  zekerheid, 
in  zoover  zg  het  gebraiken  der  »pachtpenningen"  vermeldde ;  den- 
kelgk  ook  wel  het  doel  waartoe  zij  —  ten  minsten  voornamel^k  — 
werden  geslagen.  Want  doosjes  met  znlke  penningen  waren  in 
mjnen  kindschen  leeftgd  en  ook  nog  later  op  het  eiland  Schouwen, 
en  zeker  ook  elders,  in  bgna  ieder  huisgezin  van  den  burger-  en 
boerenstand  te  vinden.  Slechts  bg  uitzondering  vond  men  hier  en 
daar  de  zoogenoemde  »kinkhorentjes,"  door  den  heer  Roos  »keiitjes** 
genoemd,  en  nog  zeldzamer  »kabeljauwshersentjes",  porseleinach- 
tige beentjes  uit  den  kop,  waarvan  echter  slechts  een  paar  bg 
ri^eii  kabeljauw  aanwezig  zgn,  zoodat  het  lang  duren  kon  eer  een 
okje  van  znlke  speelmerken  verzameld  was. 

De  pachtpenningen,  of  bg  meer  weelde  de  kinkhorens,  dienden 
mi  alleen  bg  het  pachtspel^  maar  ook  bg  het  kien-  of  lottospel, 
eet  uilen-  en  ganzebord  enz.  Het  kienspel  werd  op  twee  wgzen 
gespeeld:  dat  het  afroepen  der  nommers  werd  voortgezet  totdat 
een  der  medespelers  al  de  nommers  op  eene  der  horizontale  Ignen 
Tan  eene  kaart  bezet  had  en  daarvoor  den  pot  trok;  of  ook^  dat 
15  nommers  werden  afgeroepen  en  op  het  zoogenoemde  »broeder- 
pannetje",  bg  den  zak  met  nommers  behoorende,  geplaatst,  waarna 
men  voor  de  enkele  nommers  op  zgne  kaart  of  kaarten,  vooram- 
bes,  ternes,  quaternes  en  quinternes,  uit  den  pot  trok,  op  de  wgze 
zooals  de  indertgd  beruchte  Brusselsche  loterg,  die  echter  slechts 
5  nommers  trok  en  thans  zeker  niet  zoo  bekend  meer  is  als  de 
plaat:  J*ai  perdul 

't  la  jammer,  dat  vele  dier  oude  gezelschapsspelen  geheel  en  al 
Tergeten  geraken.  Ganzebordeu  vindt  men  nog  genoeg,  maar 
nilenborden  worden  zeer  zeldzaam ;  ook  de  zoogenoemde  negenstrik 
op  de  keerzgde  van  ouderwetsche  damborden.  Uit  mgn  knapentgd 
herinner  ik  mg  een  kaartspel,  dat  bretten  heette  en  alleen  met  de 
^n  en  prentjes  gespeeld  werd,  maar  niemand  heeft  mg  later  ooit 
kunnen  zeggen  hoe.  het  gespeeld  werd.     De  Navorscher  ware  wel 


174  OUDHEID-  MU.NÏ-  EN    PENNiNGKUNDB. 

de  aangewezen  plaats  om  zulke  oude  dingen,  al  zgn  ze  dan 
zoo  machtig  gewichtig  niet,  tegen  algeheele  vergetelheid  te  be- 
waren. 

Aangaande  den  naam  der  speelmerken  nog  dit:  men  gebruikt 
tegenwoordig  ^Jiches*^;  dit  fransche  woord  willen  somntiigen  vrg 
belachelgk  houden  voor  verbastering  van  het  nederlandsche  woord 
mschjes^  omdat  men  wel  eens  parelmoeren  fiches  in  den  vorm  van 
een  vischje  heeft.  Overigens  zg  nog  herinnerd,  dat  de  speelmerken 
voor  de  gezelschapsspelen  niet  aan  ieder  der  medespelers  in  gelgken 
getale  werden  uitgereikt,  ten  einde  bg  de  afrekening  tegen  eene 
vooraf  bepaalde  waarde  te  worden  opgewisseld,  maar  dat  bg  den 
aanvang  één  door  het  lot  werd  aangewezen  om  de  pachtpenningen, 
of  kauris^  of  wat  dan  ook,  tegen  zooveel  voor  een  duit  (later :  een 
cent)  te  verkoopen.  Bij  het  einde  van  het  spel  kocht  hg  ze  ten- 
zelfden  prgze  weder  in,  maar  zgn  voordeel  bestond  hierin,  dat  de 
oneffene,  boven  het  getal  ter  waarde  van  een  geldstuk,  niet  be- 
hoefden te  worden  ingekocht.  Op  dit  beginsel  rustte,  meen  ik, 
het  geheele  »pachtspel." 

Eindelgk  nog  eene  kleine  reclame.  De  heer  Roos  noemt  mgne 
vertaling  van  Livingstone  eene  »compilatie".  Dat  woord  heeft  eene 
eenigzins  ongunstige  beteekenis.  Maar  ik  gaf  ook,  blgkens  den 
titel,  eene  vertaling  uit  het  Hoogduitsch,  en  wel  van  een  der 
deeltjes,  behoorende  tot  de  Familiën-Bibiiothek ;  indien  het  oor- 
spronkelgke  eene  compilatie  is,  ben  ik  de  compilateur  niet,  maar 
is  dat  vermoedelgk  H.  Wagner,  schoon  zgn  naam  niet  op  den 
titel  staat  gelgk  bg  een  paar  andere  reisbeschrg vingen  in  Afrika, 
tot  dezelfde  Bibliothek  behoorende  en  mede  door  mg  vertaald, 
niet:  gecompileerd. 

Haarlem.  h.  h.  c.  van  oostebzee. 

Faohtpenningen.  De  heer  6.  P.  Boos  zegt,  t.  a.  p.,  bl.  72:  »de 
pachtpenningen  voor  het  pachtspel  bestemd  werden  vervangen  door 
>keutjes  of  varkentjes'*  neutjes  in  den  zak  als  de  koerdis  of  koeris 
in  Afrika."  —  Wg  merken  hierbg  op,  dat  in  het  museum  van  het 
Koninklgk  Oudheidk.  Genootschap  te  Amsterdam  (zie  cai  no.  295 
bl.  17)  een  houten  openslaande  speelbak  met  zoodanige  conchylien 
(katjes)   te  zien  is.  Men  zeidé  mg,  aldaar  onlangs  zgnde,  dat  het 


OTJDHKTD-   MUNT-  BN  PENNINGKUKDE.  175 

een  O.-I.    spel  is.    Deze   zagetandjes^  keutjes,  worden  in  Friesland 
kr^jes  genoemd. 

J.   D. 
L. 

Faehtpenningen.  (Eoerdis^  Eoearis.)  Onder  den  naam  van  cauris, 

I   werden   zy    door  de   schepen  der  Oostindische  compagnie  hier  te 

I    lande  gebragt;   de  schepen  van  Geilon  vertrekkende  stuwden  ze 

Toor  onderlaag-ballast.     Op    Ceilon  werden  ze  aangevoerd   door 

Tisschers   van    de   Maldivische  eilanden.    Eene  niet  onbelangrgke 

hoeveelheid  kwam  er  dus  van  deze  schelpeoort  in  den  handel :  men 

ging  zelfs  zoo  ver,  de  hooge  regeering  te  Batavia  aan  te  schrgven 

om  zoo   veel   cauris   te  zenden  als  er  slechts  te  bekomen  waren, 

opdat  die    niet   in    vreemde  handen   zonden  geraken,  waartegen 

moest  worden   gewaakt   met  de  visschers  der  Maldiven  hier  toe 

un  te  moedigen. 

Eene   kleine  opgave  der  verkochte  cauris  met  de  inkoops-  zoo 

wel  als  de  verkoops-prgzen  tusschen  de  jaren  1700—1725  wordt 

hier  bggevoegd. 

1700    49,101  «  —  inkoop  —  verkoop  16       stuiver 


1705  301,751  »  — 

»              — 

»          9V*       » 

1710  200,000  »  — 

>       4%  stuiver 

7%       » 

1715  250,000  »  — 

»    41/8    , 

*      n%     » 

1720  118,646  >  — 

»       4V,      » 

»         UVs       » 

1725  136.988  »  — 

>      5          > 

»        20           » 

De  grootste  aanvoer 

in  dat  tgdvak  was 

392,308  «B  in  1708 

>  kleinste         » 

»     >        >         > 

45.238  »   »   1701 

>  hoogste  inkoopsprgs  in  dat  tgdvak  was 

5        st.  .  1725 

>  laagste             > 

>    >       »        > 

27^     »    »  1714 

>  hoogste  verkoopsprgs  >    »        >         > 

30V,o   »    »  1718 

>  laagste            » 

>    »       »        » 

7%     »    »  1710 

T.ABOBAIITES. 

VRAGEN. 

Kanonnen  door  Karel  V  aan  Breda  geschonken.   In  zgn  Sitio  de 
Breda  zegt  Calderon,    —   zie   Onze   Wachter  jau.   1876  —  dat 


176  OUDHEID-  MUNT-   EN  PENNINGKUNDB. 

Espinola  zgn  zegel  niet  aan  de  verdragspunten  hechtte,  vóór  dat 
men  er  had  bggevoegd:  »dat  ouder  de  kanonnen,  dia  het  artillerie- 
corps  met  zich  uit  Breda  zal  mogen  wegvoeren,  geen  van  de  twaalf 
zgn  mag,  die  weleer  door  keizer  Earel  V^,  met  zgn  wapenschild 
voorzien,  aan  de  stad  ten  geschenke  werden  gegeven." 

Yan  kanonnen,  door  keizer  Karel  V  aan  de  stad  Breda  ten 
geschenke  gegeven^  vind  ik  nergens,  dan  alleen  by  Calderon, 
melding  gemaakt.  Is  nog  iets  bekend  van  die  kanonnen  met  het 
wapenschild  van  dien  keizer  voorzien? 

Utrecht.  J.  J.  putma», 

Tonnenloodjes.  a)  Met  het  wapen  van  Nassau  gedekt  door  een 
schildje  waarin  eenige  bolletjes  of  bésants.  Ez.  LO.  1792.  10.  (b 
dit  een  loodje  van  de  Willemstad?) 

6).  Met  een  doorsneden  schild:  boven  een  links  gekeerde  leeuw 
tusschen  vier  blokjes:  beneden  twee  kruisjes  of  kruisvormige  bloemp- 
jes en  een  waaiervormige  figuur.  Kz.  1793. 12.  Welk  wapen  is  dit? 

Beide  stukjes  behooren  (in  het  zuiden  van  ons  land)  langs  de 
stroomen  waarschgnlijk  te  huis.  J.  d. 

L. 

Een  duister  penningje.  Er  is  door  ons  gezien  een  penningje,  ruim 
20  strepen  groot,  van  spinsbek  of  tin.  De  voorzgde  vertoont  het 
rechts  gewend  borstbeeld  van  onzen  koning,  met  onischrifl: 
Willem  111,  Koning  der  Ned.  G.H.  v,  L.  De  keerzgde  heeft  twee 
wapens  onder  één  vijfpuntige  kroon,  verbonden  door  een  strik,  zoo 
het  schijnt.  Daarondei,  evenals  onder  het  borstbeeld,  een  steiTetje; 
het  eene  wapen  links:  een  klimmende,  links  gewende  leeuw  op 
goud :  het  andere  wapen  rechts  met  een  veld  van  goud ;  een  breede 
band  doorsn^dt  dat  wapenschild  van  de  rechter  naar  de  linkerzgde, 
van  onderen  beginnende.  Daaronder  EUa$  en  Lotharingen,  fiet 
schgnt  een  tendenz-penningje  te  zyu,  misschien  de  zaak  der  on- 
derhandeling wegens  Laxemburg  betreffende,  korte  jaren  geleden. 
Opheldering  zou  ons  welkom  zgu. 

Amsterdam.  j^  D£  vries  jzn. 

Oevaerden.  Art.  8  van  de  ordonnantie  van  Leycester  van  4  ang. 


OÜBHXID-  MüïiT-   RN  PEKNINGKUKDX.  177 

1586.  te  vinden  in  het  Groot  Placaetboeck,  '9  Grav.  1658. 1.  p.  2630, 
lermeldt  onder  andere  plaatsen,  waarvan  de  munten  geinterdiceerd 
werden,  Genaerden.  Welke  plaats  wordt  hiermede  bedoeld? 


GESCHIEDENIS  DER  LETTERKUNDE. 


Jacob  van  Lennep.  —  Klaaqe  Zevenster  in  de  achttiende  eenw. 
Wie  Klaasje  Zevenster  gelezen  heeft,  herinnert  zich  nog  levendig 
het  eerste  gedeelte  van  dat  boek. 

Op  de  kamer  van  den  student  Bol,  op  de  Breeitraat  te  Leiden, 
is  de  reder^kerskamer,  De  dorstige  Pleiaden,  vergaderd.  De  neef 
Tan  een  der  leden,  een  amsterdamsch  koopman,  is  als  gast  tegen- 
woordig. Het  is  juist  St.  Nikolaas.  De  vergadering  is  reeds  gesloten, 
maar  nog  komt  het  banket  niet,  dat  de  gastheer  besteld  heeft. 
De  gasten  worden  ongeduldig.  Eindel^k  wordt  er  gescheld.  £en 
kt  gasten  gaat  heen  om  de  deur  open  te  doen  —  want  de  meid 
is  naar  den  banketbakker  om  de  letters  te  halen  en  de  hospita 
is  ziek  —  en  hg  komt  naar  boven  met  eene  groote  zware  doos, 
die  de  brenger  hem,  zonder  iets  te  zeggen,  in  de  hand  gegeven 
heeft.  Men  opent  den  doos  en  daarin  ligt  een  kind.  Alle  staan 
verbaasd :  zg  maken  allerlei  gissingen,  maar  ten  slotte  komen  zg 
hierin  overeen,  dat  zg  er  niets  van  begrgpen,  dan  dit  alleen,  dat 
men  er  hen  leelgk  in  heeft  laten  loopen.  Want  het  gebeurde  bg 
de  politie  aan  te  geven  is  geene  zaak :  het  zal  tot  allerlei  voor  hen 
niet  vereerende  gissingen  en  praatjens  aanleiding  geven  en  vooral 
de  goede  naam  van  den  gastheer  zal  er  door  Igden.  Zg  besluiten 
du8,  op  voorstel  van  eenen  hunner,  het  kind  te  adopteeren,  voor 
zgne  opvoeding  te  zorgen  en  daartoe  elk  naar  zgn  vermogen  bg 
te  dragen^  tot  dat  het  zoo  ver  zal  zgn,  dat  het  honne  hulp  niet 
meer  noodig  heeft. 

Aan  bet  einde  van  het  boek  blgkt  het,  dat  er  eene  vergissing 
heeft  plaats  gehad,  dat  de  doos  met  het  kind,  door  onkunde  van 
den  brenger,  aan  een  verkeerd  huis  is  bezorgd. 

IV  heb  hier  den  inhoud  der  eerste  hoofdstukken  van  Klaasje 
Zevenster  zoo  kort  mogelgk  weergegeven.  Dat  uitvoeriger  te  doen 


178  OESCHIEDEKIS   DER  LÉTTEBEÜNDS. 

acht  ik   niet   noodig,   omdat  ik  onderstellen  mag,  dat  alle  lezers 
van  den  Navorscher  van  Lenneps  laatsten  roman  kennen.     Maar 
wat  misschien  de  meeste  van  hen  niet  weten  is  dit,  dat  wg  nit  de 
vorige  eenw  een  verhaal  hebben,  dat  met  die  eerste  hoofdstukken 
in  de  hoofdzaken  groote  overeenkomst  heefb.  Het  is  van  Ie  Fraucq 
van  Berkhey  en  men  vindt  het  in  z^ne  Jock  en  ernstige  akademische 
vertellingen  mgner  jeugd,  Leyden  179^,  onder  den  titel,  De  Braad- 
pan, op  Sint  Nicolaas  candidaats  vaatjt..  Het  is  zeer  lang;  wel  is 
het   met   dnidelgke   letter   en    ruim   gedrqkt,  zoodat  er  niet  veel 
meer   dan   twintig  regels  op  de  bladzgde  staan,  maar  het  beslaat 
toch  niet  minder  dan  73  bladzgden.  Reeds  die  'groote  uitgebreid- 
heid   maakt   het   ongeschikt   om   hier   in   zgn  geheel  te  worden 
overgenomen.    Doch   al  bestond  dit  bezwaar  niet,  dan  zon  ik  het 
nog  niet  wagen  den  lezers  van  den  Navorscher  zooveel  rgms  van 
Berkhey  aan  te  bieden,  die  soms  wel  vrij  los  en  levendig  weet  te 
vertellen,  maar  verbazend  langwglig  is.  Ik  zal  dns  den  professor  niet 
altgd  aan  het  woord  laten,  maar  hem  na  en  dan  vervangen,  waar 
ik  staat  ben  in  een  regel  of  wat  mede  te  deelen  wat  h^  op  eenige 
bladzgden  zegt. 

Er  was,  zoo  verhaalt  hg,  te  Leiden  een  stadent  in  de  regten. 
Z^ne  ouders  waren  overleden  en  hadden  nog  al  iets  nagelaten: 
bovendien  had  hg  een  rgken  oom,  van  wien  hg  erven  moest. 
Maar  die  oom  was  zgn  voogd  en  gaf  neefjen  niet  meer  dan  volstrekt 
noodig  was.  Hg  was  een  oppassend  jong  mensch:  hg  werkte  veel  en 

Men  zag  hem  nimmer  dobblen,  speelen, 

Tenzg  een  ombertje  op  een  deftige  partij, 

Picquet,  wisk,  of  trente  un,  daar  was  hg  somwgl  bg, 

Hg  was  meer  kundig,  om  de  schrgfpen  te  hanteeren, 

Dan  op  't  Biljard  te  appoincteeren ; 

Golé,  Bricol,  Caché,  verloopen  of  acquit. 

Of  't  wedden  op  de  kans,  hier  van  verstond  hg  niet. 

Het  Dambord  of  't  7orstlgk  Schaeken 

Kon  somtgds  zgn  vernuft  vermaaken. 

Men  zag  hem  nimmer  trik-trak  slaan. 

Dog  bg  geval  eens  wandlen  gaan 

Naar  het  Fonteintje  of  naar  Bourgoujes  Kollef  baan, 
of  hg    reed    eens   te   paard   naar   Warmond,   Noord wgk   of  het 


OB8CHIEDKNI8   DEB  LETTERKONDB.  179 

Schoaw,  en  in  de  vacantie  ging  hg  een  paar  weken  buiten  logee- 
ren, of  —  •  want  de  smetstof,  die  in  de  leidsche  lacht  zit,  had  ook 
hem  aangetast  — 

nit  vissen  om  een  Baarsje, 
Een  Voorntje,  Postje  of  een  looze  Zeelt  of  Snoek, 
Hetgeen  hg  vangen  kon  met  schakel  of  met  hoek. 
Met  harddravergen   hield  hg  zich  niet  op  en  was  geen  liefhebber 
van  W^ntje  en  Trgntje,  zoo  als  menigeen,  die  op  die  manier  zgnen 
tgd  verkwist  en  zgn  geld  opmaakt,  en  in  het  einde  er  onder  raakt. 
Of  zoo  *t  dan  nog  ten  besten  loopt, 
Een  Harderwgker  Bokking  koopt 
Of  door  een  Thesesje  en  een  Argument  te  leeren. 
Per  slot  nog  weet  te  Promoveeren, 
Wanneer  Papa  een  man  van  staat  is  en  gezag. 
En  een  Officietje  er  overschieten  mag. 
Maar  ziet,  eens  ontmoet  onze  vriend  een  meisjen,  die  hg  als  kind 
in  Zeeland  gekend  had. 

Een  meisje  vol  van  Eer  en  Dengd, 

Volmaakt  van  ziel,  volmaakt  van  talie,  heusch  van  handel. 
En  onbesproken  in  haar  wandel, 
die  smaak  en  oordeel  had  en  » geestig  dichten"  kon. 
Wie  het  Lam  gekend  heeft  van  nabg 
Moest  steen  zgn,  zoo  hg  schier,  als  hg, 
Niet  of  verliefd  werd,  of  niet  dagt  aan  vrgerg. 
Zg  woonde  hier  met  hare  moeder,  die  weduwe  was,  maar 
Die  moeder  had  het  spaansch,   en  schier  niet  om  van  te  eeten. 
De   student  vernieuwt  zgne  kennis  met  moeder  en  dochter,  be- 
zoekt   ze   van    tgd  tot  tgd  in  hare  woning  op  de  Oude  Vest  en 
doet   zgn  best  haar  te  helpen  in  hare  armoede.  Hg  leeft  zoo  zui- 
nig mogelgk  om  in  staat  te  zgn  iets  voor  haar  te  doen  en  spreekt 
eenen  en  anderen  vriend  om  eene  gift  aan,  zonder  degene  te  noe- 
men voor  wie  zg  dienen  moet.  Doch 
Door  al  dit  medelgden 
Ontstaat  iets  meer,  dat  hem  nu  kwam  bestrgden. 
Hg  denkt  aan  méér  dan  enkle  hulp  en  onderstand. 
Cupido  nam  hem  waar,  in  dien  verrukten  stand, 
En  stak  zgn  hartjen  in  den  brand. 


180  GESCHIEDENIS   DEB   L£TTEBKU2a>S. 

Het  paarijen  doorleefde  nn  gelakkige  dagen;  maar  welhaast  kwam 
er  een  kink  in  de  kabel,  want 

Het  vuur  was  in  het  stroo  gedooken, 
De  vlam  werd  lichte  lage  ontstooken, 
De  blinde  Liefde  had  reeds  de  oogjes  toegelooken, 
en  de  gevolgen  zouden  spoedig  aan  het  licht  komen.  Nu  was  Hol- 
land in  last.  Onze  stadent  was  bereid  het  meisjen  te  trouwen  zoo- 
dra  hg    gepromoveerd    zou  zijn,     doch    dit  zou  nog  eenigen  tgd 
duren.   Hg    maakt  een   testament,  waarin  hg  haar  als  erfgenaam 
benoemt,  en  toekent  eene  trouwbelofte  waarbg  hg  erkent  den  vader 
van  het  kind  te  zgn.  Maar  er  was  meer  te  doen :  er  moest  gezorgd 
worden  voot  al  wat  in  de  kraamkamer  noodig  was  en  verder  voor 
het   kind.     Hg    neemt   zgne  hospita  in  den  arm,  eene  vroaw  die 
bg    de  hand  was   en    zwggen  kon.     Zg  voorzag  in  hetg^n  men 
terstond  behoefde  en  beloofde  verder  raad  te  schaffen. 

Twee  dagen  voor  St.  Nikolaas  wordt  op  de  Oude  Vest  een  jongs- 
ken  geboren,  waarbg  de  moeder  der  hospita,  Marg  Plgster,  hare 
hulp  verleent.  Maar  nu  moet  er  een  middel  gevonden  worden 
om  aan  het  noodige  geld  te  raken.  De  slimme  hospita  heeft  reeds 
een  plan  gereed.  Overmorgen,  zegt'zg  tot  den  student,  moet  het 
uitgevoerd  worden: 

6g  staat  in  't  krgt  bg  uw  Wgnkoper  niet. 

En  daar  hebt  gg  gewis  crediet: 

Daar  bg,  gg  weet  het,  zgt  gg  't  vaatje 

Nog  schuldig  als  een  Gandidaatje: 

Soupé,  zorg  daar  niet  voor,  't  is  juist  dan  St.  Niklaas, 

Verzoek  Mgn  Heer  Hardy,  dat  is  een  noble  baas, 

Om  aan  de  andere  genodigde  Mgnheeren 

De  les  van  zeker  soort  Sint  Niklaas  marodeeren, 

Naar  eisch  en  met  beleid  te  leeren. 

Behalve  dezen  moest  hg  nog  een  elftal  verzoeken, 
Noble  bazen, 
Die  op  geen  anders  beurs  en  aazen, 
En  somtgds  ook  de  kan  eens  googen  door  de  glaazen. 
Hoor!  als  zg  dan  te  saam  bg  een  gekomen  zgn. 
Ziet  dan  niet  op  een  glaasje  Wgn, 


GBSCHIBDSmS   DSB  LBTTXRKUVDB.  181 

Een  halve  roes  moet  zgn  gedronken, 

l^^Aar  gg,  zorg  dat  gg  zelfe  blgft  nnchter,  niet  beschonken. 
Dan,  als  gg  zegt, 

Mgn  Heeren,  'k  heb  voor  een  sonpé 

Na  geen  colacion,  of  andren  omslag  ree, 

A  la  stndenticoos,  een  boterham,  wat  worst,  kaas  en  brood. 

Ik  wed  om  wat  ge  wilt,  dat  Hardy  zegt,  geen  nood, 

Het  is  nn  Sint  Niklaas  mgn  Heeren, 

Die  zal  wel  zorgen,  dat  wg  lekkertjes  sonpeeren. 

AUon,  wie  gaat  met  mg,  op  avantunr  marcheeren? 
6g    moet   dan  met  Hardy  gaan  en  zorgen  dat  gg  op  de  Haarle- 
merstraat big  ft. 

Als  dan  de  klok  slaat  hallef  tien, 

Znlt  gg  daar  een  koksmeid  met  eene  braadpan  zien, 

Die  moet  gg  pakken  zonder  teemen, 

1:  Verzeker  n,  de  meid  zal  hem  wel  laten  neemen. 

Mits  gg  haar  niet  te  lomp  trakteerd. 
Het  behoorde  in  den  tgd,  waarin  dit  verhaal  ons  verplaatst  — 
het  midden  der  vorige  eeuw  of  iets  vroeger  —  tot  de  liefhebbergen 
der  leidsche  stadenten,  om  op  den  avond  van  St.  Nikolaas  op 
siroopiogten  ait  te  gaan.  Zg  overvielen  de  dienstmeisjens,  die 
met  volgeladene  doozen  of  manden  van  de  koks  of  banketbakkers 
terogkwamen,  ontlastten  ze  van  hare  vracht,  en  deden  zich  te  huis 
gekomen,  trotsch  op  hunne  heldendaden,  aan  de  veroverde  zoetig- 
heden  te  goed.  De  bargers  pruttelden  daar  wel  over,  maar  er  was 
niet  veel  aan  te  doen.  Men  moest  zich  vergenoegen  met  op  de 
eene  of  andere  listige  wgze  wraak  te  nemen  op  de  stroopers.  Zoo 
gebeurde  het  dat  een  student  bg  zgne  vrienden  kwam,  vrolgk  over 
den  goeden  buit  dien  hg  gemaakt  had;  maar  bg  onderzoek  bleek 
bet  te  zgn, 

een  bun  vol  eerstgeboren  katten, 
Die  zeekere  arme  vrouw 
In  't  Rapenburg  verzuipen  wou. 
Of  wel  een  dienstmeisjen  kwam  te  huis  zonder  het  gebraden  vleesch 
dat    zg    had  moeten  meebrengen  en  dat,  zegt  Berkhey,  >op  eene 
ayond-maaltgd,  waar  ik  zelve  gast  was,  moest  worden  opgedischt," 
maar  luid  lachende,    want   zg   vertelde,    >dat  een  heer  met  een 


182  OBSOHIEBBNIS  DSB  LSTTBBKUNDS. 

scharlake  geg^lloneerd  kleed,  haar  het  vleesch  willende  ontweldi- 
gen^  zij  onder  haare  tegenstand,  gestadig  hare  hand  in  het  potje 
met  braadvet  stak  en  hem  quasi  al  smeekende,  over  de  armen 
streek  om  de  pan  en  het  vleesch  te  behouden,  dat  zg,  dit  niet 
helpende,  de  braadpan  moest  laten  glyden,  en  hem  voorts  het 
potje  vet  over  't  hoofd  uitstortende,  het  op  een  lopen  gezet  had/' 
Toen  dus  de  heeren  op  haunen  strooptogt  uitgegaan  zgn,  kleedt 
de  hospita  zich  als  eene  koksmeid,  loopt  haastig  naar  de  kraam- 
vrouw, aan  wie  zg  haar  plan  mededeelt,  legt  het  kind  behoorlgk 
ingepakt  in  eene  braadpan  en  is  er  spoedig  mede  op  de  Haarle- 
merstraat. De  student  en  zgn  vriend  zgn  op  hunnen  post,  zg 
grgpen  de  braadpan,  die  zg  zich  na  kleinen  tegenstand  liet  ont- 
nemen en  gaan  er  mede  naar  huis.  Maar  de  hospita  is  hun  voor 
geweest  en  heeft  reeds  al  het  noodige  klaar  gezet.  De  studenten 
komen,  de  eene  na  den  anderen,  terug.  Zg  onderzoeken  den  buit,  dien 
de  verschillende  gasten  hadden  medegebragt,  en  toen  men  einde- 
Igk  de  braadpan  opent,  staan  alle  verschrikt  en  verwonderd.  Wat 
zal  men  doen  met  de  >levendige  carbonade/'  die  er  in  ligt? 

Men  vraagt  elkander  om  adviezen, 

Wat  in  dit  vremt  geval  te  raden  of  te  kiezen? 

Vraagt 'm'elders  raad?  men  is  beklapt: 

Te  Vondeling?  men  word  betrapt: 

En  wie  zal  dan  die  daad  verrichten? 

Green  een  wil  voor  den  ander  zwichten, 

Of  't  heel  Gezelschap  moet  er  aan. 

Dit  kon  hierom  dan  ook  niet  gaan: 

Zich  bg  de  Rector  aan  te  melden. 

Dat  was  voor  deeze  Nik'laas  helden 

Een  onvermgdelgke  Correctie  op  de  daad 

Van  af  te  zetten  op  de  straat: 

En  raakte  het  geval  bekent  bg  and're  snaaken, 

PasquiUen  zonder  end,  die  men  er  op  zou  maaken! 

Ligt  was  er  een  Poëet  of  spotgeest  niet  te  pluis. 

Of  maakte  een  klugt,  gelgk  aan  die  van  't  Eoffijhuis  '); 

Geen  een  kwam  zeker  in  Gollegie  of  disputatie. 

Of  kreeg  er  een  felicitatie 
>}  Wat  voor  eene  klacht  if  dit? 


OESCHIfiDBNIS   DER   LETTERKUNDE.  188 

Met  het  Papaatjeschap  yau  Sinte  Nicolaas, 
Het  Peetoomschap  voor  't  minst  van  zalk  een  noVlen  baas. 
Maar  nu   kwam  de  hospita  binnen,  die  aan  de  kamerdeur  alles 
a^eluisterd  had. 

Zg  keef  kwansw^s,  dat  men  een  Eind  tot  haarent  bragt, 
Dog  staat  inmiddels,  om  haar  olgkje,  en  lacht: 
Na  dat  zg  't  Kindje  had  bekeeken; 
Zoo  Yong  het  wgf  dos  aan  te  spreeken  1 
Zoo,  Heeren,  dat  is  nu  wat  moois! 
Dat  heet  ik  eerst  Stndenticois, 
Dat  zgn  Sint  Nic'laas  Avantuuren, 
Een  schoone  Jongen  in  de  Luuren, 
Die  dertien  Vaders  hebben  zal: 
Wie  hoorden  immer  zulk  geval? 
Nadat  men  eenigen  tgd  heeft  beraadslaagd  komt  de  hospita  met 
^  voorstel  voor  den  dag. 

Hoor  Heeren!  zegt  zg,  als  gg  ieder  alle  week 
Uw  hand  eens  over  't  harte  streek, 
£n  ieder  gaf  een  gift,  tien  stuivers  of  een  Galden, 
Nadat  zgn  Speelbeurs  het  kan  dulden: 
£n  ik  bezorgde  't  Kind  ter  Min, 
Dat  was  het  besten  in  mgn  zin; 
Dan  was  't  onschuldig  Kind  geborgen, 
En  uwe  Menschen-min  zou  strekken  tot  zgn  borgen: 
Ik  weet  eeu  frissche  Min,  gezond  en  van  goed  zog, 
Zg  is  twee  daagjes  slechts  oud  Ejraams; —  en  nog    . 
Van  eerelgken  staat,  vrg  van  list  en  bedrog;  — - 
'kSta  borg  voor  alle  Secretesse 
Van  haar,  en  ook  van  mg  der  Heeren  dienaresse. 
Het  voorstel  wordt  aangenomen  en  het  kind  voor  rekening  van 
^6  heeren  bg  de  moeder  besteed. 

De  vertelling  is  hiermede  niet  ten  einde;  ik  kan  echter  wat  er 
^%  volgt  onvermeld  laten,  omdat  het  hier  niet  ter  zake  doet. 

Vraagt  men,  hoe  kwam  Berkhey  aan  dit  onderwerp?  hg  deelt 
o&s  dat  mede  in  de  volgende  aanteekening :  »Het  geval  in  deeze 
vertelling  is  in  vroeger  tijd  van  mgne  jonkheid  geschied  en  waarlgk 
Kebeort.  Ik  heb  de  vroedvrouw,  doorgaans  genaamt  Mai^  Plegster, 


184  OE8CHIBDSKI8   DES  LETTERKUNDE. 

woonende  op  het  Levendaal,  zeer  wel  gekent,  en  verders  door  geloof- 
waardige personen  omstandiger  berigt  hier  van  gekregen;  eenige 
zeenwsche  heeren  alhier  op  de  stadie  konden  de  zoon  nog,  die  in 
de  Braadpan  te  vondling  had  gelegen.  Naderhand  is  een  dergelgk 
geval  gebeort»  waar  van  ik  de  Man  en  *t  Eind  gekent  heb,  te 
weten  van  zekere  Kore,  een  kok,  doorgaans  Eore  de  kok,  woonende 
op  de  Langebrag  in  het  hnis,  Salotnons  tempel  genaamt,  die  ius- 
gelgks  een  Eind,  zgnde  een  Meisje,  in  een  Braadpan  bg  haar  eigen 
Moeder  bestelde,  en  het  zelve  onderhield:  dit  Meisje  heb  ik  ge- 
kend, en  leeft,  zoo  ik  meen,  nog  te  Amsterdam,  alwaar  z^  als 
een  brave  Burger- Vrouw  getrouwd  is." 

En  nu,  is  van  Lennep  voor  het  eerste  gedeelte  van  Elaasje 
Zevenster  bg  Berkhey  ter  markt  geweest?  Hierop  moeten  wg 
antwoorden,  neen.  Hy  zelf  zegt,  Navorscher  XVII,  bl.  134,  dat 
die  heele  historie  van  de  Pleiaden  en  het  aan  huis  brengen  van 
dat  kind,  louter  een  werk  van  zgne  vinding  zgn.  »Wel  is  waar,'' 
voegt  hij  er  by,  »nadat  myn  roman  verschenen  was,  is  mg  ver- 
haald, dat  werkelgk  door  de  leden  van  een  studentengezelsehap 
een  jong  meisje  is  geadopteerd  en  opgevoed  —  wat  alweer  toont 
dat  men  niets  nieuws  meer  bedenken  kan,  of  't  blgkt  later  niets 
.  nieuws  geweest  te  zijn ;  —  doch  die  bgzonderheid  was  my  geheel 
onbekend." 

Wg  hebben  geene  reden  om  aan  de  waarheid  van  deze  ver- 
klaring te  twgfelen.  Wg  weten  toch,  dat  van  Lennep  niet  schroomde, 
waar  hg  iets  van  zgne  gading  vond,  dat  over  te  nemen ;  maar  wg 
weten  ook^  dat  hg  niet  schroomde  dat  eerlgk  te  erkennen.  Hadde 
hg  nu  bg  het  schrgveu  der  genoemde  hoofdstukken,  hetzg  aan  de 
vertelling  van  Berkhey  hetzg  aan  de  gebeurtenis  waar  deze  op 
gegrond  is,  gedacht,  hg  zou,  daar  mogen  wg  ons  verzekerd  van 
houden,  dat  niet  ontkend  hebben,  toen  hg  in  den  Navorscher 
over  zgn  werk  sprak. 

Toch  is  de  overeenkomst  zoo  groot,  dat  wg  naauwelgks  kunnen 
gelooven,  dat  zg  geheel  toevallig  zou  zgn.  Misschien  dus  dat  zg 
op  deze  wgze  moet  verklaard  worden.  Het  gebeurt  ons  wel  eens  — 
mg  althans  is  het  meermalen  gebeurd  —  dat  wg  iets  zeggen  of 
Bchrgven,  wat  wg  voor  eigen  vinding  houden.  Men  zegt  ons  dat 
wg   het  van  elders  hebben,  maar  wg  kunnen  het  niet  gelooven. 


GESCHISOEMId   DEB    LETTERSUin>S.  185 

bewast  men  het  ons  daidelijk,  en  nu  zgn  wg  overtuigd 
en  begrgpeu  hoe  de  zaak  zich  heeft  toegedragen.  Wg  hebben  het 
laog  geleden  hier  of  daar  gehoord  of  gelezen,  maar  er  niet  meer 
aan  gedacht.  Na  jaren  herinneren  wg  het  ons;  maar  wg  zgn 
Tergeten  dat  het  herinnering  is,  wg  zien  het  aan  voor  iets  dat  wg 
zelre  gevonden  heboen.  Zoo  vermoed  ik,  zal  het  van  Lennep 
gegaan  zgn.  Waarsehgnlgk  heeft  hg  in  zgnen  studententgd  het 
Terhaal  wel  eens  gehoord,  maar  er  niet  bijzonder  veel  acht  op 
geslagen.  Veertig  jaren  later  verhaalt  hg  iets  dergelgks,  een  kind 
wordt  op  den  avond  van  St.  Nicolaas  in  eene  doos  te  Leiden  op 
de  kamer  van  eenea  student  bezorgd,  waar  een  gezelschap  bg  een 
is:  al  de  aanwezige  adopteereu  het  en  nemen  de  zorg  voor  zgne 
opvoeding  op  zich.  Het  is  herinnering  van  hetgeen  hg  lang  ge- 
leden gehoord  of  gelezen  heeft;  maar  hg  is  dat  zoo  geheel  ver- 
geten, dat  hg,  ook  later,  wanneer  men  hem  vertelt,  dat  zoo  iets 
ifi  vroegeren  tgd  werkelgk  heeft  plaats  gehad,  blgft  gelooven  dat 
^  er  nooit  te  voren  iets  van  heeft  gehoord. 

P.   LBBNDSRTZ   WZ. 

Het  Oeia  Linda  BÖk.  (XX  7,  bl.  585).  Ware  het  bestaan  hebben 
Tan  dit  veel  besproken  boek  vóór  de  ontdekking  der  zwitsersche 
paalwoningen  in  1854,  niet  het  best  uit  te  maken  door  het  on- 
derzoek van  het  testament,  waarbg  het  handschrift  aan  den  tegen- 
woordigen  bezitter  beweerd  wordt  gelaten  te  zgn?  Het  is  waar, 
dat  reeds  in  1829  (volgens  anderen  al  in  1820)  de  overblgfselen 
der  gezegde  paalwoningen  zgn  opgemerkt  geworden  (zie  Le  Maga- 
sin  Pittoresque,  1855,  p  86,  en  O.  Mothes,  lUustrirtes  Baulexikon, 
1868,  Bd.  Ili,  S.  86,  o.  h.  w.)  maar  voor  de  wetenschap  werden 
^  toch  eerst  wereldkundig  na  jan.  1854.  Dat  vier  vrienden  van 
den  huldigen  eigenaar  van  't  handschrift  verklaren,  dat  zg  van  't 
bestaan  van  dat  handschrift  sedert  een  bepaalden  tgd  geweten 
bebben,  bewgst  nog  niet,  dat  zg  't  op  dat  tgdstip  met  hun  oogen 
bebben  gezien.  Er  moet  notarieele  zekerheid  zgn  en  die  behoort 
gegeven  te  worden. 


13 


186  GBSCfilEDEMIS   DGK  LKTTERKDNDB. 

VRAGEN. 

Egmondflch  liandschrift.  In  de  vorige  eeaw  bevond  zich  op  de 
bibliotheek  te  Bremen  een  handschrift  zijnde  eene  overzetting  van 
Plinias^  Hist.  animal.,  in  nedersaksische  of  platduitsche  rgmen 
door  Pieter  Stoulbelszoen  van  Stoulben,  priester,  wonende  to  ter 
tgt  tot  Egmonde,  in  ^t  jaer  ons  heere  MCGCG  drie  en  v^ftich, 
met  gekleurde  afbeeldingen  van  dieren. 

is  er  van  dezen  egmondschen  priester  meer  bekend  en  is  dit 
zgn  rgmwerk  voor  onze  oud-hollandsche  taalkunde  van  eenige 
waarde  ? 

In  de  Eerkei.  gesch.  van  v.  Heussen  en  van  Bgn  wordt  ge- 
noemde Pieter  Stoulbelsz.  niet  opgegeven  onder  de  egmondsche 
geestelgken  en  op  de  boekenl^st  van  het  egmondsche  klooster  door 
van  Wgn  in  zgn  Hnisz.  leven  uitgegeven,  komt  geen  Plinius  voor. 

o.  A.  s. 

Opsiiis  jocoBexius.  Ik  leze  in  het  belangrgk  werk  van  dr.  G.  D.  J. 
Schotel:  De  Academie  te  Leiden,  bl.  381  enz.  dat  de  Opzii  Jo- 
coserii  dissertatio  etc.,  algemeen  aan  O.  P.  Zaunschlifer  wordt 
toegeschreven.  Maar  zou  er  onder  den  pseudoniem  Opzins  Joco- 
serins  geen  hollandsch  regtsgeleerde  schuilen,  wyl  in  de  uitgave 
van  1684  en  eene  latgnsche  van  1683,  het  Latyn  niet  met  duitsche, 
maar  met  hollandsche  spreekwyzen  en  rgmpjes  doormengd  is.** 

Kan  men  ook  uitvorischen  wie  de  schrgver  is?  j.  o.  k. 


KUNSTGESCHIEDENIS. 


Portretten  van  Com.  en  Frederik  Houtman.  (XXVI,  bl.  79). 
Voor  zooverre  m^ï  bekend  is  bestaan  er  geen  geschilderde  of  ge« 
graveerde  portretten  van  de  gebroeders  Houtman.  Alleen  kan 
men  den  onbekenden  vrager  mededeelen,  dat  er  eeo  kaart 
van  Ambon  bestaat,  waarop  het  portret  van  Frederik  Hoatiuan 
voorkomt.    In   den   linker    hoek   boven   dat  portret  ziet  men  zgn 


ftVüSIGXÉCHIBMMl.  187 

wapen,  de  paauw  met  opgeheven  staart.  Men  wéét  dCit  Frefferflc 
Hoatman  ?oor  de  eerste  maal  gonvernear  van  Ambön  Waiei  van 
1605 — 1611;  bg  resolntie  van  de  17en  van  1  september  1G18 
werd  h^  andermaal  als  gonvernear  van  'Ambon  ttangenomen.  De 
bedoelde  kaart  bevindt  adch  in  het  Nationaal  Moseam,  Prlnsengrftcht 
in  den  Haag.  LAtosiii^MUek. 


VRAGEN. 

Abdij  Tan  Batiddoo  in  het  land  van  Waas.  Een  mgner  viienden 
hondt  zich  bezig  met  het  verzamelen  van  alles  wat  betrekking 
heeft  op  bovengenoemde  abdg,  om  later,  als  *t  kan,  er  eene  ge- 
schiedenis van  nit  te  geven.  Tot  nn  toe  zoekt  hg  nog  te  ver- 
geefs naar  eene  teekening  dier  abdg  en  wil  daarom  den  Na- 
vorscher  te  baat  nemen  en  vragen  of  in  Nederland  in  de  eene  of 
andere  prentverzameling  niet  eene  teekening  dier  abdg  is,  zoo  als 
zg  zich  vertoonde  voor  hare  verwoesting  ongeveer  1570.  Wie 
kent  haar  en  wil  hem  er  aan  helpen  of  zeggen  waar  ze  te  Vin- 
den is. 

Si.   OüUs  Waea.  f.  CÈLkJüt. 


VEREENIGING  VOOR  NOORD-NBDERLANDS 

muziekgeschiedenis; 


<t^gèls  ^te  'Hftarleni.  Dezer  dagéfa  VérseMlléhde  «fccrkKen  biEJireflieidaB 
de  Yereeni^ng  doorzoekende,  kwamen  wSj  eéüige  iüiiitéékenfhg[eii 
in  handen,  £e,  door  'mg  onbefkende  öorzkkéti',  tot  dusverre  niet  in 
de  'gewone  mededeelingeü  zgn  opgènometi.  Ik  laait  zé  lilzoó  hieir 
vot^n,  den  inzenders  verschooning  verzoekende  dat  hunne  nkmeh 
daaronder  ontbreken,  aangeeieü  ik  die  niet  ken,  én  ze  op  dé 
stakken  niet  voorkomen. 

ï.  fll^BLLËBS. 

Twee  verzoekschriften  aan  dë  regeering  van  Saarlem.    Op  de 
Reqnestè  vah  M.  Philips  Janss.  van  Velsen  organist  dezer  «tiidt, 


188  MUZIEKOESCUUfiDSNIS. 

over  de  veertich  jaeran  geweest  synde  inde  groote  kereke  alhier 
versoeckende  dat  mitsdien  hg  nu  all  over  de  drye  en  tsestich  jaeren 
oudt  es,  ende  te  met  de  gebreecken  des  ouderdoms  begint  t'  ge- 
voelen, ende  dat  den  dienst  (bysonder  het  cloeke  geslach)  nyet  en 
mach  ledich  staen,  dan  moet  soo  wel  bg  nachte  als  bg  dage  waer- 
genomen,  ende  sorge  daer  voren  gedragen  werden,  ende  om  alle 
Inconvenienten  te  voorcomen  ende  den  dienst  voorz  met  eeren  wel 
te  bewaren  (aengezien  nyemant  alhier  vayre  noch  tyt  en  heeft  daer 
op  hy  hem  sonde  mogen  verlaten)  dat  myne  heeren  gelieven  wilde 
hem  suppliant  te  gnnnen  dat  Cornelis  Helmbreecker  syne  consyn 
nu  jegenwoordich  organist  tot  hoorn  syne  assistent  mochte  wesen, 
omme  den  selven  alhier  te  vestenen  in  den  dienst  voorsz.  ende 
dat  den  selven  daer  vuer  mochte  toegevoegt  ende  geaccordeert 
werden  een  redelgck  jaerlicz  pensioen  alsoo  deu  suppliant  op  hoope 
van  desen  synen  voors.  cousyn  noyt  vastelycken  tot  hoorne  heeft 
willen  verbinden.  Nyettegenstaande  hy  daer  toe  tot  veele  en  ver- 
scheyden  malen  versocht  es  geweest  dan  den  selven  altoos  vry  heeft 
gehouden,  omme  alst  noode  deede  ende  den  suppliant  hem  te  doene 
hadde  te  ontbieden  ende  by  siecte  ofte  andere  ongeval  te  mogen 
gebruycken.  Waer  op  alvooren  te  disponeren  verstaen  wesende  te 
sonderen  wat  desselfs  cousyns  eysch  soude  wesen,  voor  synen  dienst 
ende  subsidie  voorsz.  heeft  nader  hant  den  suppliaat  tselve  geson- 
deert  ende  synen  cousyn  hier  ter  slede  hebbende  doen  comen  aen^en 
heeren  Burgemeesteren  mondelinghe  gerapporteert  ende  openinge 
gedaen,  dat  hy  daer  vooren  was  eyschende  drye  hondert  ponden 
tot  XL  grooten  vlaems  't  pondt  int  jaer,  daer  by  voegende  dat  hy 
tselve  nyet  minder  en  soude  connen  doen,  vermits  hy  een  groot 
tracteroent  tot  hoorn  was  soeckende  ende  veel  meerder  noch  soude 
konnen  bedingen,  soo  hy  hem  maer  hadde  willen  verbinden  ende 
tselve  gebracht  ende  gelecht  weeseude  in  naerder  communicatie 
ende  deliberatie  Es  geresolveert  ende  geaccordeert,  dat  den  voorn. 
Cornelis  Helmbreecker  tot  subsidie  als  vooren  naer  dat  hy  syne  de- 
missie ende  ontslach  binnen  hoorne  sal  hebben  gevordert  sal  werden 
aengenomen  ende  dat  hem  voor  jaerlicx  weddens  sal  volgen  ende 
toegelegt  wer  by  desen,  de  som  me  van  drye  hondert  ponden  tot 
XL  grooten  vlaems  tpondt  innegaendè  van  deu  dage  als  hy  hier 
sal  wesen  gearriveert  ende  syne  domicilie  ende  woonstede  weder- 


miZIEKGESCHIEOENIS.  189 

omme  sal  hebben  fi^nomen,  daer  by  mede  verstaende  dat  den 
selven  Helmbreecker  tvoorsz.  officie  ofte  dienste  door  doode  ofte 
afsterven  van  Mr.  Philips  voorsz.  ofte  desselfifs  merckelicke  Indis- 
positie  ofte  andere  ongeval  comende  te  vaceren  voor  allen  anderen 
daer  toe  sal  wesen  ende  gehouden  werden  voor  geprefereert,  ge- 
recommandeert  ende  gefavoriseert.  Aldas  gedaan  ende  geresolveert 
opter  E  lieeren  Bargemeesteren  camere  den  XXI^ten  Fébrnary  Anno 
IVP  negenthien  present  den  Bargemeesteren  ende  Schepenen  als 
int  register.  In  kennisse  van  mj 

(was  geteekend)        Jacobs. 
1619. 


Aende    E.Heeren   Bargemeesteren   ende   Regeerders   der   Stadt 
Haerlem. 

Verthoont  reventelyk  Uwer  £.dienstwillige  Mr.  Baltis  germersz. 

orgelmaecker,  hoe  dat  hy  Sapplt.  van  D.  E.  aengenomen  hebbende 

te  maecken  het  posityff  onder  tgrootte  orgel  inde  groote  kercke 

deser  stadt  voor  de  somme  van  acht  hondert  car.  gnldeus  volgens 

besteck    daer   van  synde  nn  bevindt   dat  soo  door  tgeen  bayten 

tselve   besteck  als  tgeeu  door  sonderlinge  curiensheyt  daer  aen  es 

gemaect  hy  sappliant  op  verre  nae  met  de  bedungen  somme  niet 

en   sonde    toecomen    om   een   redelyck   arbeytsloon    daer    aen    te 

Terdienen  als  claerlicken  bigckende  by  tregister  daer  van  gehoaden 

datter  aen  materiaelen  off  knechts  loon  aen  geconsnmeert  es  om« 

trent   seven    hondert  en    vgftich   ca.  guldens,  salx  datter  vgflich 

guldens   voor   syne   snppliants  en  syns^  soons  groeten  arbeyt  en 

naerstigheyt  den  tyt  van 'vier  en  dertich  weecken  daer  aen  besteet 

sonde   overschieten    Ende   alsoo   hy  suppliant   meent  redelick  en 

rechtmatich   te    wesen,    dat    hy  vant  bayten  werk  ende  ook  van 

overtollige  curieusheyden  —  extraordinaire  behoort  te  werden  be- 

taelt  dat   mede   uwer   E.   met  syne  enorme  schade  nyet  gedient 

synde   wel  genegen  syn  den  arbeytsman  van  syn  verdiende  dach- 

loon  in  alle  billicheyt  te  vergenoegen,  soo  keert  hy  hem  seer.re- 

verentelgk   tot  Uwer   E.  versoeckende  dat  Uwer  E.  believen  hem 

sQpplt.  toe  te  voegen  soodanige  somme  boven  tbedongen  loon  als 

uwer  E.  sullen  oordeelen  tot  reparatie  van  syne  schade  te  bèhoórèn 

twelck  doende. 


190  lOTZIBKGWGBlXDSins. 

Ter  zQde  staat  het  Tolgende: 

1634.  N®.  1.  Borgem.  ende  regeerders  der  stadt  haerlem  ordon- 
neren desen  gestelt  te  werden  in  handen  Tan  den  heer  Anwel 
Akersloot  ont  schepen  Joost  van  der  Graft  ende  Salomon  de  Bray 
om  tversoeck  t*ezamineren  ende  gelegenheyt  tinspecteren  ende  hare 
K  te  dienen  Tan  advyse  actam  ter  camere  den  XII  jannary  1634. 


Notaa  TW  de  onkosten  T^n  de  Materialen  ende  knechts 
arl^yta  loon  T^n  l^et  macken  Tan  het  posetief  in  Snntte  baTo 
kfitxk  tpt  haecleia  l^^oanen  den  eersten  janj  1632. 

In  den  eersten  8  groote  wageschots  honten  en  een  half 

hondert  Clap  hont  tot 52—  0-0 

Noch  7  groote  wageschotten  en  een  half  hondert  ülap- 

hont  tot 54—  5—0 

Noch  de  hontsagers  gegeTen 7 —  4—0 

Noch  de  hontsagers  Tan  sagen  gegCTen 3 — 14—0 

Noch  500  pont  orgel  Ipot  tot 50—  0—0 

Noch  450     >        »       >      > 45—  0-0 

Noch  4  wageschotten  en  een  quartier  Claphout  tot  .  26 —  0—0 

Noch  de  hontsagers  Tan  sagen  gegeTen 6 —  8—0 

Noch  2  dosyn  wit  leer  tot 6—  0—0 

Noch  an  tin  en  soldeer 6—  0—0 

Noch  aan  hont  kooien 5 —  0-0 

Noch  Tan  drayen  ^egCTcn 11 —  0—0 

Noch  400  pont  orgel  loot  tot 40—  0—0 

Noch  de  beeltsnyder  Tan  snyjen 16 —  0—0 

Noch  Tan  drajen  Tan  de  deckers  knoppen  en  schgTen.  10 —  0—0 

Somma  348—11-0 
Volgt  «en  de  tadere  «ydt  — ^— — — 

Noch  aen  Tracht  Tan  hont  loot  en  wit  leer  gegeTen.  8 — 12—0 

Noch  aen  Iflm 6 —  9—0 

Noch  aen  dooTe  kooien 7 — 14—0 

Noch  aen  kaersen 10—  0—0 

Noch  Tan  hnishnnr  die  wy  hier  Terwoont  hebben  de 

tyt  dat  wy  hier  geweest  hebben  Tan  23  weecken  .  46—  0—0 

Somma    78-15^ 


HUZIBKQB8CHIKDBNIS.  191 

7an   arbeyta    loon  van  de  knecht  Dirck  Thomassen 
gegeven    daechs  16  stnrers. 

In  den  eersten  van  5  weeeken  betaalt 24 —  O — O 

Noch  van   10  weeeken  3  dagen  en  l  schoft  betaalt  .  50 —  O — O 

Noch  van   15  weeeken  en  3  schoft 72 — 12—  O 

Noch  yau  7  weeeken  eude  ander  half  dach .     .     .    .  34 — 16—0 

Noch  van  7  weeeken  betaelt 33—12—0 

Noch  van  14  weeeken  betaelt 67 —  4 — O 

Somma  282—16—0 

Somma  tsamen  746 —  2 — O 


Voor  het  super  octaef 125 —  0—0 

Voor  het  qninprestant 140—  O — O 

Voor  het  octaef 150—  0—0 

Voor  de  holpeyp 210-    0—0 

Voor  het  helpen  van  de  vier  holpeypen  ende  hetraaecken 

Tan  het  secreeten  welbortjen  tot  deselVe  holpeypen.  80 —  O — O 
7oor  het  accorderen  van  het  bovenste  warck.  Nae  het 

posetief 125^  0—0 

Voor   de  pylasters  Gappytelen  rande  loverk  en  boch- 

jens  schoorsel  van  de  galderyen  so  voort  de  borst- 

weringe  als  op  het  posetief.     .     .     .     .     .     .     .     .    42 —  O — O 

Oude  rekening  betreffende  de  orgela  in  de  kerk  te  Haarlem. 

1423.  Item  gegeven  vander  cleyn  oirgel  te  vermaken  vi  gonden 
scilde. 

1432.    Item  van  die  blaesbalgen  an  d^orgele  te  vermaken  x  cromstairt. 

1437.  Item  ene  meester,  van  orgele  te  maken,  die  Claes  AUynssoen 
wt  Brabant  gebrocht  had  om  der  stede  oirge^en  te  besien 
en  een  nawe  werc  te  maken  geg.  van  sinen  oosten,  reysen, 
wech  en  weder  ts.  vi  <tó  x  st.  vg  d. 

1451.    Item  gegeven  van  die  orgel  te  versien  xv  dage  xv  st.  vig  d. 

1455.  Item  gegeven  Janes  die  orghelmaker  van  dat  hy  van 
Noortich  ontboden  was  bg  der  stede  te  comen  xv  stuvers 
en  op  die  tyt  so  vergaerd  men  hem  om  met  hem  over  een 


192  mJZlSKOBSCHIfiDENlS. 

te  comen  van  die  blaesbalghen  an  die  grote  orghel  te  yer- 
sien  vteert  oick  xt  st. 
1457,   Item   gegeven  van  die  blaesbalgen  van  die  groote  orgel  te 
vermaken  x  st.  ft  xig  st.  iig  d. 

1465.  Item  gegeve  den  orgalistea  van  delf  en  van  leyden,  die 
hier  ontboden  waren  om  die  orgelen  te  proeve  en  te  war- 
deren,  elkeu  eene  gouden  leeü  voir  zgnen  arbiet  f^  tsame 
iig  «. 

1466.  Item  gegeve  den  orgelmaker  Pieter  Gergtsz.  op  Bekenen. 
van  dai  hg  die  orgel  gemaict  heeft  iig  B.  gulden  f^  xxxg  ^. 

1466.  Item  gegeve  Pieter  Geergtsz.  die  orgelmaker  op  sinte  Gallen 
dach  bg  handen  van  Wouter  van  Bekesteyn  iig  B.  gl.  ft 
xxzii  <B. 

1466.  Item  gegeve  Pieter  Geergtsz.  die  orgelmaker  züg  %  v  si 
X  d.  f^  cxiig  V  6  st.  vig  d. 

1552.  Args  Garbrants,  de  kistemaker,  betaelt  de  somme  van  acht 
ponden,  achttien  scellingen  van  veertich  groOn  vlaems  't 
pont,  te  weeten  vi  £  vi  st.  van  dat  hg  achtüen  dagen 
onledich  geweest  ende  gewrocht  o(te  groote  orgel  binnen 
de  pfochiekercke  aen  't  oude  werck,  dair  eensdeels  wat 
vergaen  was  tot  seeven  stnvers  daegs,  noch  gelevert  an 
spgckeren,  hontwerck^  gserdraet,  cooperdraet  ende  anders 
ts.  g  £  en  voor  *t  verstelle  van  de  schnyftrompette  xg  st. 
compt  't  samen  alst  blgct  bg  sgn  quyt.  ende  ordre  vig  £ 
xvig  st. 

1554.  Meester  Allaerdt  Claeszoon  orgelmacker  bet.  de  soifie  van 
vgff  ponden  tien  scellingen  ter  cause  van  gelgcke  some 
hem  bg  den  burgemeesters  toegevonden,  ten  bgweesen  ende 
kennisse  van  Mr.  Claes,  organist  der  voors.  stede  voor  sgn 
arbeitsloon  en  costen  van  dat  hg  gemaict  heeft  een  nyenwe 
register  int  posityff  staende  an  de  groote  orgel  in  de  pfochie 
kercke  deser  stede  compt  hier  v  £  10  se. 

1568.  Args  Garbrantsz  Clockestelder  betaelt  zeven  ponden  acht 
scell.  zes  penn.,  munte  dezer  Beeckeninge,  ter  cause  van 
dat  hg  de  blaesbalghen  van  den  grooü  orgel  in  de  groote 
kercke  geholpen  ende  gerepareert  heeft,  mitsgaders  Leer, 
Igm,  coolen  ende  een  reep  aent  voorslach  enz.  vg  £  vig  se.  vi  p* 


IfUZIEKOXSCHIEDElflS.  193 

1588  Pieter  Jansz.  orgelmaker  van  Vnytrecht  betaelt  de  soffle 
van  hondert  't.  seventich  ponden  vnytsaecke  dat  hg  de 
Trouwen  orgel  in  den  grooten  kerck  binnen  dezer  stadt 
Toorsien  ende  't  principael  werck,  in  *t  generaal  geheel 
ontstelt  zgnde,  geaccordeert  heeft,  daer  inne  sgn  dese 
registers  te  weten:  een  prinstant  van  zes  voet,  een  octaef 
▼an  drie  yoet,  een  (niixtiier?)  ende  noch  een  scherp,  wesende 
'tvoors.  principael  een  holle  pgp  van  zes  voeten  Inydende, 
noch  een  open  fluyt  drie  voet  Lnydende,  noch  een  gemschen 
hooren  Inydende  anderhalve  voet,  noch  een  snfflet,  noch 
een  geheel  nyenw  register  trompetten  van  nyenws  gemaect 
Inydende  zes  voeten,  noch  geholpen  *t  pedael  ende  trom- 
petten en  in  de  borst  een  qnintede  Inydende  zes  voet  en 
noch  een  register  regael  Lnydende  vi  voet,  all  naer  breder 
vermelden  van  ordonn.  clxx  jS. 

Aanteekeningen  nit  het  Archief  van  Haarlem. 

18  jnng  1623  tronwt  Claes  Janss.,  orgelist  van  Pnrmerende, 
met  Reynon  Pietersdochter  van  Haarlem. 

5  april  1695  betaald  aan  mr.  Jacobus  Galtus  van  Hagerbeer, 
orgelmaker  de  som  van  100  gnlden  door  order  van  heeren  Kerk- 
meesters. 

26  sept.  1703  begraven  i'ieter  Brouwer,  orgelist. 


TAALKUNDE. 


Spreekwoorden  en  spreekwijzen  aan  den  B^bel  ontleend.  (Vervolg 
Tan  dl.  XXV,  blz.  559). 

Kalf.  De  Israëlieten  maakten  zich  in  de  dagen  van  Aaron  in 
de  woestgn  een  goaden  kalf,  aan  hetwelk  zg  afgodische  eer  be- 
wezen, zie  Exod.  32,  vs.  4,  6  en  vgl.  Bgb.  Wdck.  II,  302a. 
Aan  dit  voorval  is,  —  geestig,  maar  niet  strikt  historisch,  want 
Exod.  32  VS.  3,  4  is  sprake  van  een  afgodsbeeld,  tot  welks  oprigting 
de   Israëlieten   zich   van    hunne   gouden   kleinooden   hadden  ont" 


194  TAALKUNDR. 

daan !  —  de  spreekwgs  ontleend :  hij  is  een  aanbidder  van  het 
gouden  kalf  (vgl.  Harrebomée,  iSprkwbk,"  III,  lix)  of:  het  gouden 
kalf  is  het  eenig  voorwerp  van  zijn  godsdienst.  Men  noemt  aanbid- 
ders van  het  gouden  kalf  de  zoodanic^eu,  die  onder  den  schgn  van 
godsdienstigheid  geldzuchtig  zgn,  en  de  godsdienstigheid  of  den 
godsdienst  zelven  te  baat  nemen  om  hun  gouddorst  te  bevredi- 
gen. Zg  zgn  derhalve  onderscheiden  van  Mammondienaars,  want 
dit  zgn  geldzachtigen  in  't  algemeen.  Wanneer  men  bg  gevolg 
geldznchtige  en  geldgierige  godsdienstleeraars  Mammondienaars 
heet,  is  dit  minder  jnist;  men  moet  hen  aanbidders  van  het  gou- 
den kalf  betitelen.  Dat  er  van  de  zoodanigen  steeds  minder,  en 
eindelgk,  zoo  mogelgk,  geen  één  meer  moge  aangetro9en  worden, 
is  de  hartewensch  van  ieder,  wien  het  belang  van  den  godsdienst, 
vooral  in  den  tegen woordigren  tgd,  ter  harte  gaat.  Meer  in  't 
bgzonder  brandmerkt  men  met  dezen  naam  eoodanige  godsdienst- 
leeraars, die  om  des  profijts  wil  groote  belangstelling  toonen  in, 
veel  sympathie  gevoelen  voor  rgke  en  aanzienlgke  gemeenteleden. 
Daar  m.  i.  dit  gezegde  met  het  oog  op  zgn  oorsprong,  in  het 
naauwste  verband  tot  den  godsdienst  moet  verklaard  worden, 
schgnt  het  gedwongen  en  onnatuurlgk  te  wezen,  de  uitdrukking 
aanbidder  van  het  gouden  half  toe  te  passen  op  een  saletjonker, 
die  uitsluitend  aan  rijke  meisjes  zgn  hof  maakt.  Wat  men  als 
reden  voor  deze  toepassing  bgbrengt,  dat  de  Oosterlingen  hunne 
vrouwen  en  meisjes  bg  koeien  en  kalveren  vergelgken,  en  dat 
het  gouden  kalf  der  Israëlieten  eigenigk  geen  massief  gouden, 
maar  een  met  goud  overtrokken  of  verguld  (n;)pp  a  rad.  *^pj  in  de 
tweede  beteekenis  =  teadt^  zie  Gesen.  Lex.  Hebr.  in  voce)  beeld 
z$  geweest:  is  misschien  meer  vernuftig  dan  waar;  want  volks- 
gezegden hebben  gewoonlgk  niet  een  zóó  diep  liggenden  oorsprong. 
Dat  het  beeld  van  goud  was  gegoten,  dit  blonk  het  volk  in  de 
oogen.  —  Over  kalf  Mozes  vgl.  Nav.  XXV,  81,  82. 

Uij  is  van  het  kalfje  genezen.  Tuinman,  Nederduitsche  Spreekw. 
I,  345  schrijft,  dat  men  dit  van  iemand  zegt,  die  uit  iets  kwaads 
gered  is,  waarin  hg  zich  door  zgne  eigene  schuld  gebracht  had. 
Maar  hoe  kan  dit,  zoo  als  hg  stelt,  ontleend  wezen  van  eene  koe, 
die  een  kalf  heeft  geworpen?  » Eigenaardiger",  oordeelt  Sprenger 
van   Eyk  (Vaderl.  Spreekw.,  Handleid.,  Proeven  bl.  85,  86),  »zou 


TAALKUVDE.  195 

ht  zgn  af  te  leiden  ran  het  gouden  kalf  der  Israëlieten,  die  door 
ie  voorbede  van  Mozes  vergiffenis  erlangden;**  nogtans  gelooft 
h^,  dat  men  ook  dan  nog  het  rechte  spoor  bijster  is.  Hg  meent 
dat  het  spreekwoord  meest  gebrnikt  wordt  omtrent  iemand,  die 
>door  middel  van  onaangename  bejegening  van  zgn  verwaandheid 
of  inbeelding  is  genezen/'  denkt  daarb^'  aan  dat  gedeelte  van 
een  hoefijzer,  hetwelk  kal/je  wordt  genoemd,  en  stelt  zich  dan 
iemand  voor,  die  een  slag  van  een  paard  gehad  hebbende,  genezen 
wordt  van  de  wond,  hem  door  het  kalfje  toegebragt,  maar  zich 
na  ook  niet  meer,  zoo  als  te  voren,  in  die  gevaarlijke  nab^'heid 
waagt.  Harrebomée  (Sprwdb.,  I,  375b,  376a)  denkt  aan  een  nathals, 
die  den  drank  loost  door  hetzelfde  kanaal,  waardoor  hg  dien  had 
ingenomen.  Anderen  anders.  Ik  weet  het  niet,  doch  hond  de 
verklaring  van  van  Egk  voor  meer  waarschijnlijk  dan  die  ardere, 
hoewel  het  gezegde  dan  eigenlgk  moest  luiden:  »hg  is  door  het 
kalQe  genezen.*'     flet  is  alzoo  niet  uit  den*  Bgbel  geput. 

Zoo  gij  met  mijn  kalf  niet  geploegd  hadt,  gij  zoudt  mijn  raadsel 
niet  hebben  uitgevonden.  Dit  .gezegde  van  Simson  tot  de  Philistgnen, 
die  door  bemiddeling  van  des  eersten  bruid,  achter  diens  raadsel 
gekomen  waren  (Rigt.  14:  14, 18),  wordt  nog  gebezigd  in  dezen  zin: 
100  gg  mg  dit  of  dat  geheim  niet  op  de  eene  of  andere  wgs  ontlokt 
hadt,  zoo  gg  het  door  mg  niet  wist,  gij  zoudt  er  nooit  achter 
gekomen  zgn.  Hij  ploegt  met  eens  anders  kalf  beduidt  mitsdien :  lig 
wendt  de  wetenschap,  kunde,  arbeid  van  een  ander  als  zgne  eigene 
aan.  Zoo  prorJcen  velen,  zegt  Tuinman  (op.  laud.  I,  4).  gelgk  de  kraai 
van  Esopus,  met  eens  andermans  veeren.  Ploegen  wordt  ook  in  't 
algemeen  gezegd  voor  naarstig  arbeiden,  zie  Spr.  13:  23,  20:  4, 
Jez.  28:  24,  1  Kor.  9:  10,  en  vgl  Luk.  9:  62,  alsmede  ons  ge- 
zegde ploegen  en  zwoegen.  Kalveren  of  runderen  (trekossen)  werden 
in  het  Oosten  voor  den  ploeg  gespannen,  en  zoo  was  het  ook 
onder  Israël,  zie  Bgb.  Woordenb.,  III,  221b.  Spr.  v.  Egk  ver- 
klaart (op.  laud.  Il,  42)  het  spreek w.  te  algemeen  nopens  iemand, 
die  door  een  ander  met  raad  en  daad  ondersteund  wordt.  Ook 
is  het  zeer  te  betwgfelen,  of  wg  mogen  berusten  in  zijne  verklaring: 
«bet  kalf  is  Simsons  bruid,  want  de  Oosterlingen  vergelgken  hunne 
▼rouwen  en  meisjes  bg  koeien  en  kalveren."  Ik  geloof  niet,  dat 
Simson,   toen    hjj    dit  gezegde   uitsprak,    aan   zgne    bruid  dacht, 


196  TAALKUNDE. 

maar  in  bp  den  Oosterling  zoo  zeer  geliefde  beeldspraak  bedoeld 
heeft:  »bgaldien  gij  u  niet  bediend  hadt  van  't  geen  gij  door 
mgn  eigen  toedoen  wist,"  enz.  Men  zegge  niet,  dat  »kalf"  hier 
regtstre^ks  op  de  brnid  ziet,  wijl  het  vrouwelijk  rh^'g  en  niet  het 
mannelijk  byg  in  den  grondtekst  staat;  want  de  forma  feminina 
wordt  hier,  dunkt  mg,  alleen  gebruikt  om  op  ^jTPn  te  kannen 
rymen.  Ook  Gesenius,  Lex.  Hebr.  in  voce,  verklaart  rhyff  door 
ijuvenca  aratro  jancta,"  zonder  meer.  Gedrongen  ia  de  kant- 
teekening:  >de  landlieden  graven  en  werpen,  door  den  dienst  der 
beesten,  bg  het  ploegen  den  grond  op,  zoodat  ontdekt  wordt  wat 
verborgen  was,'^  Bg  Sprenger  van  Egk  (Handl.  Landleven,  bl.  30) 
wordt  het  gansche  onderhond  van  Simson  met  zgne  bruiloftsgasten 
aldus  dichterlgk  voorgesteld: 

Simson:       ik  wil  met  u  thans  raadsels  spreken,  raadt  dezelve! 
De  geuten:  zeg  dan  uw  raadsel!  wg  hooren  aan. 
Simson:       van   den   eter  kwam   spgs,  van  den  sterke  en  wreede 

zoetigheid. 
De  gcLsten:  zoeter  is  niets  dan  honig, 

sterker  is  niets  dan  de  leeuw. 
Simson:       hadt  gg  niet  geploegd  met  mgn  kalf, 

gg  zoudl:  niet  opgelost  hebben  mgn  raadsel. 
Dit  doet  denken  aan  de  Proeven  van  Strophenbouw,  van  proL 
Jongeneel  (Deventer,  Ter  Gunne  1870).  —  Hij  is  nog  een  ongewend 
kalf  (vgl.  Jer.  31:  18,  waar  het  getuchtigde  Efraim  vergeleken 
wordt  met  een  dartel  kalf,  dat  door  slagen  getemd  wordt);  —  zoo 
spreekt  men  van  een  jong  mensch,  dat  aan  tucht  gewend  moet 
worden.  —  Bet  gemeste  kalf  wordt  geslagt  (vgl.  Lok.  15:  23,  27, 
30,  waar  net  ter  eere  van  den  verloren  zoon  geschiedt  na  zgue 
wederkomst  in  het  vaderliik  huis)  =  het  beste  wordt  opgedragen, 
om  goede  sier  te  maken.  Ook  aan  Saul  werd  door  de  tooveres 
te  Endor  een  »gemest  kalf"  voorgezet,  volgens  1  Sara.  28:  24. 
Nu  mag  het  gemeste  kalf  wel  geslagt  (worden)  =  nu  mag  het  wel 
vetpot  zgn  in  dit  zoo  heugelijk  geval.  Hij  roept  om  het  gemeste 
kalf  =  hg  wil  er  een  feestelgken  dag  van  hebben.  —  Niet  door 
kalvereii'  en  hokkenbloed  (lïebr.  9:  19),  maar  door  het  bloed  van 
Christus  wordt  ome  consdentie  gereinigd  van  doode  werken^  om  den 
levenden   God  te  dienen  heet  het  Hebr.  9:  14,  alwaar  ikalveren- 


TAALKX7KDE.  197 

en  bokkenbloed**  eene  specificatie  is  van  »de  onder  de  Mozaische 
bedeeling  aangebragte  ofiferaaden",  die  alleen  lichamelijke  of  uiter- 
lyke  onreinheid  vermogten  weg  te  nemen;  terwyl  de  door  den 
gekruisten  Verlosser  gebragte  offerande  eeue  geestel:yke  reiniging 
te  weeg  brengt. 


Kanadn,  —  Hij  spreekt  de  tale  Kanadns.  Egypte  was  van 
oadsher  Toor  de  Israëlieten  de  repraesentant  van  het  Heidendom, 
en  die  de  tale  Eanaans  spreken  beschouwen  de  menschen,  onder 
wie  zg  leven,  ook  als  Heidenen.  Na  zouden  er,  —  naar  de  voor- 
stelling van  Jezaia  (19:  18),  die  aan  Egypte  aankondigt,  dat  velen 
uit  dit  volk  tot  de  kennis  en  dienst  van  Israels  God  zouden  wor- 
den toegebragt,  waarbg  zjj  in  de  bgzondere  bescherming  van 
Jehova  zouden  deelen,  welke  profetie  ruim  eene  eeuw  vóór  Christus 
geboorte  is  vervuld !  —  v^f  steden  in  Ëgyptenland  wezen,  ^sprekende 
de  tad  van  Kanadn  en  zwerende  den  Heer  der  heirscharen.''  Deze 
is  dan  de  oorsprong  van  dit  gezegde;  want  het  ^zweren  bg  den 
Heer  der  heirscharen"  woidt  in  bgbelstgl  steeds  als  een  bewgs 
nn  godsdienstige  vereering  aangemerkt  en  aangevoerd.  Men  ge- 
bruikt het  spreekwoord  van  iemand,  die  zgne  redenen  en  ge- 
sprekken doorspekt  met  bgbelteksten  of  figuurlijk  gebezigde  uit- 
drukkingen van  het  Oude  Testament.  In  vroeger  dagen  was  die 
spreektrant  ook  op  den  kansel  zeer  gewoon :  waarvan  men  proeven 
te  over  kan  vinden  in  een  vóór  een  twintigtal  jaren  uitgekomen 
koek,  getiteld :  Kanselontluistering  in  de  Nederl.  Herv.  Kerk,  tgdens 
de  17e  en  18e  eeuw,  aangewezen  en  gestaafd  door  Sincerus  (J. 
^.  Sprenger  van  Egk),  Amst.  1853.  Merkwaardige  stalen  van 
y  voeren  der  tale  Kanadns  treft  men  ook  aan  in  de  werken  van 
Walter  Scott;  vgl.  o.  a.  diens  Ridder  Peveril  van  den  Bergtop, 
Qit  de  dagen  der  Puriteinen  of  Independenten,  aanhangers  van 
Olivier  Cromwell,  die  met  hunne  gladde  aangezigten  en  kaalge- 
schoren kruinen  (roundheads)  nooit  anders  dan  oudtestamentische 
uitdrukkingen  bezigden.  Men  moet  aan  dit  werk  herinneren,  wgl 
liet  minder  bekend  is,  en  toch  de  aandacht  ten  vollen  verdient.  In 
gezegden  historischen  roman  z^n  de  majoor  Bridgenorth  en  de 
P^teinsche  predikant  Solsgrace  (tegenover  wien  de  meer  liberale 
^lüteaker  optreedt)   twee   der  hoofdpersonen,  en  er  wordt  eene 


198  TAALKUNDE. 

heele  predikatie  van  Solsgrace  in  aangehaald,  bet  merkwaardigste 
stuk  wegens  den  kanaanitischen  st^l,  dat  iemand  immer  onder  de 
oogen  kwam.  In  kanseltaai  en  in  godsdienstige  gesprekken  geeft 
zoodanige  styl,  wanneer  hij  binnen  de  palen  bl^ft,  somtgds  iets 
plegtigs,  iets  statigs,  gewgds  en  veerkrachtigs ;  doch  wanneer  men 
dien  spreektrant  altoos  volgt,  kan  men  den  blaam  van  schgn- 
vroomheid  niet  ontgaan.  Pradens  van  Duyse,  zoo  als  altgd,  kort 
en  bondig,  zegt:  taU  Kanadns  =  bgbelsch  mystiek.  Ook  zegt 
men:  hij  bauwt  de  tale  Kanadns  »ta,  hij  spreekt  of  schrijft  in 
kanaanitischen  stijl.  —  Over  Kanadn  en  Hemelsch  Kanadn  zie  bg 
Land. 

Kersmis   of   Kerstmis^    d.   i.   met   omzetting   der  letters  z.  v.  a. 
Christmis  =  mis   van   Christus,  evenals  kermis  uit  kerkmis  is  ont- 
staan.    Men   spreekt  van  kersverhalen  of  kersverteUingen^  d.  i.  ver- 
halen, geschikt  om  de  lange  kersavonden  te  korten,  waaronder  die 
van   Schmidt  en  Dickens  het  meest  bekend  z^n;  terwgl  het  kerft-' 
verhaal  of  de  kerstgeschiedenis^   het  kerstevangelie  de  groote  stof  is 
der  prediking  van  Jezus*  geboorte  op  dit  heugelgk  christenfeest. 
De  kerststofen   of  lerstteksten  zijn   de  evangeliestoffen,  die  op  het 
kerstfeesty  eersten  en  tweeden  kerstdag^  voor  de  gemeente  behandeld 
worden.  —  Een  mtte  Kersmis  (wintersneeuw)  geeft  een  groenen  Paasch 
(schoon  lenteweder),   en  omgekeerd:   een  groene  Kersmis  (buiten- 
gemeen zacht  winterweder)  geeft   een  tuitten  Paasch  (een  guur  en 
koud  voorjaar).  —  De  in  de  herinnering  der  feestvierende  christen- 
heid op  Eersmis  telkens  op  nieuw  geboren  Jezus  is  het  kerstkindeke, 
In  vele  Roomschen  kerken,  vooral  te  Rome,  schommelt  men  in  den 
kerstnacht  in  eene  wieg  een  aangekleedön  pop,  èn  noemt  dit  >het 
kerstkindeke  wiegen.^*  Alleen  dweepzieke  Roomschen  worden  met 
deze   taak   vereerd;    van   daar,   dat  men,   om  aah  te  duiden,  hoe 
fijn  roomsch  iemand  is,  wel  zegt:  hij  (zij)  heeft  zelf s  het  kerskindeh 
gewiegdt   of:   hij  (zij)  wiegt  het  kerskindeke  meê.  —  Wfll,  bfl  wgze 
van   mystische  woordspeling,   de  geboorte    van  Jezus  menigmaal 
met  de   wedergeboorte  des  menschen  (Joh.  3:  5)  en  der  mensch- 
heid  (Openb.  21:  5)  wordt  in  verband  gebragt,  verneemt  men  op 
Kerstmis   van   den  kansel  en  in   ascetische  geschriften  wèl  eens 
de   uitdrukking :    het  kindeke   JézvCs  (het  kerOkindèke)  moet  in  m 


TAALKUNDE.  199 

^boren  worden^  opwassen^  groot  worden  enz.,  in  den  zin  van 
Gal.  4:  19b,  Efez.  4:  13,  3:  17,  Rom-  8:  29;  als  ook:  liet  kerstfeest 
moet  het  geboortefeest  wezen  (worden)  van  het  geestelijk  leven.  Even  zoo 
ODtboezemt  men  nopens  iemand^  die  kort  vóór  Kerstmis  of  op 
Kerstmis  stierf,  den  wensch:  dit  kerstfeest  moge  zijn  (haar)  ge-- 
boorte/eest  wezen  voor  e^n  hooger  (hemelsch)  leven!  —  Wgl  de 
oostersche  h  ijzen  aan  den  geboren  Jezus  geschenken  bragten 
(Hatth.  2:  11),  deelt  men  tegen  of  op  de  kerstdagen  wel  eens 
ierstgeschenken  uit,  en  schenkt  kerstgaven  aan  de  behoeftigen.  De 
hrttgift  is  de  collecte,  die  in  sommige  gemeenten  tegen  Kerstmis 
ten  behoeve  der  armen  wordt  ingezameld,  bgaldien  die  armen  zelve 
niet  rondgaan  langs  de  haizen,  om  kersavondjes  te  bedelen.  — 
Men  heeft  ook  kerstboomen^  inzonderheid  in  Duitsehland,  waar  de 
Cbristbaume  met  hunne  kerstvreugde  de  feestelgkheden  van  den 
oud-nederlandschen  St^JSlikolaaS'  of  kijk-avond  vervangen  en  ver- 
goeden. Die  kerstboomen  komen  echter,  vooral  op  de  dorpen,  ook 
onder  ons  meer  en  meer  in  zwang.  Zouden  ze  zinspelen  op  de 
boomen  in  het  Paradgs  (Genes.  2 :  9),  waaraan  kostel^ke  vruchten 
hingen,  even  als  de  kerstboomen  met  allerlei  kostelykheden  en 
Yersnaperingen  voor  de  jeugd  prgken?  Of  zou  de  kerstboom  op 
Christus  zelven  zien,  van  wien  geestelyke  schatten  en  hemelsche 
goedtren  door  zgne  komst  in  de  wereld,  z^ne  geboorte,  zgn  afge- 
vloeid? Indien  de  laatste  gissing  de  beste  is,  dan  vergelgke  men 
Openb.  22:  2.  W^l  het  oud-germaansche  Joelfeest  een  drietal 
maanden  later  inviel,  ten  einde  ter  eere  van  den  zonnegod  de 
doorbrekende  lente,  als  overwinnares  van  den  winter  te  begroeten, 
als  wanneer  een  groene  dennenboom,  de  >heilige  Indrasyir*  werd 
rondgedragen,  schgnt  het  minder  gepast,  de  feestel^kheid  van  den 
kerstboom  van  dezen  heidenschen  omgang  herkomstig  te  achten. 
Men  zag  kerstbrood,  »Sachsische  Thüringer  WeinachtsstoUen**  ver- 
krijgbaar gesteld  in  het  vervolg  op  de  flaarl.  courant  van  21 
dec.  1874. 

Knechts  (T^,  np4,  13^.,  "13?)  staat  in  de  oudere  bgbeloverzettin- 
gea  voor  >jongske'\  dat  in  de  nieuwere  en  nieuwste  gelezen  wordt 
(vgl.  Exod.  1  :  17,  18,  2  :  3—10,  Levitic.  12  :  2,  7,  Rigt.  13:5, 
l  8,  12,  24,  Job  3  :  3,  Jez.  7  :  16,  8:4,  66:7,  Joel  3:8,  Zaclt 


200  TAALKUNDE. 

8:5);  —  in  de  uitgaven  van  het  Nederl.  Bgbelgenoot$>chap  van 
den  jare  1850  staat  nog  het  ouderwetsche  »knechtje".  Dit  woord 
is  onder  de  mindere  standen  op  het  platte  land  in  de  noordelgke 
provinciën  van  ons  vaderland,  Drenthe,  Friesland  en  vooral  Grro- 
ningen,  nog  volkstaal.  Men  zegt  daar  bg  de  geboorte:  't  is  een 
knechtje  (en  geen  meisje),  en  later:  >*t  is  een  aardig,  zonderling, 
knap,  baldadig  knechtje**,  enz.  Over  den  oorsprong  van  het  woord 
knecht  vgl.  Nav.  XXV,.  183. 


Drie-koningen   noemt   men    in   de  volkstaal   den  tgd  omstreeks 
6  januarg,  als  wanneer  de  Roomsch-Katholyken  hun  i)miomw5Fen- 
feest   vieren,   waarop   zg    gedenken  aan  het  bezoek,  door  de  oos- 
tersche  wgzen,  die  zij  als  koningen  beschoawen,  aan  het  kindeken 
Jezus   te  Bethlehem  gebragt,  volgens  Matth.  2:11.    De  overleve- 
ring noemt  de  namen  dier  drie  wgzen:  Easpar,  Melchior  en  Bal- 
thasar.  Later  zouden  zg  door  den  apostel  Thomas  zgn  gedoopt  en 
in   Perzië  het  Evangelie  hebben  gepredikt.     Hunne  lichamen  zoa 
men  onder  de  eerste  christen-keizers  naar  Konstantinopel  en  van 
daar   naar   Milaan  gebragt  hebben,  vanwaar  keizer  Frederik  I  na 
de  verovering  en  verwoesting  dier  stad  hen  in  1162  naar  Keulen 
overvoeren  en  daar  voor  benzeen  merkwaardig  geienkteoken  ma- 
ken  liet,  dat   nog   aanwezig  is.     Het  Driekoningen/eest  wordt  ook 
wel  genoemd  »het  feest  der  veropenbaring  van  Christus**,  of  alleen: 
»het  feest  der  veropenbaring"  of  epiphanienfeest,  sni^pavBW^  2  Tim. 
4 : 8  enz  ),  waarvan  het  onderwerp  is  » wat  Jezus  Christus  aan  de 
Magi  of  Wgzen   deed  kenbaar  worden,  toen  zg  door  een  boven- 
natuurlyk  licht  verlicht  en  door  eene  geheimvolle  ster  geleid  uit 
het  Oosten  naar  Bethlehem  kwamen,  om  het  nieuwgeboren  god- 
delyk  kind  te  aanbidden"  (Werfer  en  Steek,  Levens  der  Heiligen 
door   van  Bemmel,  Utrecht  1863,  I,  24).  —  Men  heeft  driekonin' 
genbrood^   zgnde   een   gebak,   dat  bg  die  gelegenheid  gebruikt  en 
ten  geschenke  gezonden  wordt.  —  Te  Amsterdam  heeft  men  eene 
Driekoningenstraat. 


Land,  in  den  lande^  enz.  vaderland.  —  Palestina  heet  het  Heüig^ 
land  bg  uitnemendheid,  v*pTOr]X^  (Exod.  3:5,  vgL  Joz.  5:15), 
yij  dyCa  (Hand.  7  :  33),  als  zgnde  het  tooneel  van  Gods  bgzondere 


TAALKUNDS.  201 

openbaringen.  Men  spreekt  van  den  gewijden  grond  of  bodem  Tan 
Palestina,  en  in  't  algemeen  van  gewijden  grond  of  bodem^  heilig 
(mid.  Ook  zegt  men :  hij  beweegt  zich  (met  zijne  geschriften,  gedich- 
ten, enz.)  op  gewijden  bodem  =  in  eene  heilige,  bgbelscheof  chris- 
telgke  atmosfeer.  —  Uet  Heilige  land  kwam  voorheen  dikw^Is  op 
aithangborden,  vooral  van  herbergen  en  kroegen  voor,  even  als 
üet  Land  van  belofte  (zie  üithangteekens,  II,  60),  wegens  den 
drniventro»  van  Num.  13 :  33.  Te  Amsterdam  heeft  men  nog  eene 
Land-van-belofte-steeg,)  Naar  Hebr.  11  : 9  noemt  men  Eanaan  het 
land  van  belofte,  yv  ^5^  STtccyYsliag,  of  het  beloofde  land,  wgl  het 
aan  Abraham  en  z^ne  nakomelingen  erfelgk  was  toegezegd  (vgl. 
Genes.  12  :  7,  13 :  15,  26  : 4,  28  :  13) ;  en  omdat  het  een  bgzonder 
Truchtbaar  land  zou  zgn  (Deut.  8  :  7—9,  vgl.  Num.  13 :  23,  27), 
een  land  vloeiende  van  melk  en  honig  (Exod.  3  :  8,  Levitic.  20  :  24 
enz.,  Nam.  13  :  27  enz.  Jez.  Sir.  46  :  10),  wordt  het,  even  als  dit 
laatste^  van  eene  b^zonder  vruchtbare  landouw  gebezigd.  De  over- 
dragtelgke  beteekenis  van  land  va?!  ié^o/ïe  sluit  echter  nog  iets  meer 
in  dan  vruchtbaarheid,  b.  v.  in  het  gezegde :  hij  leeft  in  het  land  van 
belofte  (=  in  eene  goede  landstreek);  maar  dit  gezegde  kan  ook, 
met  een  woordspel  tusschen  land  van  belofte  =  gewenschte  toestand 
en  land  van  belofte  ==  toestand,  waarin  men  met  » beloften"  gepaaid 
en  op  het  sleeptouw  gehouden  wordt,  beduiden:  >hg  leeft  op  goede 
hoop".  In  dezen  laatsten  zin  moet  men  de  uitdrukking  verklaren 
tn  het  land  van  belofte{n)  eterft  men  wel  van  honger,  d.  i.  van  beloften 
kan  men  niet  aan  't  eten  komen  of  blgven ;  zie  deze  beide  betee- 
kenissen,  waarin  hier  >  belofte"  gebezigd  wordt,  goed  uiteengezet  in 
de  bekroonde  prgsverh.  van  C.  F.  Zeeman,  Nederl.  Spreekww.  enz. 
(Dordrecht,  J.  P.  Revers)  bl.  71,  72.  Even  zoo:  wij  zijn  in  Kanadn 
of  mj  zijn  thans  in  het  land  van  belofte  (ook :  het  beloof  de  land),  spreekt 
de  landman  of  landbewoner  in  den  zomert^d,  wanneer  graan  en  ooft 
veel  beloven.  Men  vergelgke  hierby  ons  »een  veelbelovend  saizoen, 
jongeling'*,  enz.  Zy  doelt  daarentegen  op  voorspoed,  welvaart  en 
geluk  in  *t  algemeen  in,  het  is  hier  het  land  van  belofte  niet  =  het 
is  hier  niet  byzonder  voordeelig  en  genoegelyk ;  zij  hebben  het  be^ 
loofde  land  voor  zich  (vgl.  Jozaa  I,  enz.)  =  zg  hebben  heerlyke  voor- 
nitzigten ;  zij  hebben  daar  wel  het  beloofde  land  niet  gevonden,  maar 
het  gaat  er  hun  toch  goed   (=  het  is  ook  daar  wel  niet  alles,  oi 

14 


202  TAALKVÜDI. 

de  wereld  op  een  bordje,  het  is  ook  dé&r  uiet  volmaakt,  maar  zg 
genieten  er  toch  voorregten)  wordt  van  landverhaizers  gezegd. 
Ook  ironisch:  in  dat  beloofde  land  zullen  spoedig  allen  van  gebrek 
omkomen  3=  de  landverhuizers  zullen  zich  jammerlgk  telenrgesteld 
vinden.  —  Wij  zijn  thans  op  weg  naar  het  beloofde  land  (=  naar 
een  beteren  toestand).  Dat  kan  ons  niet  (of  alleen)  op  weg  naar  het 
beloofde  land  brengen  (=  onze  regtmatige  wenschen  doen  verkre- 
gen). Dat  hebben  wij  noodig  om  uit  de  woestijn  te  geraken  (=  aan  onzen 
verwikkelden  of  benarden,  toestand  te  ontkomen)  en  den  weg  te 
betreden  naar  hel  beloofde  land  (=  betere  uitzigten  te  bekomen). 
Die  weg  voert  niet  naar  het  beloofde  land  (of  Kanadn)  =.  dat  is  het 
middel  niet  om  het  goede  doei  te  bereiken.  Dit  (hij)  houdt  het 
beloofde  land  voor  ons  ontoegankelijk  (of  gesloten),  verhindert  ons 
onzen  wensch  vervnld  te  zien  [vgl.  het  opstel  van  mr.  J.  D.  Vee- 
gens :  Op  weg  naar  het  beloofde  land,  voorkomende  in  het  februarg 
nummer  (1875)  van  de  Vragen  des  Tgds.]  Mozes  moest  sterven, 
voordat  hg  in  Kanaan  was  aangeland  (Num.  20 :  12  enz.) :  van 
hier,  hij  kwam  tot  aan  de  grenzen  van  het  beloofde  land,  maar  er 
niet  in  =  hg  zag  bgna  zgn  wensch  vervuld^  zgn  doel  bereikt,  maar 
haast  is  nog  niet  half.  Mozes  stierf  op  den  berg  Nebo,  nadat  hg 
het  beloofde  land  gezien  had,  maar  hg  mogt  er  niet  inkomen 
(Dent.  34:1—5);  daarom  zegt  men  nopens  iemand,  wien  een  groot 
goed,  geluk  of  voorregt  wordt  voorgespiegeld,  maar  die  het  niet 
genieten,  niet  in  zgn  bezit  verkrggen  mag:  hij  ziet  het  beloofde 
land  welj  maar  mag  er  niet  inkomen:  vgl.  hij  vliegt  wel,  (als  eene 
mug)  om  de  kaars,  maar  kan  het  licht  niet  grijpen.  Oambetta  zeide 
in  zgne  toespraak  bg  het  graf  van  Dorian  (een  overleden  gedepu- 
teerde):  lieven  als  Mozes,  heefk  Doria,n  het  beloofde  land  {de  tr^nsche 
republiek)  slechts  uit  de  verte  mogen  begroeten ;  de  dag  der  nationale 
erkentelgkheid  zal  echter  eenmaal  aanbreken*',  enz.  (Haarl.  Conr. 
21  april  1873).  Van  een  krggsoverste,  die  zgne  legerscharen  het 
doel  hunner  expeditie  deed  hex&iken^  ^^eei  hei:  als  een  andere  Joztia 
heeft  hij  zijn  volk  binnengeleid  in  het  beloofde  land.  Hij  denki  nog 
het  beloofde  land  te  zien  na  het  aanbidden  van  het  gouden  kalf=^  h^ 
waant,  na  zoo  lang  mogelgk  de  wereld  gediend  en  het  goed  deaer 
wereld  na^^ejaagd  te  hebben,  nog  den  hemel  te  zullen  beerven.  — 
Eet  land  van  Sem  =z  j&zie  (Bgb.  woordenb.  III,  S20a);  het  land 


TAALKUKDK.  208 

tan  Cham  (Pa.  105  :  23,  vgl.  106 :  22,  78 :  51)  =  Afrika  (ibid.  I, 
177&);  hei  land  van  Jafet  =  Europa  (ibid.  II,  6&i).  -—  AIs  men 
Tan  eeae  landstreek  wil  te  kennen  geven,  dat  ze  yoI  is  van  edele 
metalen^  heet  het  wel  in  b^beltaai,  naar  Dent.  8:9:  het  is  een 
land  welks  steenen  ijzer  zijn^  en  in  't  welks  bergen  men  koper  kan 
uithouwen,  —  o  Land^  land,  land^  hoor  des  Heeren  woord  (Jer.  22 :  29) 
is  een  wekstem  ter  bekeering  en  gepaste  tekst  voor  boete-en  bede- 
dagen.  —  Wee  het  land^  welks  koning  een  kind  is  =  onverstandig 
en  baldadig  van  aard,  (Spr.  10: 10);  maar  daarentegen^  welgeluk^ 
zalig  het  land^  welks  koning  een  zoon  der  edelen  is  (Pred.  10  :  17)  = 
edel  denkt  en  handelt.  —  Hij  omreist  zee  en  land  (Matth.  23 :  15), 
heet  het  van  iemand,  die  zich  al^e  mogelgke  en  denkbare  moeite 
getroost,  om  een  of  ander  plan  te  volvoeren,  inzonderheid,  om 
menschen  voor  zgne  zaak  of  partg  te  winnen,  proselieten  te  maken. 
Men  zegt  ook:  hij  omreist  stad  en  landy  hij  reist  zee  en  land^  stad 
m  land  af.  —  Het  is  een  land  van  gesnedene  beelden  (Jer,  50  :  38) 
heet  het  wel  van  eene  overwegend  roomsche  streek.  —  Het  is  noch 
wor  het  land  noch  voor  den  mesthoop  geschikt  (Luk.  14 :  35)  :=  het 
is  nergens  goed  voor.  Men  zou  echter  tegenwoordig»  b^  vooruit- 
gang en  de  waardeering  van  den  landbouw,  deze  onderscheiding 
niet  meer  maken,  want  wat  voor  den  mesthoop  goed  is,  is  ook 
uitermate  goed  voor  het  land.  Mesthoop  door  » vuilnis  hoop"  of  ook 
door  laschhoop"  (Job  2  :  8,  nSM,  cinis)  te  vertolken,  verbiedt  het 
woord  xoTT^m.  —  Heft  uwe  oogen  op  en  aanschouiot  de  landen,  ze 
sjn  aireede  wit  om  ie  oogsten,  of  de  landen  zijn  wit  om  te  oogsten 
(Joh.  4 :  35),  zegt  men  van  volkeren,  die  geschikt  zgn  om  te  worden 
geëvangeliseerd  en  gechristiauiseerd  (of  gekerstend,  gelgk  Hofdgk 
altgd  spreekt  in  zgn  keurig  oudheidkundig  werk,  getiteld  Ons 
Voorgeslacht).  Als  het  graan  in  Palestina  rgp  is,  is  de  kleur  er  van 
meer  wit  dan  geel;  zoodat  Jezus*  kenspreuk  beduidt:  de  landen 
zgn  rijp  voor  het  christendom.  Naar  analogie  van  dit>landen"  — 
Tgl  idatth.  13 :  38 :  »de  akker  is  de  wereld",  —  spreken  wg  van 
arbeidsveld,  zendingsveld,  als  men  overvloedige,  uitgestrekte  gele- 
genheid heeft  om  gewigtige  werkzaamheid  te  verrigten,  het  ehris* 
tendom  voort  te  planten,  enz.  enz.  —  Hij  is  het  land  doorgegaan 
(hij  gaat  het  land  door)  goed  doende  (Hand.  10  :  38  van  Jezus  ge« 
^^)i  ▼s^  ^^^  erkenden  weldoener.  —  Zijn  gerucht  gaat  uit  in  H 


204  TAALKUNDE. 

gariBche  land  (Mark.  1  :  28),  van  een  vermaard  persoon.  —  Hij  is 
êen  sHUe  in  den  lande  (Ps.  35 :  20,  Yyh''STi)t  zegt  roen  van  een  in- 
getogen mensch,  die  bedaard  zgn  gang  gaat,  geen  ophef  maakt, 
weinig  van  zich  doet  spreken,  zooals  Barzillaï  ( 2  Sam.  10  :  35).  - 
Sij  ie  een  getrouwe  in  den  lande  (Ps.  101 : 6,  fT^^JpKi)  —  een  braaf 
mensch,  die  getrouw  zgne  plichten  betracht.  Naar  analogie 
hiervan  spreken  wg  ook  van  bekenden  in  den  lande  nopeus 
menschen,  die  alom  gunstig  bekend  staan,  van  edelen  in  den 
lande  (vgl.  Pred.  10:  17  en  Bflb.  Woordenb.,  I,  272a),  en  —  van 
êteilen  (regtzinnigen)  in  den  lande.  —  Die  zijn  land  bouwt  wordt 
met  brood  verzadigd  (Spr,  12 :  11,  28 :  19),  geldt  in  de  eerste  plaats 
den  eigenlgke  landbouwer,  maar  voorts  ieder,  die  zyn  pligt  betracht, 
zgne  beroepsbezigheid  behoorlyk  waarneemt.  —  Eene  goede  tijding 
uit  een  ver  land  is  ah  koud  water  op  eene  vermoeide  ziel  (Spr.  25  :  25), 
d.  i.  wat  een  koele  drank  bg  groote  hitte  is  voor  een  aamechtigen, 
dat  is  eene  goede  tgding  uit  een  ver  laud,  waarnaar  men  reeds 
lang  smachtend  heeft  uitgezien.  Het  tegenovergestelde  is:  h^  is  mij 
als  koud  water  op  het  lijf  gevallen^  van  eene  ontstellende  tgdiug. 
Dat  is  eene  goede  tijding  uit  een  ver  land^  van  een  gunstig  berigt 
uit  de  verte,  vooral  ook  van  gunstige  zendingsberiehten.  —  Hü 
is  beter  te  wonen  in  een  woest  land  dan  bij  eene  kijfachtige  en  gram- 
storige huisvrouw  (Spr.  21 :  19,  vgl.  21 :  9,  25  :  24,  en  Spr.  27  :  15, 
waar  zoodanige  vrouw  bg  een  gestadig  druipend  lek  wordt  verge- 
leken.) Het  wonen  in  een  woest  land  is  een  ziunebeeld  van  een 
eenzaam,  naargeestig  bestaan.  Ook  Harrebomée  geeft  in  zgn  Spreek- 
woordenboek  dit  gezegde  op.  Vgl.  Jez.  Sir.  25:18:  liever  woonde 
ik  bij  leeuwen  en  draken  dan  bij  een  boos  wijf,  —  Deze  aarde,  die 
ons  draagt  en  voedt,  wordt  het  land  der  levenden  genoemd  (vgl. 
Ps.  27  :  13,  52:7,  116:9,  142:6  en  Bijb.  Woordenb,  II,  420»). 
Men  zegt  mitsdien:  dat  wordt  niet  gevonden  in  het  land  der  levenden 
(vgl.  Job  28:13,  waar  het  van  de  wgsheid  gezegd  wordt),  b.  r.  de 
volmaaktheid,  het  ware  geluk,  de  ware  wgsheid;  en:  hij  is  verdwe- 
nen uit  het  land  der  levenden^  vgl.  Jez.  53 : 8.  —  Hij  kan  nu  lie- 
deren zingen  in  een  vreemd  land  (Ps.  137  : 4,  van  de  joodsche  bal- 
lingen) =:  hg  is  nu  balling  uit  z^n  vaderland.  —  Op  dichterlgke 
wgze  wordt  het  doodenrijk  Job  10  :  21  geheeten  het  land  der 
duisternis   en   der   schaduw   des  doods;   en  in  dit  land  te  wandelen 


TAALKUNDE.  205 

bednidt,  omdat  eene  daisternis  als  die  van  dood  en  graf  een  zinne- 
beeld is  van  groote  {ellende  (Jez.  9:1),  in  onheil  en  rampspoed 
TerkeereD,  vgl.  Jer.  2  :  31.  Dit  laatste  wordt  Mattk.  4  :  16  (?gl. 
Lak.  1 :  79,  »gezeten  zgn  in"  enz.)  toegepast  op  den  toestand  van 
ellende,  waarin  het  jodendom,  en  van  onkunde,  waarin  het  hei- 
deodom  tijdens  Jezus'  verschgning  op  aarde  verzonken  was.  Wg 
zeggen  nog  dikwgls  van  de  Heidenen,  over  wie  het  licht  des  chris- 
teodoms  niet  opging:  2ij  zijn  gezeten  [in  duisternis  (onkunde)  en 
êckduw  des  doods  (geestelgke  ellende).  —  Hij  is  in  een  effen  land 
geleid  w.  z.  hg  is  aan  alle  gevaren  ontkomen ;  want  een  effen  land 
daidt  veiligheid  aan  zonder  gevaar,  terwgl  een  oord  vol  hoogten 
en  laagten  niet  slechts  gevaarvol,  maar  ook  onveilig  is.  De 
Pb.  143  :  10  voorkomende  bede  tot  God :  üw  goede  Geest  geleide 
my  in  een  effen  landl  wordt  dikwerf  onder  ons  gebezigd. 

Wgl  de  aartsvaders  in  Eanaao  een  zwervend  herdersleven  leidden, 
en  er  geen  vast  verblgf  hielden^  beschouwden  zg  het  land  der 
belofte  als  een  vreemd  land  (Hebr.  11  :  9),  een  land  der  vreemde^ 
lingichap  (vgL  Genes.  47  : 9).  Zoo  beschouwt  de  ware  Christen  zgn 
Bardsche  leven  in  geestelgken  zin  als  een  verblgf  in  een  land  der 
rreemdelingschap,  d.  i.  hg  hecht  zich  niet  te  zeer  aan  het  aardsche, 
aan  de  wereld,  want  de  hemel  is  zijn  vaderland  ==  het  eigenlgke 
doel  zgner  levensreis,  waar  hg  voor  altgd  een  vast  verblgf  zal 
Tinden,  en  hij,  zoo  hij  een  waar  Christen  is,  is  begeerig  naar  het 
kemelsche  vaderland  (Hebr.  11 :  16)  =  hg  heeft  het  heimwee  naar 
boogere  gewesten.  De  hemel  is  het  betere^  hoogere  vaderland^  het 
vaderland  daarboven.  Het  denkbeeld  van  hemelsch  vaderland  schgnt 
reeds  min  of  meer  aan  de  Grieken  bekend  geweest  te  zgn,  want 
men  verhaalt  van  den  griekschen  v^gsgeer  Anaxagoras,  dat  hg, 
toen  men  hem  vroeg,  waar  zgn  vaderland  was,  met  zgn  vinger 
naar  den  hemel  wees.  Was  Kanaan  of  het  Land  der  belofte  het 
doel  der  woestgnreis  van  het  israelitische  volk,  de  tale  Kanaans  om- 
schryft  den  hemel  ook  wel  als  het  hemelsch  Kanadn^  waar  al  de 
geestelgke  beloften,  door  God  aan  zgn  volk  gedaan,  op  de  uitne- 
mendste  wgs  vervuld  worden.  Dat  is  het  hemelsch  erjland  der 
vromen. 


I^fhutteutetting.  Het  Loof  huttenfeest  der  Joden  (vgl.  Lev.  23 :  34, 


206  TAALKUNDK. 

Dent.  16  :  13,  16,  31  :  10,  Ezr.  3  :  4,  Neh.  8  :  15-18)  was  een 
feest  na  den  afloop  van  den  oogst,  tot  herinnering  tevens  van  het 
teiitenleven  Israels  in  de  woestgn.  Joh.  7  :  2  wordt  het  Loo/huttenzet- 
tinff  genoemd,  Gr.  a7KfVQnr[fia\  (vgl.  Bgb.  Woordenb.,  II,  445o). 
Treffend  is  Openb.  7 :  15  de  overbrenging  van  de  feestvreugde  der 
locfhattenzetting  op  den  gelukstaat  der  hemellingen,  waarin  God 
hen  overschaduwt,  fSufpqmCH  èn'  avxov^^  letterl.  han  tot  een  koele 
loofhnt  verstrekt;  zg  zgn  derhalve  even  veilig  en  vrolgk  bg  God, 
als  Israël  in  zgn  loovertenten.  —  Het  feest  wordt  nóg  gevierd 
door  de  Joden,  vooral  in  Amsterdam. 


Manna,  CKj  zult  verzadigd  warden  ah  met  manna  uit  de  woestijn 
(vgl.  Exod.  XVI)  =z  het  zal  u,  tegen  en  boven  verwachting,  aan 
niets  ontbreken  van  hetgeen  gg  behoeft.  Wie  dit  gezegde  van 
eene  dagelgksche  verzorging  verstaan,  zien  te  veel  in  hetgeen 
Exod.  16:  35  gelezen  wordt;  nit  die  plaats  toch  blgkt  niets  meer, 
dan  dat  het  manna  den  Israëlieten  gedurende  de  veertig  jaren 
hunner  omzwerving  van  tgd  tot  tgd  naar  gelang  hunner  behoefte 
geschonkea  werd.  Manna  {fuxvvd)  is  de  Joh.  6:  31,  49,  58, 
Hebr.  9:  4,  Openb.  2:  17  voorkomende  aramesche  vorm  van  het 
hebreeuwsche  man,  —  Er  is  niet  met  al  behalve  dit  man  voor  ome 
oogen  (Num.  11:  6)  =  wg  krggeu  niets  bgzonders  te  eten,  het  is 
altgd  dezelfde  sobere  kost.  —  liet  regent  tegenwoordig  geen  manna 
en  kwakkelen  meer  (vgl.  Ps.  78:  24  en  27)  beduidt  in  den  mond 
des  volks,  dat  uitslaitend  aan  het  wonderbare  hecht:  het  komt 
zoo  maar  niet  uit  de  lacht  vallen,  men  moet  moeite  doen  om  iets 
te  verkrggen,  werken  om  te  eten  (vgl.  2  These.  3:  10).  Zie  het 
wonderbaar  en  nataurlijk  element  in  deze  spgziging  der  Israeliten 
ten  opzigte  van  het  manna  goed  uit  een  gehouden  in  II,  492a, 
maar  ten  aanzien  van  de  kwakkelen  zonder  noodzaak  onvermeld 
gelaten  in  II,  399a,  van  het  Bgbelsch  Woordenboek,  en  vgl.  nopens 
beide  elementen  van  der  Palm,  Bgbel  voor  de  Jeugd,  V,  203 — 211.  — 
Hvj  eet  nu  hemehch  manna  (vgl.  Openb.  2:  17)  hoorde  ik  eens 
getuigen  omtrent  een  afgestorvene,  die  niet  meer  met  zgne  hais- 
genooten  aan  tafel  kon  zitten,  als  naïve  omschrgving  van :  >hij 
is  nu  in  den  hemel.*'  Volgens  de  joodsche  overlevering  kon  elk 
datgene   wat   hg   het  liefst   eten   wilde,   in  het  manna  proeven. 


TAALKUUDfi.  207 

Daarom  yerklaart  het  Boek  der  W^sh.,  16:  20,  dat  het  allerlei 
aaogenaamheid  bezat,  zich  schikte  naar  ieders  smaak  en  aan  de 
begeerte  desgenen  die  het  genoot  ten  dienst  staande,  zich  veranderde 
in  zalk  eene  spgs  als  elk  begeerde.  Men  zou  bg  zulk  eene  be» 
schi-yviog  bgna  aan  onze  ananassen  gaan  denken,  waarin  ieder 
telkens  weder  andere  vrachten  proeft.  Vgl.  ook  ibid.  16:  25, 
19:  21:  »hemelsche  sp^s'\  dfi^qotsia  TQoq>rj  (s=  het  voedsel  der 
oljmpische  goden).  Wordt  het  Ps.  78:  24  zeer  eigenaardig 
«hemelsch  koren*'  (ÜW  JTI)  geheeten,  evenzoo  4  Ezr.  1:  19: 
>brood  der  engelen.*'  —  Overdragtelgke  beteekenissen  van  »mauna** 
=  zielespgs  treft  men  aan,  bgv.  in :  hij  verlangt  naar  het  waarachtige 
manna  van  geestelijk  onderrigt  (mr.  J.  van  Lennep,  de  Pleegzoon, 
2e  dr.  I,  311),  walg  niet  van  het  hemelsch  brood  (Harrebomée  vgl. 
Nam.  21 :  5)  ==  heb  geen  afkeer  van  zielevoedsel,  en  in  hetgeen 
ik  onlangs  ergens  las :  »die  geschriften  (van  Smytegeld,  Hellenbroek, 
Niels  e.  a.)  ^varen  geestel^k  manna  voor  de  steilen  in  den  lande,'* 
alsmede  in  den  titel  van  een  ascetisch  geschrift,  luidende:  Dage^ 
Ujksch  manna  voor  reizigers  door  de  woestijn  (dezes  levens).  —  In 
de  Ziekentroost  heet  Christus  >het  hemelsche  manna**,  met  terugr 
slag  op  Joh.  6:  48:  »Ik  ben  het  brood  des  levens.** 


Mond.  —  Sij  zal  u  tot  een  mond  zijn  (Ezod.  4:  16  nopens 
Aaron  met  betrekking  tot  Mozes  gezegd)  =  uw  tolk;  vgl.  eeniger- 
mate:  »hjj  spreekt  uit  des  anderen  mond."  Obadj.  vs.  12  is  sprake 
Tau  hei  grootmaken  van  den  mond^  hebr.  TP5  i^jn,  fastuose,  insolenter 
locntus  est.  Ook  wg  zeggen:  hij  heeft  een  grooten  mond  =i  heeft 
Teel  aan  den  mond,  is  onbeschoft,  brutaal;  vgl.  Ezech.  85:13. — 
Zijn  mand  is  daar  vol  van  (Ps.  10:  7);  zijn  mond  is  vol  vervloeking 
en  bitterheid  (Rom.  3:  14)  z=  hg  vloekt^  lastert  en  schimpt  altoos ; 
i^n  mond  is  altoos  vol  van  mijn  lof  (Ps.  71:  8);  hij  Kerft  dat  ge" 
durig  in  den  mond  (Ps.  34 :  2,  Exod.  13 :  9)  b=  spreekt  daar  altgd 
Tan,  vgl.  ons:  »dat  ligt  in  zgn  mond  bestorven.'*  —  Ik  heb  hem 
de  woorden  in  den  mond  gelegd  afgegeven  (Exod.  4 :  15,  Nam.  22 :  38, 
23:  5,  12,  16,  Deut.  18:  18,  31 :  19,  2  Sam.  14:  3,  19,  Ezr.  8:  17, 
Jer.  51 :  16,  59 :  21)  =  hem  gezegd  wat  hg  spreken  moest.  — 
Houd  daar  den  mond  maar  over  toe  (Jer.  52:  15)  ==  zii^gg  daar 
maar  over !  —    Van  mond  tot  mond  met  iemand  spreken  (Nam.  12 :  8, 


208  TAALRüimS. 

2  Joh,:  12,  3  Joh.:  14)  =  vertrouwelijk,  vriendschappelgk  en 
gemeenzaam,  nS'^KTld^  (fTÓfia  nqog  (TTÓfia.  —  Iemand  den  mond 
stoppen  (=  snoeren)  d.  i.  hem  doen  zwijgen,  Ps.  63:  12  ("^?0, 
sluiten  even  als  eene  deur),  Tit.  1:11  {éiticfTOfifCsiVy  is  ohturare^ 
er  een  stop  op  doen  even  als  op  een  kruik),  Rom.  3 :  19  {q>qaaaêiv 
CTÓfia  =z  omtuinen,  omheinen)^  Matth.  22:  34,  1  Petr.  2:  15 
[q>^fiovv  (zonder  a%6fia\  capistrare^  een  halster  of  teiigel  aandoen]. 
In  den  grondtekst  worden  derhalve  verschillende  zinnebeelden 
gebezigd,  om  ons:  iemand  den  mond  stoppen  aan  te  dniden.  Onze 
nitdrakking  zal  wel  zooveel  zgn  als:  »er  eene  stop  op  doen/*  en 
dus  letterlgk  overeenkomen  met  èni^TO(x(ieiv,  os  obtnrare;  immers 
wg  zeggen  ook:  hij  stopt  zijn  mond  toe,  vgl.  Job  5:  16,  Ps.  107 :  42, 
waar  ter  pil.  de  formule  nd  X^  contrahit  os  (het  tegenovergestelde 
van  nsnnp,  Job.  3:  1,  vgl.  32:  20)  voorkomt;  vgl.  ons:  »de  lippen 
samen-  »or*  op  elkander  drukken."  —  Dat  is  naar  zijn  mond 
(Gen.  25:  28)  of  zijn  mondje  =  dat  smaakt  hem.  —  De  hand  op 
den  mond  leggen  (Rigt.  18:  19,  Job  21:  5,  29:  9,  39:  37)  = 
stilzwegen.  De  hand  op  den  mond!  (Spr.  30:  32)  =  mondje  digt! 
stil  gezwegen!  —  Den  mond  opsperren  of  opspalken  (ten  teeken 
van  smaad  en  spot,  Job.  29:  23,  Ps.  22:  14,  35:  21,  Jez.  57:  4, 
Klaagl.  2:  16,  3:  46,  Hebr.  aTTn^  breed  maken)  is  ten  onzent 
maar  een  teeken  van  verbazing  of  ontzetting.  —  Iemand  met 
gapenden  mond  aanstaren  (3  Ezra  4:  19,  vgl.  vs.  31:  met  open 
mond  aanzien)  d.  i.  met  verbazing.  Zorobabel  zeide  tot  koning 
Darins,  dat  de  mannen  dit  doen,  als  z^  eene  schoone  vrouw  zien. 
Vgl.  het  Boek  der  üithangteekens,  I,  106,  dat  hiervan  melding 
maakt  om  het  verschgnsel  te  verklaren,  dat  men  vroeger  zoovele 
gapers  als  nithangteekens  vóór  winkels  zag  staan.  —  Iemand  den 
mond  openen  (Num.  22:  28)  =  hem  aanleiding  geven  om  te 
spreken.  —  Hij  opende  zijn  'mond  (Job.  3:  1,  vgl.  Ps.  78:  2, 
Spr.  31:  8,  9,  Dan.  10:  16,  Matth.  5:  2,  13:  35,  Hand.  8:  35, 
18:  14)  z=  begon  te  spreken,  fiyd^cd  den  mond  o/>«n  (Hand.  10:34). 
In  een  eenigzins  anderen  zin  zeggen  wg:  Idj  kan  een  mond  open 
doen  of  open  zetten  i=  vervaarlgk  schreeuwen.  In  de  ruwe  volks- 
taal zegt  men  ook:  daar  zit  een  mondstuk  of  mondstukje  op^  als  ook: 
hij  [zij)  kan  een  hek  open  gooien  =  heel  wat  voor  den  dag  bren- 
gen. —  Hij  doet  geen  mond  open  (Spr.  24 :  7,  Jez.  53 :  7,  Hand.  8 :  32) 


TAALKUNDE.  209 

=  zwggt  dood  stil.  —  Hij  heeft  opening  des  monde  geheid 
Ezech.  29:  21,  ygl.  Efez.  6:  19,  Spr.  8:6),  ironisch  van  iemand 
die  yrgmoedig  voor  de  waarheid  is  uitgekomen,  die  heeft  durven 
zeggen  waar  het  op  stond.  Doe  uwen  mond  wijd  open^  en  ik  zal 
Hen  vervullen  (Ps.  81:  11  in  dezen  zin:  geef  mg  uwe  begeerte  te 
kennen  en  ik  zal  daiiraan  voldoen)  wordt  ironisch  gezegd  tot 
iemand  dien  men  te  eten  geeft.  Zijn  mond  wijd  open  doen  (vgl. 
Ps.  119:  131)  =  iets  zeer  sterk  begeeren,  [ten  onzent  is  meer 
gebmikelgk  het  tegenovergestelde:  hij  doet  er  ter  nauwernood  een 
of  zijn  mond  om  open  =  het  is  hem  schier  de  moeite  niet  waard, 
er  om  te  vragen,  over  te  spreken,  enz.;  —  hij  durft  geen  mond 
open  doen  =:  hg  is  te  vreesachtig  om  iets  te  zeggen;  —  als  kq 
maar  een  mond  open  deed!  =  als  hij  maar  niet  te  beschroomd  of 
te  stgf  was  om  te  spreken].  — •  Hij  zegent  met  zijn  mond^  maar 
doekt  met  zijn  hart  (Ps.  62:  5)  =  is  een  boosaardige  veinsaard. — 
Jïy  zet  eene  wacht  voor  zijnen  mond  (Ps.  141 :  3)  =  is  behoedzaam 
in  zgn  spreken.  —  Hij  eet  en  wischt  zijn  mond  af  (Spr.  30 :  20) 
zegt  men  van  een  zorgeloos,  onbekommerd  mensch,  die  maar  van 
den  eenen  dag  tot  den  anderen  voortleeft  en  violen  zorgen  laat. 
Yttg  uw  mond  maar  en  zeg^  dat  gij  gegeten  hebt  (flarrebomée, 
Spreekwdb.  11,  100a)  is  volgens  Tuinman  (Nederd.  Spreekw.  II,  218) 
buiten  twgfel  aan  Spr.  30:  20  ontleend  en  » wordt  toegepast  op 
hen,  die  iets  onbeschaamd  ontkennen  door  een  geveinsd  gelaat 
l«  toonen."  Doch  alzoo  zou  het  moeten  luiden :  »zeg,  dat  gg 
niet  gegeten  hebt!"  Laatstgenoemd  spreekwoord  beduidt,  m.  i.: 
>?al  maar  door  de  mand,  beken  maar  schuld  en  zeg  de  regte 
nraarheid!*'  Aldus  opgevat  staat  het  in  geen  verband  met  Spr.  30  :  20, 
waar  gezegd  wordt,  dat  eene  overspelige  vrouw  zich  even  weinig 
om  hare  ongeregeldheden  bekommert,  alsof  zg  niets  anders  gedaan 
had,  dan  eten  en  haar  mond  afwisschen,  wat  twee  doodeenvoudige 
en  duodonschuldige  handelingen  zgu;  hare  ongeregtigheid  Iaat 
geen  den  minsten  indruk,  niet  het  minste  spoor  van  wroeging  bg 
haar  achter,  even  min  als  een  arend  in  de  lucht,  eene  slang  op 
eene  rots  en  een  schip  in  het  hart  der  zee  eenig  spoor  van  zich 
achterlaten.  —  Zij  eeren  God  met  den  mond  of  met  de  lippen^  maar 
houden  hun  hart  verre  van  hem  (Jez.  29 :  13,  Matth.  15 :  8,  Mark  7 :  6, 
f^gL  Ezech.  33:  31)  zegt  men  van  degenen,  die  hun  werk  alleen 


210  TAALKUNDE. 

maken  van  uitwendige  godsdienstvertooning,  en  daarin  al  hanne 
kracht  zoeken.  Van  zoodanige  godsdienstvertoouing  heet  het: 
't  zijn  aangeleerde  menschengeboden^  die  zij  volgen  (Matth.  15:  9, 
Mark.  7:  7,  Koloss.  2:  18,  20,  22)  =  uiterlijke  godsdienstpligten, 
welker  betrachting  het  hart  onveranderd,  den  wandel  onverbeterd 
laat.  [Zoo  spreken  w^'  ook  ^an  lippenwerk,  ten  opzigte  van  werk- 
tnigelyk  bidden^  zingen^  bgbellezen,  godsdienstige  samenspreking 
enz.]  —  Indien  gij  den  Heer  Jezas  Christus  met  uw  mond  zult  belijden 
en  met  uw  hart  in  Hem  gelooven^  zult  gij  zalig  worden  (Rom.  10 :  9) 
w.  z.  belydenis  des  monds,  door  het  geloof  des  harten  bezegeld, 
geeft  uitzigt  op  de  zaligheid.  Men  spreekt  van  mondbelijdenis  = 
naamchristendom '  en  van  mondbelijders  =  naamchristenen^  die 
zich  vergenoegen  met  een  verstandelgk  geloof  zonder  geloof  des 
harten.  —  Uit  den  overvloed  des  harten  spreekt  de  mond  (Matth.  12 :  34, 
Luk.  6:  45);  van  hier  het  meer  populair  gezegde:  waar  liet  hart 
vol  van  t8,  daar  vloeit  de  mond  van  over^  naar  aanleiding  van 
Luthers  vertaling:  Wesz  das  Uerz  voll  ist^  desz  gehet  der  Mund 
über.  De  Fran^chen  hebben  het  mede  tot  spreekwoord,  doch  zich 
letterlek  aan  den  oorspronkelyken  tekst  gehouden^  met  te  zeggen: 
de  Vabondance  du  coeur  la  bouche  parle,  Vgl.  Jez.  Sir.  27:  5:  men 
proejt  den  mensch  uit  zijne  gesprekken.  Derhalve,  die  boos  is  kan 
geen  goede  dingen  spreken,  want  een  goed  mensch  brengt  goede  din- 
gen voort  uit  den  goeden  schat  zijns  harten,  en  omgekeerd :  een  boos 
mensch  enz.  (Matth.  12:  34,  35);  zie  Jes.  32:  6:  een  dwaas  spreekt 
dwaasheid,  In  het  godsdienstige  moet  het  zjjn,  zooals  Ps.  40:  11 
te  lezen  staat.  Een  hoogdnitsch  spreekwoord  zegt:  »Was  der 
Mann  kann,  Zeiget  seine  Rede  an;"  waarin  »kann*'  zeker  ter 
wille  van  het  rgm  staat  in  plaats  van  »i8t'';  anders  bevat  het 
eene  bepaalde  onwaarheid;  of,  als  men  »kann"  behouden  wil,  moet 
men,  om  er  eene  waarheid  van  te  maken,  »Rede"  in  »That"  ver- 
anderen, en  dan  komt  het  hier  niet  te  pas.  Vgl.  ook  nog :  zijn  hart  ligt 
op  zijn  tong,  van  een  openhartig  mensch,  goed  rond  goed  Zeeutvsch.  — 
Wat  ten  monde  ingaat  ontreinigt  den  mensch  niet  (Matth.  15:  11a) 
is  wel  eens  ironisch  de  taal  van  een  vraat  en  zwelger  om 
zgne  brassery  met  een  bgbel woord  te  verontschuldigen;  vgl 
ons:  daar  gaat  dat  mondje  heel  wat  in  (=  h^  is  een  sterk  eter.) 
DcU  komt  in  mijn  mond  niet  (Dan.  1 :  3)  of  dat  heb  ik  nog  nooit 


TAALKUNDE.  211 

til  mijn  mond  gehad  =  nog  nooit  geproefd,  vgl.  Hand.  11:8.  Bij 
(dit)  geeft  mij  niets  in  den  mond  (Mich.  3:  5)  =  hg  (dit)  bezorgt 
mg  geen  eten.  Het  valt  hem  van  zelf  in  den  mond  (Nah.  3:  12, 
letterlgk :  op  den  mond,  »b  ^y).  —  Wat  ten  monde  uitgaat  ontreinigt 
den  mensch  (Mattb.  15:  11b)  wordt  wel  gebezigd  ter  waarschuwing 
Tan  iemand,  die  onbeschofte  taal  uitslaat.  Dit  gezegde  ziet,  even 
als  Matth.  15:  11a,  oorspronkelgk  op  de  reinigingen  der  Joden, 
het  wassehen  der  handen,  enz.  —  Ik  heb  het  uit  zijn  {eigen)  mond 
gehoord  (Zach.  8:9)  =  het  hem  zelven  hooren  zeggen.  Dat  ie 
uit  zijn  mond  gegaan  (Num.  30:  2,  32:  4,  Joz.  6:  10,  1  Sam  2:  3, 
Esth.  7:  8,  Job  15:  13,  Jer.  44:  17,  Matth.  4:  4.  15:  18,  vgL 
Ps.  66 :  14)  of  voortgekomen  (Luk.  4 :  22)  =  hg  heeft  dat  bepaald 
gezegd.  Geen  vuile  reden  ga  uit  uwen  mond  (Efez.  4:  29,  vgl. 
Koloss.  3:  8^  en.  Jac.  1:  21a,  Jez.  Sir.  23:  14).  Laat  mij  dat  uit 
twen  mond  niet  hooren  (vgl.  Exod.  23:  13  en  zie  Ezech.  16:  56) 
=  gg  moet  daar  nooit  over  spreken.  Zij  spreken  uit  éénen  mond 
(1  Kon.  22:  13,  2  Erou.  18:  12)  =  hunne  getuigenissen  zgn 
eenparig.  Ik  heb  die  woorden  uit  zijn  mond  opgeschreven  (Jerem.  36 :  17), 
i  w.  terwgl  de  ander  sprak  of  las.  —  Uit  den  mond  der  kinderen 
zal  men  de  waarheid  hooren  of  hoort  men  de  waarheid  wordt  ont- 
leend aan  Ps.  8:  3,  Matth.  21:  16,  ofschoon  zeer  uit  het  verband 
gerukt,  «»ant  de  beide  schriftnurplaatsen  zeggen,  dat  zelfs  kinderen 
Gods  lof  vermelden,  zelfs  zuigelingen  de  toonbeelden  zgn  van 
Gods  heerlgkheid.  Men  bezigt  dit  gezegde,  als  kinderen  iets  ont- 
dekken, aan  het  licht  brengen,  uitspreken,  waarvoor  men  hen  nog 
niet  berekend  en  bekwaam  geoordeeld  had;  vgl.  de  kindermond 
han  niet  liegen  (ware  dit  slechts  altoos  waar!)  en:  kinderen  en 
gekken  zeggen  de  waarheid»  —  Dat  Jezus  zich  Joh.  14:  6  »de 
waarheid'*  (die  uit  God  is)  noemt,  kan  in  verband  met  1  Petr.  2 :  22b : 
er  is  geen  bedrog  in  zijn  mond  gevonden^  aanleiding  gegeven  hebben, 
om  Jezus  den  Mond  der  waarheid  te  heeten.  —  Over  op  haar  mondje 
getaUen  vgl.  Navorscher  XXIV,  552,  XXV,  88,  180. 


Natie,  —  Hij  is  van  de  natie  (Exod.  33 :  13,  Hagg.  2 :  15)  zegt 
men  minachtend,  om  een  Jood  te  betitelen.  Natie  komt  van  het 
lat^QSche  natio.  Hebr.  ^;  anders  wordt  van  het  Israëlitische  volk 
meest  cq^  gebezigd,   doch  de  pluralis  van  dit  laatste  woord  komt 


212  TAALKUNDE. 

Ezech.  36:  15  ook  nopens  de  Heidenen  vooy.  De  plur.  D^  bednidt 
altoos  »heidenen,"  zie  Levit.  18:  24,  26:  45,  Deat  8:  20,  enz. 
Men  spreekt  ook  wel  van  de  hollandsche  natie  (titel  van  een  wel- 
bekend gedicht  van  Helniers);  alsmede  van  de /ransche  natie^  msLwr 
dit  laatste  geschiedt  wegens  het  fransche  nation^  ook  misschien, 
wegens  de  latijnsche  herkomst  der  landtaal,  vermits  men  ook  wel 
van  de  spaansche,  de  italiaansche  natie  gewaagt.  Anders  is  het 
steeds  »volk.'*  Doch  als  men  de  natie  (bg  nitnemendheid)  noemt, 
bedoelt  men  altoos  het  joodsche  volk.  —  Natiën  en  tangeti  (Dan  3 :  4, 
7,  29,  4:  1,  5:  19,  6:  26,  7:  14,  Openb.  17:  15),  dat  afgewisseld 
wordt  met  »natiën  en  talen"  (Openb.  5:  9,  7:  9,  10:  11,  11  :  9, 
14 :  8),  d.  i.  verschillende  talen  sprekende  volken  —  vgl.  Jez.  45  :  23 
pvr^D  (en  de  septnag.  aldaar,  als  ook  Rom.  14:  11,  Phil.  2:  11) 
=  alle  volk  —  is  een  bijbelterm,  die  ironisch  nog  wel  wordt  ge- 
bezigd, als  menschen  van  onderscheiden  landaard  in  kleineren  of 
grooteren  kring  bgeen  zgn. 

J.   ANSPACH. 

Jodnte.  Op  de  vraag  van  den  heer  Winkler  (XXV,  biz.  512), 
of  het  woord  jodute  ook  van  elders  dan  nit  de  door  hem  genoemde 
bronnen  bekend  is,  kan  ik  antwoorden:  De  woorden  to  jodute 
komen  herbaaldelgk  voor,  als  uitroep  of  kreet  in  den  mond  van 
duivelen,  in  de  diablerie  van  een  (uederrgnsch)  Paaschspel,  uitg. 
door  Mone  (Schausp.  des  Mittelalters,  U,  S.  33  fL).  Zoo  roept  bgv. 
Lncifer,  als  Satan  te  lang  uitblgft: 

To  jodute,  to  jodute 
Satana  is  jo  to  langhe  ute. 

Zie  voorbeelden  bg  Mone,  t.  a.  p.  S.  49,  53,  94. 

-ÉT.  AFJI.   W.   W. 

Een  co^jectaur  op  Tnnnicins.  Hoffmann  von  Fallersleben  gaf  in 
1870,  gelgk  bekend  is,  Tunnicins,  de  oudste  verzameling  van  neder- 
daitsche  spreekwoorden,  nit. 

N®.  984  luidt :  de  ruter  levet  van  roverye,  Tunnicins  voegt  tot  ver- 
klarino  er  bg :  milea  ut  accipitur  traducit  tempora  rapto.  Deze  woor- 
den geven  Hoffmann  von  Fallersleben  aanleiding  tot  een  breedvoerige 
noot,   bladz.  178,  waarin  h^  het  ut  accipitur  toelicht  en  poogt  te 


TAALKUNDE.  213 

staven,   met  voorbeelden,  dat  werkelgk  dit  algemeen  aangenomen^ 
wordt. 

Zou  de  verklaring  echter  van  die  woorden  ut  accipitur  niet  een 
geheel  andere  zgn,  en  zon  hier  niet  een  font  schoilen? 

Het  vermoeden  ligt  voor  de  hand,  als  men  opmerkt,  dat  een 
dergelgke  toevoeging:  ut  accipitur  geheel  strgdt  met  het  karakter 
TRD  een  spreekwoord,  dat  jnist  op  een  algemeenheid  gegrond  is. 
Ut  accipitur  is  hier  een  volkomen  pleonasme. 

Vergelgkingen  van  menschen  met  beesten  zgn  in  spreekwoorden 
seer  gewoon:  hg  steelt  als  een  raaf. 

Verander  de  u  in  e,  en  lees  das  ut  accipiter^  dan  krggt  ge  de 
vergelgking  met  den  in  bgna  alle  landen  van  Europa  voorkomenden 
roofvogel,  den  havik. 

Hoffmaun  you  Fallersleben  heeft  dan  slechts  verkeerd  gelezen, 
wat  den  besten  overkomen  kan. 

Sene  conjectaor  op  Tumiciiu.  De  conjectuur  is  inderdaad  ver^ 
nnitig  en  zg  beveelt  zich  door  hare  eenvoudigheid  aan.  Doch  ik 
geloof  niet  dat  zg  noodig  is. 

Moest  er  staan  ut  accipiter^  dan  zou  dit  eene  bgvoeging  van  den 
Tertaler  zijn.  Hg  zou  dan  in  zgne  vertaling  aan  het  spreekwoord 
eeoe  vergelgking  hebben  toegevoegd,  die  het  in  het  oorspronkelgke 
niet  heeft.  Zoo  iets  mogen  wg,  dunkt  mg,  in  een  spreekwoord 
eeoe  nog  al  groote  verandering  noemen. 

Dergelgke  veranderingen  veroorloofden  zg  die  spreekwoorden  in 
het  Latgn  vertaalden  zich  dan  ook  niet  ligt.  Maar  wel  treffen  wg 
in  die  vertalingen  bgvoegsels  aan  van  anderen  aard. 

Die  spreekwoorden  werden  gewoonlgk  vertaald  in  verzen,  meestal 
ia  hexameters.  Nu  waren  er  spreekwoorden  die  men  jnist  in  eenen 
hexameter  kon  uitdrukken,  andere  die  men  er  met  moeite  in 
moest  zamenwringen ;  maar  er  waren  er  ook,  waar  men  onmogelgk 
eenen  hexameter  mee  vullen  kon.  Om  de  ontbrekende  lettez  grepen 
te  vinden  nam  men  dan  zgne  toevlugt  tot  stoplappen,  tot  bgvoeg- 
sels die  wel  nutteloos  waren,  niets  zeiden,  maar  die  dit  voordeel 
Hadden  dat  zg  het  vers  aanvulden  en  het  spreekwoord  niet  in  het 
minst  veranderden,  b.  v.  men  ze^t,  men  houdt  het  er  voor,  men  hoort 
^eggen^  ik  weet  enz.  Ik  laat  er  hier  eenige  voorbeelden  van  volgen. 


214  TAALKUNDB. 

Men  vindt  ze,  met  nog  meer,  in.  de  YerhaBdeling  over  de  Prover- 
bia  Communia  van  dr.  W.  D.  H.  Suringar,  bl.  43. 

Sicut  ego  novi,  plus  testa  pars  val  et  ovi. 

Pernas  lardare  nallum  decet;  hoc  scio  clare. 

Ut  vulgus  fatur,  male  cos  sitiens  operatur. 

Dicitur  a  mnltis:  sors  est  contraria  staltis. 

Nataiam  vitis  sequitur  vinum;  bene  scitis. 

Femina,  fertur  ita,  custos  bona  non  redimita. 
Zulk  een  b^voegsel  zonder  be teekenis,  dat  alleen  dienen  moet 
om   aan   het  vers  de  noodige  lengte  te  geven,  zie  ik  hier  ook  in 
ut  accipkur. 

P.   LEBNDlfiRTZ   WZ. 

Hartstikkedood.  Van  iemand,  die  door  een  of  ander  ongeval  plot- 
seling dood  bl^ft,  zeit  het  volk  in  Holland  wel:  »hg  viel  hartstik- 
kedood neer!"  Die  uitdrukking  is  onverstaanbaar  en  schgnt,  in 
dezen  form,  onzin;  ze  is  evenwel  een  verbastering  van  een  zeer 
goede,  van  een  zinrgke  uitdrukking.  Ik  lees  namel^k  in  een  oud 
hoUandsch  boek  uit  de  l6e  ceu,  dat  iemand  Hert  steecks  d^oot 
viel.  Hert  steecks  doot,  dat  is  zóo  ^ood^  alsof  men  in  't  herte  ge* 
iteecken^   in  nieuerwetsch  nederlandsch :  in  't  hart  gestoken  ware. 

Haarlem.  johak  wiükijsb. 


VRAGEN, 

Bojael.  Waarvan  komt  het  woord  nojael  af,  dat  herhaaldelgk 
in  de  Abele  spelen  voorkomt? 

Den  hoet  dragen.  In  het  abele  spel  vanden  winter  en  vanden  somer 
V.  550  zegt  de  winter  tot  vrouw  Venus, 
iVenus  vrouwe,  ghi  draecht  den  hoet\ 
Waar  slaat  dit  op? 

Proeve.  In  oude  stukken  leest  men  van  papelicke  proeuen^  b.  v. 
de  papelicke  proeue  te  Buren,  waarvan  de  grenzen  werden  aan* 
gegeven,  't  Was  dus  z.  v.  a.  kerkegoed,  pastoorsland ;  vgl.  Paaps* 


TAALKUNDE.  215 

kf  (Zoelmond),  Papedel  (uiterw.  te  Wiel),  Papeland  (Ocbten), 
Papenakker  (weide  te  Wiel),  Papenhoeve  (Lieuden),  Papenkamp 
(weide  te  Ooi),  Papepol  (Opheasden),  Papesteeg  (weiland  o.  Tiel 
en  Bergharen),  Pastoorskamp  (Dreuaiel).  Sligtenhorst  teekent  in 
zgne  Geldersche  Geschied.,  bl.  234<>,  aan  in  eene  noot:  ^proevezz 
praebende^  beneficium  ecclesiasticnm^  geestelgk  leen".  Is  dit  proeve 
eeoe  verbastering  van  praebende^  of  komt  het  van  het  hoogd. 
Pfründef 

J.   AKSPACH. 

[Het  latgnsche  praebenda  werd  eerst  provende.  Zoo  zegt  b.  v. 
Maerlant,  Vanden  lande  van  oversee  vs.  170, 

Scalcheit  heeft  die  provende  groet. 

Later  provene  en  prove,  beide  vormen  door  Eiliaan  opgegeven, 
eindelgk  proeve^  preuve.  Het  lioogd.  p/runde  is  ook  uit  praebenda 
ontstaan]. 

Vianen.  Wat  is  de  oorsprong,  de  afleiding  van  het  woord  Vianen? 
Als  plaatsnaam  komt  dit  onduitsch*schgnende  woord  wel  vier 
maal  in  Nederland  voor,  namelijk :  een  stadje  in  Zuid-Holland  heet 
zoo,  een  dorp  in  Zeeland,  een  dorp  bg  Geraartsbergen  in  Oost- 
Ylaanderen,  en  een  gehucht  by  Euik  in  Noord  Brabant.  Is  dit 
woord  Vianen  wellicht  een  nederduitsche  dativus  van  het  latynsche 
tia,  en  hebben  de  vier  genoemde  plaatsen  misschien  haar  namen 
te  danken  aan  't  verblgf  der  Romeinen  hier  te  lande? 

JOHAN  WIUKLEA. 

Schrikke^'aar.  louwmaand.  Alle  pogingen  dusverre  door  mg  aan- 
gewend, om  te  weten  te  komen,  wat  hdt  woord  schrikkel  in  echrüc' 
kdjaar  beteekent,  en  eveneens  het  woord  louw  in  louwmaand,  zgn 
vmchteloos  gebleven. 

Ik  neem  daarom  de  vrijheid  mg  tot  den  Navorscher  te  wenden, 
met  beleefd  verzoek  om  mg  daarmede  te  helpen. 

[Schrikkeljaar  is  van  schrikken  d.  i.  springen:  ondtgds  zei  men 
ook  lopeljaar,  zie  Nav.  I,  bl.  241.  Omtrent /ouiirmaa?i(2  bestaan  een 
aantal  verklaringen  en  gissingen  (zie  van  Wgn  in  Nieuwe  Bgdra^ 


216  TAALKÜNDB. 

gen  I.  bl.  473  vlgg.,  Hoeaft  in  Taalk.  Magazga  III  bl.  253  vlgg., 
Grimm,  Gesch.  d.  deutschen  Sprache  s.  91,  Nayorsch.  I.  bl.  155, 
243,  278,  II.  bl.  34,  283) ;  maar  ik  geloof  niet  dat  men  den  oor- 
sprong van  het  woord  nog  met  zekerheid  kan  aanwgzen.] 

Leges.  Men  vraagt:  de  afkomst  en  critische  verklaring  van  de 
onkosten  in  den  regel  legeê  genaamd.  Wanneer  is  dat  woord  voor 
het  eerst  in  zwang  gekomen? 

De  pluralis  van  lex  sch^nt  onaannemelgk,  om  dat  niets  meer 
illegaal  is  dan  juist  deze  leges. 

Arnhem.  K.  J.  o. 


GESLACHT-  EN  WAPENKÜNDE. 


Geslaehten  de  Hocliepied  en  Colyer.  (XXY  bl.  143,  316,  513}. 
Johan  Coljar,  (de  naam  wordt  bg  van  Leeuwen  en  Hoogstraten 
als  Coljar  en  Coljear  gespeld  aangetrofiFén),  sergeant-majoor  van 
een  regiment  Schotten  ten  dienste  dezer  landen,  zoon  van  Justinos, 
ambassadeur  der  V.  E.  Prov.  bg  het  ottomannische  hof,  sneuvelde 
12  ang.  1678  in  den  slag  van  St.  Denys,  en  werd  begraven  iu 
de  Beverenskapel  te  Dordrecht.  Hij  was  gehuwd  met  Hester  de 
Beveren,  geb.  20  maart  1654,  f  27  sept.  1680,  dochter  van  Johac, 
geb.  29  julg  1626,  en  Maria  Sweerts  de  Weert.  (Van  Leeuwen 
Bat.  III.   en  Hoogstraten  Woordenb.,  geneal.  de  Bevere.) 

Wolther  Philips  Coljear,  ridder,  baronet,  generaal  van  de  infan- 
terie  der  V.  E.  Prov.  11  maart  1727,  gouverneur  van  de  stad  en 
het  kasteel  Namen  1730,  kolonel  van  een  regiment  Schotten  ten 
dienste  dezer  landen,  tr.  Alida  v.  Rgnsburg  v.  Leiden,  geb.  6  mei 
1660,  dochter  van  Dirk  en  Alida  Paats  Willemsdr.  Hunne  kin- 
deren waren  V  Marianne  C.  gehuwd  met  Reinhart,  baron  v.  Dal- 
wig, president  van  den  geheimen  raad  van  den  landgraaf  van 
Hessen-Kassel,  diens  plenipotentaris  op  het  vredecougres  te  Utrecht 
en  extraordinaris  envoyé  aan  de  HH.  Stat.  Gen.;  2°  Elisabetb 
C,   gehuwd   met   Lionnel    Sackeville,   hertog  v.  Dorset,  pair  van 


GISLikCHT-  Hf  WAPBNKUNDS, 


217 


Groot  Brittannië,  baron  van  de  zeehavens  van  het  rgk,  grootmees- 
ter van  des  konings  huis,  ridder  van  den  Koasseband.  (Hoogstra- 
ten geueal.  v.  Leiden.) 

Jnstinus  Coljer,  bovengenoemd,  werd  als  ambassadeur  te  Kon- 
stantinopel  opgevolgd  door  zgn  zoon  Jacob,  die  eene  znster  had, 
gehuwd  met  N.  de  la  Fontaine,  uit  welk  hnwel^k  is  gesproten 
Pietro  de  la  Fontaine,  secretaris  bg  de  hoUandsche  ambassade 
ie  Eonstantinopel.  (Eist  en  MoU,  Arch.  v.  Kerk.  Gesch.  XVIII 
bl  168  enz.)  Bg  Eist  en  MoU  t.  a.  p.  wordt  nog,  in  strgd  met 
de  opgave  XXV  bl.  514,  de  echtgenoot  van  den  engelschen  consul 
Jóhn  Cooke,  Geertrui  Constantia  de  Hochepied  genoemd,  terwgl 
Terder  als  datum  en  jaar  van  haar  huwelgk  22  jnng  1718  wordt 
opgegeven.  h.  o.  van  bakkenss. 


Oedaoht  Hoffer.  (XXI  bL  63,  816).  Ter  beantwoording  der  gedane 
yraag,  vril  ik  uit  mgne  aanteekeningen  verzamelen  wat  ik  van 
bovengenoemd  geslacht  heb. 

Trouwboek  IJsendgke: 

Ur.  Jacob  Hoffer  van  Zieriksee,  raad^  geh.  20  nov.  1637: 

Comelia  Spruit  —  denkel^k  znster  van  commandeur  Leo.  Ant. 
Sprayt,  en  Eliz.  Len.  Spruyt,  geh.  1625  met  luit.  Math.  Staes. 

Archief  Zieriksee: 


Borg'  1699  Adriaan  Jan  Hoffer. 
idriaan  Hoffer,  adv.  oud  burg. : 
Adriana  Brakel,  wed.  Gaspar 
Ockerssen  geh.  24  jung  1691. 


Antonie  Hoffer,  raad: 
Martha  de  Groehoeve(?)  8  april 
1667. 


Cornelis  Mogge. 
Heleïia  Boffers. 


Sozanna  ged.  29  jan.  1616. 
Comelia  ged.  geh. 

Marinus  Stavenisse. 


PietiBr  de  Cock,  schepen: 
Eleonora  Hoffer,  24  oct  1614. 


15 


218 


C»SLACHT«   BX   WAPifiNKUHDJK. 


BochüB  Hoffer  burg. : 
Suzanna  Eewoats  (Teelinck?) 

Adriaan  ged.  28  mei  1589,  gest. 

Zieriksee  21  mei  1644. 
Jao8  ged.  19  febr.  1595. 


Arnoldas  de  Egeke, 

pred.  van  Aagtekerke: 
Magdalena  Hoffer,  17  dec.  1676. 


Adriaan  Hoffer,  oud  burg.  wed'. : 

Catharina  Hoffer  van  Middelb.    Gerard  Jnstus  de  Gocq  van  Neer- 
12  jan.  1698.  gnen,    docteur   en    droits,  né 

a  Sommelsd^k: 
Lieven  Hoffer.  Anna  Magdalena  Hoffer,  28  jnig 

Wilh»  Lieverts  (?)  1675. 


Adtiaan  ged.  14  jolg  1591. 


Snzanna  Comelis. 


Abr.  12  ang.  1584. 
Ad"  11  nov.  1586. 

Pieter  Hoffer: 
Marg.  Jacobs  Gock. 


Corn.  Jaeobz.  Ho£Edr: 
Piet^  Ciaes,  1  jan.  1596. 


Ad»  Hoffer: 

Marg^  de  Jonge,  dochter  v.  Jan 
Janz.  V.  Oosterl^d. 


Antonie  13  aag.  1616. 


Bochns  8  jan.  1616. 


Antonie  de  Jonge,  borg.  v.  Zieriksee  in  1631,  wj|s  gehuwd  met 
Catharina  Hoffers.  

In    Axel   werd  15  ang.  1716  begraven  de  griffier  mr.  Leonard 
Hoffems.  

Mr.  Johan  Hoffer,  barg.  Zieriksee, 

;BOon  van   Ad"   en   Magd»  de  .,       „  «, 

X            \      ^   -in    .         n  ^^^  Hoffer: 

Jonge,    huwt   1®    Anna  Pons,  _,.     q.          ,,  «  t.  x       wi-    • 

,     '^  '          „   .           ^          '  Ehz.  Simonsd'  Schot  v.  Vbssin- 

d'  van  mr.  Pieter  en  Corn»  de  ^  .        .^„. 

ixT    .X.  o  gö^i  2  jm.  1€74. 
de  Jonge,  gezegd  Neeltje  Boense 

en  2»  zie  Nav.  XVI  bl.  59, 

F.  CAULKD. 


OKftLAOHT-  KN    WAPENKÜinOB.  219 

Gedacht  Twent.  (XXY,  b1.  564.)  üit  hethnwelgkvanLambrecht 
Tw.  en  Clasina  Goekebakker  wordt  slechts  één  zoon  genoemd; 
mg  is  nog  bekend  Abraham  Tw.,  die  hnwde  met  Gatharina  Hen- 
neqain,  dr.  yan  Gaaltherus,  burgemeester  en  raad  der  stad  Am* 
sterdam    en  yan  Geert  raid  Graswinckel.  Zg  wonnen  12  kinderen. 

1^  Clasina  Fran9oi8e  Twent,  geb.  13  oct.  1714,  st.30  april  1717. 

2^.  Gaaltherns  Tw.  geb.  24  sept.  1715,  st.   1  mei  1716. 

8*   Gnalthems  Tw.  geb.  17  april  1717. 

4^  Clara  Anna  Tw.  geb.  16  jung  1718,  st.  22  sepi  1719. 

5^  Arnond  Tw.  geb.  10  noy.   1720. 

6'.  Johan  Hendrik  Tw.  geb.  5  jan.  1722,  st.  20  jnlg  1723. 

T.  Geertniid  Tw.  geb.  28  jnng  1728,  st.  14  jong  1729. 

8".  Abraham  Tw.  geb.  10  mrt.  1725. 

9^  Jan  Theodoor  Tw.   geb.    15   sepL  1727,  st.  90  noT.  1738. 
10^.  Anna  Twent,  geb.  26  sept.  1729. 
ir.  Geertruid  Tw.,  geb.  16  febr.  1733,  st.  jong. 
12^  Eene  dr.  geb.  18  febr.  1734. 

Of  hierbg  kinderen  zgn  die  afstammelingen  hebben  nagelaten, 
is  mg  onbekend. 

Macutricht.  A.  A.  vorstkbman  vas  oijeh. 


VRAGEN. 

Genealogie  van  Ci^jck.  In  de  Vlaamsche  school  komt  eene  graymne 
Toor  Tan  een  zerk  nit  de  St.  Jacobs  kerk  yan  Antwerpen,  »ge- 
plaatst  ter  gedachtenis  yan  Hendrik  yan  de  Werye  ridder  en 
TToow  Heilwiche  yan  Cagck  zgne  gemalin,^*  met  dit  opschrift: 

>Hier  leet  begraye  Hendrick  ya  de  Werye  riddere  die  starf  op 
den  XXV  febr.  an**.  XVcXL.  En  met  [zal  wel  moeten  zgn  mer\ 
▼ronwe  Heiilyick  ya  cviict  sii  huusvrouwe  die  sterf  an^XVcLXXIX 
de  XXIX  jnnii. 


1  deze  kwartieren: 

1.  Van  de  Werye. 

1.  Van  Cugck. 

2.  Thnyl  y.  Seroosk. 

2.  Van  Etten. 

3.  Herbais. 

3.  Zeyn. 

4.  Bergen  in  Carmerlant. 

4.  Valckenbnrg. 

220  GfiSLACHT-   EN   WAPfiKKVllDA. 

Het  laatste  kwartier  Bergen  in  Eenmerland  komt  niet  oyereen 
met  Simon  van  Leeuwen  bl.  1164,  die  zegt,  dat  Hendrik  zoon 
was  yan  Simon  en  Gath».  yan  Th.  y.  Ser.,  kleinzoon  yan  Pieter 
en  Gathtt.  Herbais  en  achterkleinzoon  yan  Glaas  en  Gath».  Mickart, 
ten  zg  het  geslacht  Mickart  bezitter  was  yan  Bergen  in  Eenmer- 
land. —  Uit  de  kwartieren  yan  Heilw.  yan  Gu^ck  zien  we  dat 
zg  dochter  was  yan  yan  Gogck  en  yan  Elten,  kleindr  yan  t. 
Cogck  en  Zeyn  en  achterkleindr.  yan  yau  G.  en  Valkenbmrg... 
maar  wie  was  nu  die  yau  C.  geh.  met  Valkenburg  en  hoe  is  kg 
verwant  aan  het  oude  geslacht  van  C.,  waarmede  zgn  wapen 
volgens  de  zerk  yolmaakt  oyer  een  komt?  In  de  Igst  van  yan 
Mgerop  (Bat.  ill.  bl.  1016)  yind  ik  hem  niet,  eyen  min  als  in 
de  genealogie  achter  het  onschatbaar  werk  yan  dr.  Wap ;  in  beide 
komt  geen  heer  y.  C.  yoor,  gehuwd  met  eene  jufyr.  Valkenburg. 
In  de  Walchersche  Arkadia  lees  ik  deel  2  bl.  87  in  (1)  dat  een 
>yan  Kngk  (1572)  twee  daalers  gaf''  aan  enz.  —  Uit  het  trouw- 
boek der  stad  Bergen  op  Zoom  toekende  ik  aan: 

jhr.  Fred.  Louis  Eugk  yan  Mierop  hr.  y.  Galslage  j.  m.  y.  Val- 
kenhuis ondtr.  19  jung  1669 : 

Isabella  Maria  Dimmer  j.  d.  y.  Bergen  op  Zoom. 

Zg  hertrouwde  in  1691  (ondtr.  1  dec.)  jhr.  Eyerhard  Jac.  yan 
Wittenhout  kap.  j.  m.  y.  Breda. 

En  in  het  doodboek:  begr.  9  mei  1722  luit.  Sibrand  Eugkyan 
Mierop. 

Men  zal  mg  ten  zeersten  yerpligten  met  inlichtingen  omtrent 
de  ygf  genoemde  leden  der  fam.  yan  Gugck. 

S.  CrüUa^Waes.  f.  calaio). 

Gedacht  Ockhuqzen.  Voerde  Adriaan  Ockhuijzen  Matthias  zn. 
getr.  met  Alida  Maria  yan  Liesveld  (XXVI,  bl.  94)  hetzelfde  ge- 
slachtswapen  als  Jacob  Okhugzen,  beschreven  XXIV,  blz.  468? 

Hoe  zgn  deze  beide  Ock  (of  0k)hu78en  dan  aan  elkander 
verwant?  v. 

Oeilaoht  de  Soo.  Bestaat  er  eene  genealogie  van  het  geslacht 
de  Boo,  heeren  van  Rozenburg?  Het  wapen  is  van  zilver  met  eene 
gewone  lelie  van  keel.  v.  a. 


GESLACHT-  SN  WAPElfKUMDl,  221 

CMaeht  ran  Alderwerelt.  Wie  kaa  en  wil  het  yolgende  inynllen  ? 
Bogier  Tan  Alderwerelt  geb.  6  jalg  1754,  gest.  ?,  advocaat  voor 
de  respectieve  hoven  van  justitie  (1783),  commies  van  'slands 
magazgn  op  Hellevoetsluis:  troawt  ?  jannar^  1786  Petronella 
Magdalena  Moeno  (dochter  van  Adriaan  Moens  len  raad  op  Batavia), 
geb.  ?  ?  gest.  ?  ?.  V.  A. 

Gedacht  van  der  Heil.  Nav.  XXYI,  bl.  59  leest  men,  dat  dit 
geslacht  sedert  vier  eeuwen  beschreven  in  de  ridderschap  van  Gel- 
derland (zie  eenige  filiaties  in  baron  d*Alblaing  van  Giessenbuig, 
Ridderschap  v.  Yeluwe)  in  Gerhard  Gasgn  tot  de  Wildbaan  (f  1756) 
en  Rntger  tot  de  Hoeve  (f  1748)  geheel  uitgestorven  is.  Wordt 
daarmede  niet  de  generatie  van  der  Heil  tot  Clarenbeek  bedoeld? 
En  behooren  de  thans  nog  levende  van  der  Hells  niet  tot  dit 
geslacht  ? 

J.   ANSPACH. 

Gedacht  Cuper.  Zoude  iemand  mg  ook  kunnen  opgeven,  of  Hen- 
drik Gaper,  burgemeester  van  Ngmegen  en  raad  ter  admiraliteit  te 
Amsterdam,  getrouwd  te  Nymegen  28  december  1679  met  Maria 
Elisabeth  Fagel,  en  wiens  dochter  Geertruida  Cuper  overleden  te 
Leiden  julg  1751,  den  lOen  januaig  1704  gehuwd  met  Jacob  de 
Beyer  Tan  Hulsen,  burgemeester  van  Ngmegen,  in  familiebetrek- 
king gestaan  heeft,  —  en  zoo  ja  —  hoedanig,  —  met 

Adolf  Cuper,  geb.  1728,  overl.  1788,  gehuwd  geweest  met  Geer- 
tray  Catharina  Sanderson,  nalatende: 

Anna  Cornelia  Cuper,  Hendrik  Cuper,  Catharina  Cuper  en  Anna 
Margaretha  Cuper,  gehuwd  geweest  met  Anthony  Johannes  van 
Barneveld,  zoon  van  Jacobus  van  Bameveld  en  Carolina  Wilhel- 
mina  Rost? 


Oedacbt  XoUems.  In  Nav.  XVI,  bl.  94  (vgl.  ibid.  bl.  320  en 
XVII,  bl.  84)  is  sprake  van  Martinus  Mollerus,  pred.  te  Görlitz  in 
Oberlausitz,  die  een  boek  uitgaf,  Praxis  Evangeliorum,  bestaande 
in  overdenkingen  op  iederen  zondag  van  *t  luthersche  kerkjaar. 
Was  hg  de  vader  van  Johannes  Mollerus,  die  volgens  een  kerk- 


222  GKSLACHT-    EN    WAPENKUHDB. 

bord  de  zesde  predikant  was  van  Lienden  (Nederbetowe),  als  op- 
volger van  Cornelis  Wachtendorflf  (in  1643  nog  aldaar,  zie  Nav. 
XXV,  bl.  491)  bevestigd  in  1644?  Zoo  ja,  dan  zijn  de  kinderen 
van  Martinns  Mollerus  tot  het  hervormde  kerkgenootschap  over- 
gegaan? Weet  iemand  mij  omtrent  Johannes  Molleras,  zgne  lot^ 
gevallen  vóór  en  nk  zgne  komst  als  pred.  te  Lieuden  in  1644,  iets 
naders  te  berigten? 

J.  AKSPACfi. 


MENGELINGEN. 


Dé  V^m  in  den  ronw  (XXYI^  bl.  104).  De  gewoonte  om  de 
bgen  aanzegging  te  doen  van  den  dood  van  hun  eigenaar  (den 
biiman  of  ymker)  of  van  een  lid  zijner  familie,  en  ze  in  den  alge- 
meenen  ronw  te  doen  deelen,  is  vóór  jaren  op  de  Velnwe  ook  in 
mgne  omgeving,  in  gebruik  geweest.  Oude  lieden  kunnen  't  zich 
nog  best  herinneren.  Men  hechtte  dan  op  iederen  korf  een  zwart 
strikje  of  een  stukje  floers  (krip),  of,  als  die  moeite  wat  te  om- 
slagtig  was,  bevestigde  men  aan  den  limmenstal'*  een  zwarten 
doek  bg  wgze  van  wimpel.  Als  men  de  liefde  kent  die  de  ibiiman^' 
voor  zgn  volkje  heeft  en  die  in  aanmerking  neemt,  is  die  belang- 
stelling reeds  van  zelven  verdedigd.  Waar  die  belangstelling  ver- 
zuimd werd,  —  en  nu  komt  't  volksgeloof  er  bg,  't  bggeloof  dat 
altgd  en  overal  en  bg  alles  in  de  weer  is,  —  waar  die  belang- 
stelling dan  verzuimd  werd,  moest  de  geheele  stal  er  eerlang  aan. 
't  Was  in  dat  geval  niet  zoo  zeer  eene  beleefdheid,  maar  eene  ge- 
dwongen fraaiigheid. 

Aan  *t  Udddermeer.  a«  aabsen. 

Bggeloof  verklaard.  (Ygl.  XX7,  bl.  95,  206).  Ook  in  Oldenbarg 
komt  het  bggeloof  voor,  dat  men,  door  sommige  vogels  in  een 
kamer  te  honden,  waar  een  ziek  mensch  is,  die  ziekte  van  den 
mensch  op  djin  vogel  kan  doen  overgaan.    Maar  hier  belpt  het 


UNGIUNOBII.  233 

niet  tegen  roos,  danworm  ^)  en  ander  haidaitsladi,  maar  tegen  de 
tering.  —  Was  't  maar  wa.ir !  —  In  Strackerjan,  Aberglaabe  und 
Sagen  ans  dem  Herzogtham  Oldenbnrg;  Oldenbarg  18t)7,  staat: 
iSchwindsücbtigen  hangt  man  einen  Stieglitz  oder  eine  Lachtaube 
>m  das  Zimmer,  damit  der  Vogel  die  Krankbeit  aof  sich  ableite." 
Haarlem,  johan  winklbe. 

Bggeloof  verklaard.  Ik  vroeg,  op  grond  der  ondervinding,  zon 
hier  wel  dadel^k  bygeloof  ten  grondslag  liggen  ?  'k  vraag  het  nog- 
maals. In  Aardenbnrg  kregen  sommige  menschen  eene  mondziekte 
die  geheel  overeenkwam  met  het  mondzeer,  mnilplaag  zeggen 
de  Vlamingen,  der  melkkoeien.  Ze  hadden  melk  gebmikt  van  be- 
smette koeien.  £erst  na  eenig  verloop  der  ziekte  kon  men  door 
koken  over  de  dengd  der  melk  oordeelen. 

G.  P.  ROOS. 


VRAGEN. 

Zevengeitemte.  In  Ie  Petit  Poncet  et  la  Grande  onrse  van  Gaston 
Paris  (Paris,  75)  lees  ik  p.  45. 

»Cette  conception"  (om  namelgk  het  zevengesternte  te  beschou- 
wen als  zeven  089en^  die  zich  langs  den  hemel  bewegen)  >nous 
a  été  conservée  dans  les  termes  latins  de  boves  et  de  septem  triones 
poar  designer  la  constellation." 

Ik  meen  dit  gesternte  vroeger  op  de  Velnwe  wel  eens  >de  zeven 
ploegossen"  te  hebben  hooren  noemen.  Komt  die  benaming  meer 
in  ons  land  voor?  Is  ze  ook  in  andere  talen  bekend? 

GoeS,  T.  H.   DB  BBER. 

ICddel  om  vlekken  van  portretten  te  doen  verdwenen.  Is  het 
middel  om  vlekken  van  de  portretten  te  doen  verdwenen,  met  den 
dood  van  den  heer  C.  Eramm  verloren  gegaan? 

B.  J.  e.  K. 


*)  Duwworm,  met  vijf  letters  u  achter^eUumder,  en  noch  Teel  minder  darawwom 
net  ada  klinken  achter  elkander,  kan  ik  toch  niet  meer  Bchrgyenl  Zöo,  met  drie 
koeii  «  ea  met  ryf  klinkers  achter  elkander  ia  't  al  slim  genoegt 


224  MENosmron. 

Hispel  en  kwee.  Men  zegt  en  gelooft  op  de  zeeawschvlaamselie 
grenzen,  dat  de  mispel  en  de  kwee  de  eenige  oorspronkelgke 
yrnchtbooraen  in  Kederland  en  Dnitbchlaud  zgn.  De  mispel  is  in 
Zeeawsch  Vlaanderen  tamelgk  zeldzaam,  de  kwee  nog  zeldzamer  ge- 
worden. Is  het  men  zegt  waar  te  maken? 

o.   P.   BOOS. 


GESCHIEDENIS. 


HéidenB  of  Zigennen  in  Gelderland.  Omtrent  de  Heidens  bevat 
dit  tgdschrifk  menige  belangrgke  bgdrage,  zie  Alg.  Beg.  enz. 
Doch  slechts  ter  loops  wordt  van  de  Heidens  in  Gelderland  ge- 
waagd: t.  w.  Nav.  VU,  bl.  98,  waar  wg  lezen,  dat  Comelis  Jansz., 
I  alias  Jeremias,  die,  krachtens  vonnis  van  het  hof  provinciaal  van 
Utrecht  van  29  jan.  1707,  moest  worden  geradbraakt,  bekende, 
wegens  schending  van  bannissenient  »oock  te  vooren  tot  Thïel 
te  sgn  geschavotteert,  gegeesselt  ende  gebrandmerckt,"  even  als 
Willem  Fransz.,  alias  Meliades  te  Zntphen;  —  alsmede  Nav.  XH, 
bl.  353,  waar  de  Nav.  XXV,  bl.  580  opgenomene  oorkonde  uit 
Nghoffs  Verzameling  (YI,  1  bl.  853,  no.  540)  geciteerd,  en  tevens 
yan  den  overlast,  der  Overbetnwe  in  1710  door  die  vagabonden 
aangedaan,  welke  eene  gewelddadige  transportatie  van  385  per- 
soDeo  nit  dit  gespuis  door  larmenjagers^^  te  weeg  bracht^),  mel- 
ding wordt  gemaakt.  Volledigheidshalve  sta  hier  nog  het  na- 
volgende. 

De  landschenderg  in  Overbetnwe  van  het  jaar  1710  stond  naar 
aOe  waarschgnlgkheid  in  verband  met  de  ontzachelgke  hnisbraak 
en  diever^  in  den  nacht  van  18  maart  ten  huize  van  wglen 
ffillem  Evertsen  van  Vredenenck,  en  in  den  nacht  tusschen  31 
mart  en  1  april  van  datzelfde  jaar  ten  huize  van  Hendrik  van 
Middachten  tot  Vrieswgk  en  Schoonerbeek,  in  de  buurt  van 
Ngkerk  op  de  Veluwe  gepleegd.  De  delicten  waren  zóó  enorm, 
dat  de  Landschap  15  april  1710  te  Arnhem  eene  publicatie  uit- 
raardigde,  door  alle  Amptluyden,  Drossaerden,  Bichteren,  Magis- 
traten van  de  steden,  Scholten  enz.  aan  te  plakken  en  af  te  kon- 
digen, waarbg  den  aanbrengers  of  aanwgzers  der  euveldaderSi 
behalve  impuniteit  in  geval  van  medeplichtigheid,  eene  premie  van 
200  carolus  guldens  werd  toegezegd '). 

>)  VgL  ook  Nar.  VH,  827. 

';  Groot  Geldersch  Flakaatboek,  UI,  168. 

15 


226  OSSCHIEDENTS. 

In   den  jare  1544  hielden  zich  vele  heidens,  »den  armen  hnys- 
Inyden   op  den  hals  liggende,  ende  anders  hoichlgk  beswerende/' 
in    Gelderland   op,   weshalve   Philips  van  Lalaing,  namens  keizer 
Earel,  28  jalg  de  amptlieden  aanschreef,  om  hen  onmiddelgk  uit 
de  provincie  te  doen  wgken,   isonder  yemandt  toe  verkorten  off 
toe  besweren**  (te  bezwaren,  overlast  aan  te  doen).  Op  straffe  van 
's  keizers  ongenade  mochten  de  amptlieden  hnn  geen  geleide  ge?en 
of  gunnen  ').   Keizer  Earel  dacht  er  das  anders  over  dan  hertog 
Karel  in  1506,  die  aan  graaf  Willem  van  Elein-Egypte  met  zpe 
heidens,  15  personen  in  getal,  voor  zes  maanden  toevens  in  Gel- 
derland vr^geleide  gaf  ').    Soortgelgk  bevel  liet  keizer  Earel  24 
sept.   1548  geven  ten  opzichte  van  het  kwartier  Roermond,  waar 
»in  etlicken  Heerlicheyden  en  oirden  de  Heyden  gesiadet  (opgehokt?) 
wierden  nit  tot  geringe  schade  en  verderven  der  armen  ondersaten*' '). 
Zg  stoorden  zich  nogtans  weinig  aan  deze  ordonnantiën ;  en  daarom 
moest  3  nov.  1558  een  vernieuwd  keizerlgk  verbanningsedict  nit 
Arnhem  uitgaan,  nadat  de  overheden  hen  zorgvuldig  zouden  heb- 
ben laten   onderzoeken,   >wess   sy  (de  heidens)  van  bryeven  odei 
sunst   by   sich   hebben**  mochten  %  om  daarvan  den  keizerlgken 
stadhouder  in  Gelderland  naauwkeurig  kennis  te  geven.   De  over- 
heden gingen  echter  met  de  toepassing  van  dit  plakaat  zeer  slap 
te  werk,  en  lieten  de  heidens  oogluikend  (wellicht  mede  uit  bg- 
geloovige   vrees,   zie   Nav.   XIV,   40),  in  Gelderland  toe,  waarop 
Filips   van   Spanje   doelt  in  een  uit  Brussel  in  zgn  koninkliiken 
raad    26   oct,    1560   uitgevaardigd   verbanningsplakaat,    in    dezer 
vo^e:   »'t  welck  woe  tho  vermoeden  nyet  en  soll  geschyden  soe 
verre   die  Heyden  durch  den  Amptluyden  niet  gefryet  en  waeren^ 
oder  dat   dieselve   Amptloyden  sich  daer  inne  bewesen  woe  oen 
durch  die  vorige  mandaten  operlacht  und  bevoelen  is  geweest" '). 
De  Heidens  sloten  zich  menigwerf  niet  enkel  bg  inheemsche  »beer- 
loose  knechten,  stercke  bedelaers,  ledighgangers"  enz.,  maar  ook 
bg  soldaten  aan,  die  >sonder  pascedel  van  haren  Gouverneur  ofla 
Capiteyn   uyt   die   guarnisoenen   slaypen,  sich  ten  platten  Land« 
deses  Furstendoms  ende  Grae&chaps  dagelgckx  meer  ende  meei 


>)  Ibid.  I,  12.     «)  Nar.  XXV)  680.     »)  Plakaatboek,  I,  41.     <)  Ibidem  I,  IS^ 
*}  Ibid.  I,  282. 


GESCHIEDENIS.  227 

begeyen,  opbolden,  ende  onder  dexel  van  bedeleryei  daer  van  sy 
een  ainpt  maeken,  den  goeden  ingesetenen  merckelick  beschadigen, 
bestelen    ende   in   ghednerighe   ancxte   ende  vreese  bonden,  door 
haer    t'samenrotten,   loopende  van  *t  eene  dorp  in  *t  ander,  ende 
den    goeden  layden  in  die  buysen  (die  ten  deele  in  desen  Lande 
Terre   van   den   anderen   liggen)   vallen,  denselven  knevelen  ende 
geit  afyarssen,  voorwendende  tot  dien  eynde  opgeraepte  actiën  van 
execntien  bg  lontrecht  (landrecbt?),  ende  andere;  daer  nyt  dan  is 
volgende  moorderye,  straetschenderye  ende  andere  grove  onbeylen, 
daer  van  d*exempelen  noch  verscb  syn'*  ^).   Dns  was  het  in  1628 
in    Gelderland   gesteld.    Al   dit  geboefte,   zoowel   vronwelgk  als 
mannel^k  personeel,  moest  30  ang.  van  gemeld  jaar  het  land  ge* 
mimd  hebben ;  ieder  was  verplicht  ze  des  noods  »met  klockenslagL 
te   vervolgen,  te  apprehendeeren  en  in  handen  van  de  justitie  te 
stellen,  op  een  pene  van  vier  gontgnldens  tegen  den  heere  (landsheer) 
te  verbenren''  ingeval  eenig  ingezeten  ze  mogt  hebben  vrggelaten 
I  of  geherbergd.    Dit  edict  der  Staten  'sLands  van  Gelre,  hoe  on- 
I  rerbiddelgk  ook  klinkende,  moest  nogtans  27  ang.  1631  woordelgk 
i  hernieuwd    worden  ^.    En   toch   baatte   zulks   nog  maar  weinig 
.  Want   in   1633  leerde  »die  dagelyckse  ervarentheyt,  dat  sodanige 
'  Tagabonden,  enz.  hun  hoe  langs  hoe  meer  verstouten^  die  voor. 
ichreven  placcaten  t'  overtreden,  als  oft  die  selve  noyt  geëmaneert 
waren,    komende   tegens  die  selve  in  gedachten  Vorstendom  ende 
'Graefschap,  sommige  met  wapenen^  ende  andere  eonder^  sommige  in 
ftselêchap,  andere  d*  een  voor  ende  cP  andere  nae^  op  tyi  ende  plaets 
tuBschen  hun  bescheyden^  enz.  enz.    Destgds  maakten  zg  zich  ook^ 
l  aan  brandstichting  schuldige  gelgk  ons  bericht  het  Staten-edict  van 
\  5  september,  dat  allen  herbergiers,  tappers,  huislieden  enz.  verbiedt 
jzolk  gespuis  >meer  te  logeren  ofte  doen  logeren  in  hunne  hi^ysen, 
achuyren,   stallen^   hoybergen   ofte   schaepschotten,  noch  oock  te 
onderbonden,   off  eten   off  drincken  te   geven,   nochte  hun  van 
gelycken  te  laten  versteecken"  (verschuilen)  ^.  De  heidens  traden 
>  toenmaals  wel  eens  in  *s  lands  dienst  b^  de  compagniën,  en  in  dit 
f  eval   werd   hun,  bg  staten-edict  van  8  nov.  1637,  doortogt  ver- 
gund ^).    Doch  in   geen  ander  geval   mogten   zg  in  Gelderland 


1)  Ibid.  n,  241.    >)  Vgl.  ibid.  n,  246.    *)  n>id.  H,  266.    *)  Ibld.  II,  28S. 


228  GBSCHIBDEinB. 

post  yatten.  Dedes  zg  dit  desniettemin^  dan  zonden  zg  >yoor  d'  eerste 
reyse,  wel  toegedeckt  (behoorlijk  afgeransdd)  synde,  sonder  nochtans 
armen  ofte  beenen  te  breecken,  nytgejaeght,  ende  van  alle  haer 
geweer  ende  opperste  kleedinghe  ontbloot,  ende  voor  de  tweede 
reyse  in  apprehensie  genoemen,  ende  in  handen  van  de  justitie 
gelevert,  om  ghegeesselU  ofte  andersins  swaerder  na  gelegentheyt 
gestraft  te  worden.'*  De  ingezetenen,  die  hun  onderkomen  ver- 
schaften, zonden  als  hnnne  medepligtigen  beschouwd,  en  aan  de 
justitie  overgeleverd  worden,  en  mogten  alleen  dan  met  de  ver- 
ontschuldiging, dat  zg  huns  ondanks  hen  hadden  toegelaten,  voor 
den  dag  komen,  ingeval  zg  onmiddelgk  daarvan  aangifte  bg  de 
overheid  hadden  gedaan.  Inzonderheid  de  Yeluwe  werd  toen  van 
Heidens  overstroomd,  waarom  bg  laatstgemeld  plakaat  vooma- 
melgk  de  drost  van  dit  kwartier,  de  rechter  van  Arnhem  en 
Veluwenzoom,  enz.  aanschrgving  ontvingen,  om  >met  eene  gene- 
rale Jachte  't  voornoemde  ghesinde"  (gespuis)  te  vervolgen.  Nie- 
mand, van  buiten  komende,  mogt  zich  voortaan  meer  in  dit  kwar- 
tier op  katersteden  nederzetten,  alvorens  van  zgn  vorige  woonplaats, 
handel  en  wandel  bg  den  officier  of  richter  te  hebben  doen  blgken, 
>by  poene  van  vier  heerenponden  voor  d'eerste  reyse,  ende  vol- 
ghens van  bannissement.*'  Geen  eigenaar  van  katersteden  mogt, 
zonder  voorkennis  van  den  officier,  eenig  persoon  op  zgn  goed 
laten  wonen.  De  toestand  verbeterde  echter  niet  veel.  In  1649  en 
16G0  trof  men  niet  alleen  op  de  Yeluwe,  maar  ook  in  de  andere 
kwartieren  van  Gelderland  zelfs  vele  >heer-loose'*  soldaten  onder 
de  heidens  aan^).  Ondanks  de  scherpe  edicten  had  men  in  1675 
nog  reden  om  zich  te  beklagen  over  >den  onlydelycken  overlast, 
die  de  goede  ingesetenen,  ende  insonderheydt  ten  platten  Lande 
aenghedaen**  werd.  Aan  de  Heidens  in  dienst  van  den  lande 
bleef  de  doortogt  vergund;  ook  mogten  zich  in  Gelderland  tgde- 
Igk  ophouden  die  Heidens,  welke  >kommen  met  pas-cedul  ende 
verloff  (die  sy  die  magistraten  en  officieren  in  de  steden  ende  ten 
platten  lande  sullen  vertonen)  van  den  colonel  off  capiteyn,  daer 
onder  sy  in  effectiven  dienst  leggen.*^  Bg  plakaat  van  17  jolg 
werd   dezen   echter  aangezegd,  dat  zg  >den  ingesetenen  geen  de 


1)  Zie  pUOuwt  van  9  «prO,  II,  SIS,  en  van  16  juiy^  II,  879. 


GESCHIEDENtS.  229 

minste  overlast  snllen  aendoen,  off  sigli  ten  platten  Lande  moe- 
ghen  ophouden,  maer  haere  reyse  ende  last  yerrichten  sullen^  bij 
poene  dat  andersins  sy  luyden  èoo  wel  als  d'andere  heydenen,  tegens 
het  gedecerneerde  bannissement  inkomende,  sonder  onderscheyt  of 
eenighe  conniyentie  aenstonts  anderen  ten  exempel  pnbliquelyck 
sollen  gegeyselt  off  andersins  swaerder  nae  gelegentheyt  snllen 
gestraft  worden  ^),  Het  kwaad  bleef  bestaan,  weshalve  de  staten 
Tan  Gelre  10  jnlg  1698  noodig  kenrden,  het  plakaat  van  17  jnlg 
1675  woordeigk  te  ^hernieuwen  ^),  en  bg  edict  van  6  jan.  1699, 
30  april  1704  en  20  maart  1705,  behalve  met  dubbele  geesseling, 
ook  met  brandmerk  alle,  uitheemsche  landloopers  te  dreigen  ^, 
terwgl  de  8  uov.  1637  verordende  >generale  jaghte''  tegen  de 
heidens,  volgens  de  drie  laatst  vermelde  plakaten,  »van  tyt  tot 
tjt,  naer  gelegentheyt  van  saecken,*'  zou  worden  herhaald.  Om- 
streeks dien  tgd  hield  zich  een  fameuse  Heiden,  de  zoogenaamde 
Initenant  Bondewgn  Jansz.,  alias  Hannibal,  die  12  febr.  1707  te 
utrecht  met  de  koord  is  gevonnist,  te  Acquoy  op,  waar  hg  ge- 
stolen goederen  heelde  ten  huize  van  zekeren  Willem  Bgcken  ^). 
In  maart  1709  sloten  de  staten  'slands  van  Gelre  met  Frans 
Arnold,  bisschop  van  Munster  en  Paderborn,  eene  conventie  tot 
wederzgdsche  uitlevering  dezer  vagabonden,  en  kwamen  overeen 
otn  de  andere  provinciën  om  hare  medewerking  te  vragen  ^).  De 
medewerking  werd  verleend,  want  Gelderland  sloot  10  mei  1709 
met  Utrecht  ®),  8  mei  1711  met  Holland  en  Westfriesland  '),  en 
I  aug.  1731  met  Overgssel  ®)  dergelgke  overeenkomst.  Doch  ook 
hierin  had  verscherping  plaats;  want  de  conventie  met  Munster, 
Utrecht,  Holland  en  Westfriesland  gewaagde  van  de  vervolging 
der  Heidens  uit  het  eene  op  het  andere  territoir  alleen  door  tus- 
schenkomst  der  gewone  justitie,  maar  krachtens  de  conventie  met 
ÖTergssel  mogt  ook  imilitaire  assistentie"  worden  aangewend. 

Sedert  den  jare  1633  wordt  in  cd  de  plakaten  den  Heidens  o.  a. 
ook  brandstichting  te  last  gelegd.  Hen  gold  dus  zonder  twgfel 
mede  het  plakaat  der  Staten  van  Gelderland  van  10  april  1721 
tegen  het  nederleggen  van  brandbrieven,  waardoor  inzonderheid 
het  kwartier  van  Ngmegen  verontrust  werd.    Daar  vooral  werden 

»)  Ibid.  n,  446.  «)  Ibid.  n,  644.  »)  II,  649,  Hl,  82,  87.  <)  Nav.  VII,  99a. 
»)  Ibid.  in,  140,  142.  •)  Ibid.  ra,  148.  ?)  Ibid.  m,  182.  ")  Ibid.  m,  486. 


230  QSSCHIBDEKIS. 

brieven  en  biljetten  over  en  weer  gezonden^  aangeplakt  en  gestrooid^ 
»inhoadende  dreigementen  van  brandtstichtinge,  inval  binnen  sodane 
tyt  en  op  sodane  plaetsen  soo  veel  gelds  als  daer  by  vervat,  niet 
gebraght^'  werd  ^).  Zulke  delinquenten  zouden  als  werkelgke 
brandstichters  aangemerkt  en,  aan  een  paal  gebonden,  levend  ver- 
brand worden.  Den  aanbrenger  werd  eene  premie  van  100  ducatons 
toegezegd,  behalve  straffeloosheid  ingeval  van  medepligtigheid.  Zelfs 
geen  langdurig  verloop  van  tgd  na  het  plegen  van  't  misdrgf  zou 
den  euveldader  tegen  de  vervolging  der  justitie  vrg  waren,  of  be- 
vr^den  uit  de  handen  van  *t  geregt. 

Na  1  aug.  1731  staat  de  naam  >Heidens'*  niet  meer  vermeld 
in  het  Gelderseh  Plakaatboek,  dat  tot  1740  loopt.  Maar  in  1758 
was  het  o.  a.  te'  Ravenswaay  in  de  Nederbetuwe  hoogst  onveilig. 
Daar  had  telkens  huisbraak,  of  bedreiging  met  huisbraak  plaats. 
Het  kasteel  der  van  Brakells,  Vredestein  had  menigen  aanval  te 
verduren,  en  de  toenmalige  predikant  des  dorps,  Joost  Dirk  Keer 
zocht,  in  overleg  met  zgn  kerkeraad,  voor  zes  maanden  een  goed 
heenliomen  te  W^k  bg  Duurstede.  Als  in  1759  de  huisbraken 
niet  verminderden,  wenschte  hg  zgn  verblgf  te  dier  stede  gedurende 
twee  jaren  verlengd  te  zien,  doch  dit  werd  niet  ingewilligd.  Zon 
die  onveiligheid  ook  door  Heidens  veroorzaakt  zgn?  Dan  stonden 
ze  welligt  in  betrekking  tot  het  gespuis,  dat  in  1754  het  land  van 
Arkel  en  Altena  onveilig  maakte  '). 

Wgst  de  geschiedenis  der  Igfstraffelgke  rechtspleging  in  Gelder- 
land nog  meerdere  voorbeelden  van  strafoefening  tegen  Heidens 
aan,  dan  die,  welke  in  't  begin  der  18e  eeuw  te  Tiel  op  Comelis 
Jansz.,  en  te  Zutfen  op  Willem  Fransz.  werd  toegepast? 

J,  ANSPACH. 

Jufvrouw  Bnmier.  (XX7I,  bl.  62.)  Wie  ze  was  weet  ik  niet; 
misschien  wel  eene  der  veertien  kinderen  van  Abel  Brunier  en 
dus  zuster  van  diens  zoon  ook  Abel  genoemd,  die  Holland  be- 
zocht (zie  la  France  protest,  van  Haag  in  voce).  Jeau  Bou  zegt 
van  haar:  »M.  v.  Beuningen  a  longtemps  entretenu  Mademoiselle 


*)  Plakutb.  UI,  881.    >)  Vgl.  NaT.  VII,  289a. 

*)  Zie  Schloners  Wereldgeschied.  nederd.  yertaling,  IV,  S67. 


6S8CHISDENI8.  231 

Bmnier,  &  en  étant  las,  elle  revint  h,  xxn  M.  d'Allone,  officier 
fran^aiSy  firère  de  M.  Tassin,  a  Paris,  bourgeois  de  la  ville  d'Or- 
leans.  Van  Benninghe  a  yodIq  obliger  ce  d'Allone  de  Ie  recon- 
naitre  pour  neven,  a  qnoi  il  ne  youlnt  point  consentir.  Mals  apres 
sa  mort,  son  frère  Tassin  a  en  cette  complaisance,  a  condition 
ponrtaiit  qne  cela  ne  tirat  pas  a  conseqnence  ponr  Théritage." 

Wat  dit  laatste  te  bedniden  heeft,  begrgp  ik  niet.  d'AlIonewas 
gehmsv^d  met  eene  jnffr.  Silvercrona,  die  hem  grondbezit  te  Kloster 
in    Halland  in   Zweden  aanbragt  en  bg  wie  hg  een  zoon  naliet. 
Abel  Tassin  d'AUone,  die  ongehuwd  stierf  en  zgne  goederen  ver- 
maakte   1^   aan   Charles   Brunier,   zoon  van  Charles  Bmnier  en 
Ëlisabeth  Damin,  die  eene  dochter  was  van  Nicolaas  Damin  en 
Elisabeth   Tassin,   zuster  van  d'Allone;  2°.  aan  Jacob  Damin  te 
Geilere,  broeder  van  bovengenoemde  £lisab.  Damin;  3^  aan  Mar- 
garetba  Joly,  dochter  van  Pieter  Joly  en  Anna  Damin,  zuster  van 
dezelfde  Elisab.   Damin;  4^.  aan  Johanna  Sara  Willocquana,  geh. 
met  Michel  Baars  en  dochter  van  Pieter  Willocquana  en  Catharina 
Bommert    Silvercrona  ^),    zuster    van    d'AUones   vrouw;    5^   aan 
Sara  Silvercrona,  geh.  met  Johan  Faget  van  Eralingeu  en  dochter 
van    Johan  Philip  Silvercrona,  broeder  van  d'AUones  vrouw;  6^. 
aan  de  drie   dochters   van   Johanna   Maria  Silvercrona,  geh.  met 
£liaa   Hamilton  de  Gnicherit  en  ook  zuster  van  d'AUones  vrouw. 
Aan    zgne  cousins  van  Ittersum   liet  hg  zgne  wapenen  na.  Abel 
Tassin   d'Allone  schgnt   rgk  geweest  te  zgn,  want  hg  legateerde 
X  6000    aan   het   gesticht   voor   uitgewekene   fransche  dames  te 
's  Gravenhage.   Het  is   bekend  dat  aldaar,  zoowel  in  het  huis  ter 
Noot  als  ook  in  eene  woning  bg  de  Kloosterkerk,  reiugiées  ver- 
zorgd werden. 

Ook  legateerde  hg  ƒ10,000,  om  van  de  rente  dezer  som  een 
predikant  of  schoolmeester  in  de  colonie  van  Suriname  aan  te 
stellen  om  slavenkinderen  in  den  godsdienst  en  het  lezen  en 
schrgven  te  onderwg^en. 

Zou  bovengenoemde  Charles  Brunier,  geh.  met  Elisab.  Damin, 
ook   soms  een  kleinzoon   van  jufvr.  Brunier  geweest  ^zgn  en  hoe 

>)  Het  wapen  van  Silyercrona  is:  d'asar  k  la  conronne  d'argent;  Bommert  Sil- 
Tercrona  had  een  geheel  ander  wapen. 


282  GB8CHIEDENI8. 

waren  de  jonkers  van  Ittersam  coasins  van  AbelTassind'AUone? 
Deze  laatste  bezat  eene  woning  te  's  Gravenhage,  eene  buiten- 
plaats, zoo  ik  meen  Uiterdgk  genoemd  en  goederen  in  Engeland 
en  Zweden,  en  liet  boeken  na  met  de  wapens  van  de  koningen 
Tan  Engeland,  Earel,  Jacob  en  Willem,  van  welken  laatsten  zgn 
vader  een  natnnrlgke  broeder  was. 

In  de  catalogus  van  de  boekverkooping  door  M.  Ngnoff  inapr. 
1876,  komt  op  n^.  151  der  handschriften  eene  kopie  voor  van 
het  testament  van  Tassin  d*Alone  in  1723,  van  48  bl.  fol.  De 
kooper  daarvan  zon  denkeljjk  meer  bgzonderheden  omtrent  hem 
en  zgne  fsunilie  hieruit  kunnen  mededeelen,  hetgeen  welwensche- 

Igk  zou  zgn. 

o.  ▲.  s. 


VRAGEN. 

ïïna's  leeuw  enz.  In  het  schoone  werk,  Tricotin  en  zgn  Pleeg- 
kind, door  Onida  (Deventer,  Ter  Gunne  1875)  komen  eenige  toe- 
spelingen op  personen  en  feiten  voor,  die  voor  den  engelschen 
of  firanschen  lezer  waarschgnlgk  zeer  eenvoudig  en  duidelgk  zgn, 
maar  voor  mg,  en  denkelgk  ook  wel  voor  andere  hollandsche 
lezers,  dit  niet  zgn.  Wil  ook  een  der  lezers  van  dit  boek  die 
duisterheden  ophelderen? 

In  het  eerste  deel: 
blz.  72.  ^Una*8  leeuw.^^  Wat  is  dat  voor  eene  geschiedenis? 
blz.  84.  >de  comemuse  van  Daucourt^  enz.*' 
blz.  169.  Wie  was  Piron?  en  van   waar  de  benaming  van  >e6ii 
kudOmutiscke  lacV'? 

blz.  377.   Desaugiers,  wiens  leven  een  onophoudelgk  feestgenot 
was,  wie  is  dat? 

II.  blz.  42.  Waarop  wordt  gedoeld,  als  er  gesproken  wordt  van : 
>aangedreven  door  hetzelfde  ongeduld  en  verlangen,  die  eens  het 
leeuwenhart  des  boerenzoons  van  Arcis-sur-Abe  bezielden*" 

II.  67.  Koninff  Cophetua.  —  II.  187,  214,  Vergniaud.  — 
II.  210.    Yolandet  —  11.  214.   Nezahualcaiftlt  Viriatkust  Buzotf 


OESCHIBDElflB.  *  283 

[Over  Vergniand  en  den  boerenzoon  van  ArcisHsnr-Aube  (Danton, 
daar  geboren  28  octob.  1759)  kan  de  vrager  lezen  in  iedere  ge- 
schiedenlB  der  fransche  revolutie  van  de  vorige  eenw.  —  Piron» 
fra&sch  dichter.  —  Hadibras,  gedicht  van  Bntler.  —  Yiriathns, 
aanvoerder  der  Lnsitaniërs  in  hunnen  strgd  tegen  de  Romeinen.  — 
Den  naam  van  Tolaude  hebben  verscheidene  vrouwen  gedragen: 
ik  ken  het  door  den  vrager  genoemde  werk  niet,  en  weet  dus 
niet  van  wie  de  schrgver  spreekt.  —  Eing  Cophetua  is  het  onder- 
werp van  eene  oude  engelsch  lied.] 


OUDHEID-  MUNT-  EN  PENNINGKUNDE. 


Opechxiften  van  kerkklokken.  Maakten  wg  Nav.  XXV,  498  melding 
Tan  de  Nav.  XIX,  125  voorgedragen  gissing,  dat  weleer  in  de 
Borensche  poort  te  Tiel  eene  klok  hing,  die  in  1564  zou  zgn 
gegoten;  *t  bleek  ons  thans,  dat  die  gissing  onjuist  is.  De  klok 
was  van  het  jaar  1659,  aan  welk  jaartal  op  de  klok  het  bg  de 
£unilie  van  Tr^er  zoo  geliefde  refrein  was  toegevoegd: 

Ie  bgn  gegooten, 

Gevlooten  door  dit  vyer 

Van  Joan  Peters  en  Hendrik  van  Trier. 
Peters  is   blgkbaar   Petersz.,   d.  i.  zoon  van  Peter.  Nu,  Peter 
Tan  Trier   ende   Johan   sgn  soon  kwamen  ons  Nav.  XXV,  491 , 
te  Lienden  en  te  Ochten  in  1643  voor,  terwfll  Peter  (tont  seul) 
in  1624  te  Zoelen  als  klokgieter  werkzaam  was. 

Te  Lienden  heeft  men  de  buurschap  Varhnyse,  waar  eertgds 
binnendgks  tegenover  den  Marschdgk,  dicht  bg  het  huis,  dat  thans 
nog  bewoond  wordt  en  bekend  staat  onder  den  antieken,  van  de 
kroisridders  uit  het  geslacht  van  Londen  herkomenden  naam 
Aspermont,  —  de  kapel  van  Varhuyse  stond,  ook  wel  de  Var- 
hnizer  kercke  geheeten.  In  het  midden  der  17e  eeuw  werd  die 
kerk  of  kapel  reeds  als  woonhuis  voor  eenvoudige  lieden  gebezigd, 
fietzg  van  die  kerk,  betzg  van  het  aêloude  kasteel  Aspermont  za 


234  OUDHEID-  MUNT-  EK   FENKINOKUNDE. 

de  toren  door  stormwiBd  of  doorbraak  zgn  ingestort,  en  de  volks- 
overleveriDg  luidt,  dat  de  torenklok  te  recht  kwam  in  eene  iraai 
of  kolk,  die  ten  gevolge  van  dien  de  klokkewaai  heet.  Die  klok 
onderging  dus,  schoon  uit  gansch  verschillende  oorzaak,  hetzelfde 
lot,  dat  de  oudnederlandsche  traditie  aan  ougedoopte  of  > onge- 
kerstende" klokken  toewees,  namentlgk  om  door  den  duivel  weg- 
gehaald en  in  een  kolk  geworpen  te  worden,  waar  men  ze  som*' 
wglen  nog  onder  den  grond  kou  hooren  luiden  (!I);  vgl.  mr.  L. 
Ph.  C.  van  den  Bergh,  Krit.  Woordenb.  der  Nederl.  Mythologie, 
bl.  83  en  34,  alsmede  het  Boek  der  Opschriften,  door  mr.  J.  yan 
Lennep  en  J.  ter  Gouw  (Amst.  1869)  blz.  127. 

J.   ANBFACH. 


VRAGEN. 

Klokgieten.  —  Wat  is  er  bekend  van  de  klokgieters  Joannes 
Sconeborch  en  zgn  zoon  Wolter?  —  Zg  leefden  en  werkten  ten 
jare  1520.  Waar?  —  Waar  zijn  ze  geboren?  In  Nederland?  — 
Zgn  er  in  de  Nederlanden  ook  nog  klokken  die  door  hen  ge- 
goten zgn?  — 

Was  de  bekende  klokgieter  Geert  of  Gerhard  de  Wou  te  Kampen 
in  Overgssel  geboren  of  woonde  en  werkte  hg  in  die  stad,  en 
noemde  hg  zich  daarom  de  Campis  of  van  Kampen?  Zgn  daar 
bewgzen  voor?  of  is  het  slechts  een  vermoeden? 

Haarlem.  johan  wiNKLEa. 


GESCHIEDENIS  DER  LETTERKUNDE. 


Psendo-dissertatiên.  Over  de  pseudo-lofredenen  hebben  wg  het  in 
dit  tgdschrift  meermalen  gehad.  Een  paar  van  de  reeds  vermelde 
staan  ook  in  Facetiae  facetiarum.  Dit  curieuse,  hier  en  daar  nog 
al  scabreuse  boekske  is  echter  niet  hetzelfde  als  het  Nav.  dl.  VlIIy 
bl.  329  aangehaalde,  maar  eene  vroegere,  blgkbaar  andere  stokken 


GESOHIBDEmS  DER  LETTBSKüKDE.  235 

hebbende  aitgave,  MDGCXXVU  (s.  1.)  Het  ScaUei  mcomium  staat 
er  niet  naamloos^  maar  wordt  aan  Matth.  M.  Czanakias,  Ungaras, 
toegeschreven.  Ook  het  macaronische  vers  De  floia  swartibus  komt 
er  in  voor. 

Maar  het  art. :  Hoe  men  te  Rostock  doctoren  slaat  (XXVI,  bl.  74) 
geeft  mg  aanleiding  om  de  Igst  der  pseudo-lofredenen  aan  te  vul- 
len met  een  paar  psendo-dissertatiën,  in  mgne  uitgave  der  Facetiae 
Toorkomende:  Theses  de  cochleatione  sub  praeside  Hasione  Leflero 
del  Yolucrinia  Lepida,  Stutzerensis;  Disp.  inaug.  de  jure  potandU 
praes.  Dionysio  Baccho,  def.  Blasius  Multibibus  (Oenozythopoli 
1627) ;  Themata  medica  de  Seanis,  praes.  Gornelio  Cerasto  Cornano, 
respondebit  Gariollinus  Tevetius  Grupenas  (Gornanae  s.  a.) ;  Theses  de 
Hasione^  praes.  Fabio  Stenglero  Leporino,  resp,  Lepidus  Gapito; 
De  muUeribus,  praes.  Gunrado  Trentacinquio  J.  U.  D.  def.  Joach. 
Eberart.  ab  Hannow;  De  Comelio^  praes.  Vespasiano  Guridemo» 
def.  Zachaeos  Pertinax,  Hierosolymitanus  (Gremerstad  s.  a.) ;  De  cur 
cürbüatiane^  praes.  Henr.  Ghristoph.  h  Griesheim,  def.  Victor  Babe ; 
Midtiedarum  miseriae  (van  den  zeer  uitvoerigen  titel  beginnen  de 
meeste  woorden  met  m),  praes.  Dom.  M.  Ogravitto,  resp.  Dacrio 
Chiplicus;  De  jure  et  natura  pennalicum^  praes.  Onuphrio  Palaeotto, 
def.  Lucas  de  Penna;  De  pedüu,  praes.  Bombarde  Stevarzio,  def. 
Boldrianus  Sclopetarius,  Blesensis.  (Glareporti  1626) ;  De  virginibusj 
praes.  Junonio  Parthenophilo  (Virginiae  s.  a.);  I^e  osculis,  auct. 
Georg.  Gunrado  fil.  Bittershusio. 

Zgn  sommige  dezer  Facetiae  wat  al  te  duidelgk,  andere  zgn  mg 
yolkomen  duister,  maar  ik  geloof  niet,  dat  daarbg  veel  verloren 
wordt.  De  verzameling  wordt  geopend  met  een  Dialogus  de  barba 
etcoma^  meer  geleerd  dan  satiriek.  Ook  in  vele  der  overige  stukken 
(zoover  ik  ze  heb  ingezien)  vindt  men  de  nietigste  dingen  ernstig 
behandeld  met  aanhalingen  uit  klassieke  auteurs  en  schrgvers  over 
het  Rom.  recht  enz.  Geheel  lezen  zal  ze  wel  niemand. 

Haarlem.  H.  M.  c.  van  oostbkzse. 


236 

KUNSTGESCHIEDENIS. 


I.  Portretten  van  Jan  van  der  Heiden.  Het  origineele  portret  van 
Jan    van  der  Heiden,  den  uitvinder  der  slangbrandspniten  en  der 
verbeterde   straatlantaarns,  welk  portret  op  een  zilveren  plaat  ge- 
schilderd  is   door   Jacob    de   Braig,    berast,  met  de  bewgzen  van 
herkomst,  onder  mg,  als  ondste  familielid  in  de  zgdlinie  door  mgne 
overgrootmoeder    Üatharina    van    der    Heiden,    echtgenoot    van 
Jeronimo   de  Bosch,  welke  was  eene  kleindochter  van  Goris  of 
Gregorins  van  der  Heiden,  een'  broeder  van  den  uitvinder.  Bekend 
is  de  gravure,  die  van  dit  portret  bestaat,  door  J.  Houbraken,  ook 
in  houtsnede  afgedrukt  in  het  artikel  over  Jan  van  der  Heiden 
big   Immerzeel,   de   Levens   en    werken   der   HolL   en  Ylaamsche 
kunstschilders  enz.  1843.     Vreemd  echter  is  het,  dat  daarentegen 
in  Koks  Vaderlandsch  woordenboek  een  geheel  ander  portret  voor- 
komt  met  het  onderschrift  Jan  van  der  Heiden,  uitvinder  der  Slang- 
brandspuit^   door  Reinier   Vinkeles   in    1789    gegraveerd  naar  de 
teekening  van  J.  Bugs.  Het  gelaat,  blootshoofds,  kleeding  enz.  is 
geheel  verschillend   van  het  voormelde  geschilderde  portret.    Ik 
vermoed,   dat  Kok  dit  bg  hem  voorkomende  portret,  zgnde  waar- 
schgnlgk   dat   van  van  der  Heidens  zoon  Jan  van  der  Heiden  de 
Jonge,   bg   vergissing   voor   dat   van   den  vader  heeft  gehouden. 
Deze  zoon  maakte  zich  ook  omtrent  de  slangbrandspuit  verdienste- 
lijk  en   was   mede   met   zgn   vader   generale    brandmeester    van 
Amsterdam;   zgn  naam  komt  ook  met  dien  zgns  vaders  voor,  op 
den   titel   van   het   zoogenaamde   Spuitboek   of  Besclirgving  der 
Slangbrandspuiten,  len  en  2     druk  van  1690  en  1735.  Kok  nogtans 
maakt  van  dien  zoon  geene  melding.  Opmerking  verdient  het,  dat 
G.  Kramm,   in  zgn    uitgebreid  werk  ten  vervolge  van  Immerzeeli 
in  dezelfde  vergissing  als  Kok  vervallen  is  door  het  portret  van 
Bugs    en   Vinkeles   ook  aan  van  der  Heiden,   den  vader,  toe  te 
kennen  en  er  niet  op  heeft  gelet,  dat  er  reeds  bg  zgn  voorganger 
luimerzeel  een  geheel  ander  portret,  dan  bg  Kok,  bovenaan  in  den 
tekst  was  a^edrukt. 

Het  kan  echter  ook  wel  zgn,  dat  het  portret  bg  Kok,  Jan  van 
der  Heiden,  den  vader  op  veel  jeugdiger  leeftgd  voorstelt  dan  ojp 


KT7N8TGKSCHIEDERI8.  237 

het  portret  van  de  Brag.    Dit  laatste  vermoeden  vindt  eenigen 
stenn  doordien  wg  een  ander,  met  potlood  geteekend  portret  van 
Jan  van  der  Heiden,  den  uitvinder,  hebben  leeren  kennen,  inge- 
1    zonden  ter  Historische  Tentoonstelling  van    Amsterdam,  n^.  616 
^    a^  1665|    door  den  heer  J.   J.  Brants  te  Utrecht,  afstammeling 
yan  J.  van  der  Heiden  in  rechte  Ign.    Dit  portretje  stelt,  volgens 
bgschnft,  van  der  Heiden  voor  op  28  jarigen  leeftgd  {Jet.  28  ^oe- 
rm)  en  lager  ter  linker  zgde  staat  er  in  saamgevlochten  voorletters 
bg  V.  d.  Heijden  en  alzoo  is  dat  portret  door  hemzelven  vervaar- 
digd. Dit   portret   na,  mede  blootshoofds,  als  bg  Kok,  stelt  wel 
I    geenszins   hetzelfde   voor   als  bg   dien   schrgver,  maar  heeft  toch 
daarmede  eenige  meerdere  overeenkomst  dan  met  het  geschilderde, 
blikbaar  op  meer  gevordenden  leeftgd  vervaardigd  en  met  grooten 
hoed  op  het  hoofd. 
Ameterdam.  jo.  de  ybies  jzn. 

n.  Jan  van  der  Heiden  en  de  preekstoel  der  Hieuwe  Kerk  te 
imiterdam.  Op  de  Tentoonstelling  van  Ondheden  te  Amsterdam 
in  1854  kwam  in  den  catalogus  onder  no.  592  eene  teekening 
Toor  door  J«  van  der  Heiden,  voor  den  beroemden  predikstoel  der 
Nieuwe  Kerk  aldaar,  ontwerp  van  den  beeldhouwer  Albertus 
Yinckenbrinck  in  1649  en  naar  welke  teekening  deze  dit  kunststuk 
rervaardigd  zou  hebben.  G.  Kramm  in  zgn  werk  ten  vervolge  van 
Immerzeel  in  1859  meldt  hetzelfde.  Waarschgnlgk  ontstond  die 
meening  door  den  Catalogus  der  verzameling  plaatwerken  en  teeke- 
ningen,  behoorende  tot  den  Atlas  van  Amsterdam,  vroeger  het 
eigendom  van  G.  Ploos  van  Amstel  Hz.,  daarna  en  nog  in  het 
bezit  van  den  Heer  Louis  Splitgerber  alhier  januari  1846;  nieuwen 
dmk  van  1861,  5e  kunstboek.  Oud  Amsterdam.  Y.  Teekening  no.  57 
J.  van  der  Hegden  1649.  >De  preekstoel  in  de  Nieuwe  Kerk,  een 
ets,  met  Oostindischen  inkt  opgewasschen*"  N.  58.  >J.  van  der 
Hegden  1649.  De  teekening  van  de  Preekstoel  in  de  Nieuwe  Kerk, 
ontworpen  als  model  voor  den  beeldhouwer  Albertus  Vinkenbrink.*' 
I  Na  is  het  bekend  (zie  ook  mgn  opstel  over  van  der  Heiden,  met 
'  houtsneden  geïllustreerd,  in  den  Almanak  der  Maatschappg  tot 
^tA  van  't  Algemeen  ten  jare  1870,  onder  den  titel:  >Een  waar- 
,      dig  Burger'*)  dat  Jan  van  der  Heiden  te  Gorichem  in  1637  ge- 


238  KTTNSTGESCHIEDENIB. 

boren  werd,  en  is  het  dan  toch  wel  niet  aan  te  nemen,  dat  hg  reeds 
in  1649  en  alzoo  op  12jarigen  leeftgd  te  Amsterdam  het  zoo 
uiterst  omvangrgk  en  uitvoerig  model  voor  den  beroemden  predik- 
stoel zon  verraardigd  hebben,  te  minder  ook,  daar  hg  hoogst- 
waarschgnlgk  op  dien  leeftigd  nog  in  zgne  geboorteplaats  vertoefde 
en  die  eerst  later  met  Amsterdam  verwisseld  heeft.  Hierdoor  is, 
meen  ik,  het  beweren,  dat  Jan  van  der  Heiden  de  teekening  als 
model  voor  den  door  Yinckenbrinck  gebouwden  predikstoel  zon 
vervaardigd  hebben,  voldoende  wederlegd.  Wat  almede  nog  tegen 
het  gevoelen  van  van  der  Heidens  aandeel  aan  dat  werk  pleit,  is 
dit,  dat  Wagenaar  in  zgne  Beschrgving  van  Amsterdam  dl.  YU 
blz.  378  der  8^o  nitgave  wel  vermeldt,  dat  van  den  predikstoel  in 
de  Nienwe  Kerk  eene  knnstplaat  van  Holstegn  bestaat,  maar  van 
geene  modelteekening  van  een  zoo  beroemd  persoon,  als  van  der 
Heiden  was,  gewag  maakt. 

In  den  Navorscher  van  1860  blz.  165  in  het  artikel  over  Albert 
Yinckenbrinck  ii  reeds  aangeteekend,  dat  verschillende  opschriften 
op  gedeelten  van  gemeld  gestoelte  doen  zien,  dat  het  in  1648  en 
1649  vervaardigd  is.  Eramm,  in  zign  artikel  over  Yinckenbrinck 
blz.  1760,  gewaagt  van  den  predikstoel  en  >de  schatten  aan  arbeids- 
loon, in  den  galden  tgd  van  1640  daaraan  besteed,'*  alzoo  zon, 
daar  Eramm,  met  zgn  voorganger  Immerzeel,  het  geboortejaar  van 
J.  van  der  Heiden  ook  in  1637  stelt,  deze  zelfs  reeds  in  zgn  derde 
levensjaar  de  teekening  tot  model  voor  gemelden  predikstoel  ver- 
vaardigd hebben!  Wellicht  is  het  een  ander,  van  der  Heiden  ge- 
naamd, geweest. 

Amsterdam.  j^.  de  vbisb  jzn. 

IIL  Sohildery  van  de  Westerkerk  te  Amsterdam  door  Jan  van  der 
Heiden.  Kok,  in  zgn  Yaderlandsch  Woordenboek  meldt,  dat  >in 
het  kerkmeesters  komptoir  van  de  Nieuwe  Kerk  te  Amsterdam  van 
van  der  Heidens  penseel  een  kunstige  af  beelding  hangt  dier  kerke 
van  de  Keizersgragt  te  zien.''  Blgkbaar  is  dit  eene  vergissing  en 
moet  daar  de  Westerkerk  gelezen  worden;  immers  staat  deze,  en 
niet  de  Nieuwe  Kerk,  aan  de  Eeizersgrachi 

Hoe  die  schUderg  oorspronkelgk  aan  gemelde  kerk  gekomen  is, 
is  bg  den   kerkeraad  onbekend.    Vermoedelgk  was  dit  omstreeks 


KimSTOBSCHIEDENIS.  239 

het  jaar  1700.  Daar  in  1809  de  overdracht  der  kerken  met  al 
hare  bezittingen  van  het  bnrgelgke  bestuar  aan  het  kerkel:gke 
heeft  plaats  gehad,  kan  het  wellicht  zgn,  dat  de  archivaris  van 
Amsterdam  eenige  inlichting  wete  te  geven,  daar  misschien  de 
oude  boeken  der  kerk  in  het  stedelgk  archief  berusten. 

Wagenaar  in  z^'ne  Beschrgvlng  van  Amsterdam  Dl.  V  blz.  451 
der  8^0  uitgave  bericht  alleen,  dat  >er  in  't  kerkmeesters  comptoir 
eene  afbeelding  der  Westerkerke  van  bniten  van  de  Keizersgracht 
te  zien  hangt,  konstigl^k,  door  Jan  van  der  Heigde  geschilderd,^' 
verder  niets.  Insgelgks  staat  er  op  eene  notitie  der  goederen  tot 
de  Westerkerk  behoorende  vermeld,  dat  er  in  de  kerkmeesters 
kamer  aanwezig  is  eene  fraaie  schilderg  in  zwarte  l^st,  verbeeldende 
de  kerk,  maar  die  notitie  is  zonder  jaar  of  dagteekening.  In  1798 
is  door  het  uitvoerend  bewind  de  vraag  gedaan  naar  de  afkomst 
van  al,  wat  aan  de  kerk  gekomen  was,  maar  is  daarop  toen  door 
kerkmeesteren  geantwoord,  dat  dit  met  geene  mogelgkheid  was 
op  te  geven,  alzoo  de  boeken  sedert  den  opbouw  der  kerk,  in  1651 
voleindigd,  ontbraken.  Toen  drie  jaren  later  de  municipaliteit 
wederom  de  vraag  gedaan  had  om  inlichting  betreffende  charters, 
papieren  en  documenten  der  fondsen  en  goederen  dezer  kerk,  is 
17  september  1801  het  antwoord  geweest,  dat  kerkmeesteren  hiertoe 
niet  in  staat  waren,  »ich  refereerende  aan  hun  antwoord  van  20  sep- 
tember 1798.  In  dat  antwoord  heeft  toen  de  municipaliteit  berust. 

In  1829  is  de  schilderg  naar  den  bekenden  portretschilder 
Hodges  alhier  gezonden,  om  haar  na  te  zien  en  in  orde  te  brengen. 
In  1845  is  zg  op  verzoek  der  stedelgke  regeering  a%estaan 
ter  expositie  en  toen  voor  ƒ  2000. —  tegen  brandschade  verzekerd. 
In  het  begin  van  1864  is  de  schilderig  verkocht  aan  B.  A.  Hopman 
alhier  voor  25000  francs  en  in  october  1862  was  er  een  Franschman 
onder  geleide  van  den  kunstkooper  Derksen  uit  Rotterdam  om 
geweest,  die  er  in  koop  15000  francs  voor  geboden  had.  De 
heer  Schouten,  expert,  die  ook  in  den  verkoop  betrokken  is  geweest, 
hield  de  stoffeering  der  schilder^  ^an  van  de  Velde  (waarschgn- 
Igk  A.  van  de  Velde),  zoo  als  met  vele  andere  stadsgezichten  van 
van  der  Heiden  het  geval  is  geweest.  Die  heer  meende,  dat  de 
schilderg  verkocht  is  aan  zekeren  heer  Philips  in  Engeland.  Deze 


240  KimSTOEBCHIBDBinS. 

laatste  mededeeÜDgen  ontleenen  wg  van  dèn  heer  P.  L.  PosUmmtis 
alhieri  die  kerkmeester  der  Westerkerk  is  geweest.  Er  is  over  den 
verkoop  veel  gehandeld  en  gediscutieerd  eer  deze  tot  stand  kwam 
en  naar  mgne  herinnering  ging  er  toen  het  gemcht  van  uit,  dat 
het  schilderstuk  veel  geleden  had. 
Amsterdam.  jro.  ds  ybieb  ns. 


VRAGEN. 

Fiano*8  en  clavedmbels.  Volgens  het  Handelsblad  wilde  men 
onlangs  in  Frankrigk  het  eeuwfeest  der  uitvinding  van  de  piano 
vieren.  Ik  had  mg  altgd  verbeeld,  dat  deze  uitvinding  veel  vroe- 
ger had  plaats  gehad,  welligt  omdat  ik  piano  en  clavecimbel  ver- 
wisselde. Bg  >een  kostelgk  banket  voor  de  muren  van  Kanton/' 
in  1655,  lieten  althans  de  nederlandsche  gezanten  om  te  toonen, 
dat  zg  ook  geene  leerlingen  in  't  stuk  van  muziek  maken  en  zingen 
waren,  »en  mede  met  diergelgke  instrumenten  meesterlgk  wisten 
om  te  gaan,  voor  hare  Majesteiten  de  Onderkoningen  en  den 
Tutaug  op  de  klavecimbaal  spelen,  dat  haar  wonder  aangenaam 
in  de  ooren  klonk."  Zie  J.  Nieuhof  s  Zee-  en  Lantreize  door  versch. 
Gewesten  v.  Oost-Indiën.  Is  clavecimbel  niet  =  klavier  =  piano? 


VEREENIGING  VOOR  NOORD-NEDERLANDSCH 
MUZIEKGESCHIEDENIS. 


Condilien  over  de  reparatie  van  t'  orgel  te  Vijjkerk,  ens. 

Den  arbegt  van  den  Timmerman,  te  weten  van  steggering  te 
maken,  het  hugsken  tot  de  blaes-balgen  te  veranderen,  ende  ricchels 
te  maken  om  de  pgpen  ordentlich  daer  op  te  leggen,  dat  alle  sal 
staen  tot  kosten  van  de  heeren  Kerckmeesteren. 

Gelgck  als  oock  de  H.  Kerckmeesteren  sullen  bekostigen  de  gsen 


MüSIEKGSSCHIBDVinS.  241 

tot  de  blaesbalgen  behorende,  ende  ofter  mochten  van  npde  wesen 
(ab  men  hoopt  neen)  eenige  anckers  tot  vasiichegt  vanjb  oi^el. 

Item  het  loon  vanden  blaser  ak  men  accorderen  sal  het  pgp- 
werck,  snlx  sa]  staen  al^  boven. 

Item  de  hulpe  om  de  blaesbalgen  n^t  ende  in  te  brengen,  ofte 
ander  ^waer  werck  van  hefiPen  of  benren,  mede  als  vorei^. 

No^  de  vrachten  om  de  blaesbalgen,  secreten  ende  anders,  tot 
Amersfoo^  ionde  wederom  te  yenren,  als  boven. 

Den  Orgelmaker  mr.  Galtns  Germersz.  sal  maken  ende  leveren 
tot  syn  kpsten  ende  lasten  vier  blaesbalgen,  nien,  van  wagenschot 
goet  ende  wel  drooch,  ende  van  nieu  leder  wel  beregt,'.ende  voort 
met  alle9  dat  daer  toe  behoort. 

Item  de  wint^Iaden  die  het  werck  veregschet^  als  oock  bet 
Tramblant  etc. 

Noch  alle  de  secreeten  so  van  het  bovenste  werck,  als  het 
Positgf,  te  maken  ende  te  leveren  volkomen  sonder  eenich  gebreck. 

De  Registers  so  boven  als  beneden  wederom  te  leveren  wel 
zanckhaftich  ende  besorgt,  als  deselve  ogt  mogen  geweest  sgn. 

Alle  condugten  ende  bassen  wel  trouwelick  nae  behoren  te  leveren. 

Het  pgpwerck  nvederon;!  compleet  ende  vol  te  leveren  met  alle 
de  gelagden  die  daer  te  voren  geweest  sgn. 

Een  Pedael  te  leveren  bestaende  van  een  goede  lieflicke  Trompet 
beneden  gemaeckt  drie  Klavieren  leger  dan  het  gemeene  werck, 
ende  boven  tot  de  la  sol  re  toe  inclus.  also  dat  het  Pedael  met 
heele  .ende  halve  toonen  in  sgn  volle  begrgp  sal  hebben  drg  ende 
twintich  pgpen. 

£nde  snllen  de  geinig  den  van  het  bovenste  werck  wesen  tien 
van  getal,  te  weten,  <een  Prestant,  Holpgp,  'Fleot,  Octaef,  Nasaet» 
Cgmbel,  Scherp,  Miztnr,  Siflet,  Trompet,  behalven  Trommel  ende 
Nachtegael. 

Van  het  Posityf  sollen  de  gelngden  wezen  ses  van  getal,  te 
weten,  Prestant,  Holpgp,  Qintadeen,  Scherp,  Mixtur;  Regael:  ofte 
een  goet  Toussein  in  plaetse  van  dien. 

De  clavieren,  ie  weten  de  twee  regelen,  responderende  so  boven 
als  beneden,  mitsgaders  de  Koppel,  wel  trouwelick  te  repareren, 
de  platen  daer  op  te  Igmen,  en  alles  te  maken  naer  behorein. 

De  deuren   van   de   cassen  onder  ende  boven  te  leveren  datse 

17 


242  HüZtBKOBSCHISDBiaB. 

wel  perfectelick  slngteo^  op  ende  toe  mogen  getogen  worden,  op 
het  beqnaemelickste :  Dan  ofter  mocht  ontbreken  eenich  lofwerck  oft 
ander  gesneden  werck,  sulx  snllen  de  H.  Eerckmeesteren  bekostigen 
Achtervolgende  dese  voorgaende  conditien  heeft  mr.  Galtns 
Germersz.  van  Reijner  R^gnersz.  ende  Jan  Goetschalcksz.  als  kerk- 
meesteren  inder  tgt  tot  Nigkerck,  ter  presentie  van  Jonckeren, 
Scholtns,  Predicanten  ende  Gemeente,  angenomen  het  orgell  tot 
Ngkerck  te  maecken,  voor  die  somme  van  ses  hondert  gaidens 
ad  XX  st.  t'stnck. 

(Hierna  volgt  eene  bepaling  in  welke  termgnen  deze  som 
zal  worden  voldaan). 
Ende  dat  daerbenevens  den  voors.  mr.  Galtns  geholden  is  het 
orgell  drie  jaeren  nae  die  opneminge  van  dien  te  onderholdeu  op 
sgnen  oosten,  nochtans  daer  van  hebbende  die  cost  ende  dranck, 
tot  sulcken  egnde  in  loco  sgnde,  waertegens  hém  belooft  is,  bg 
die  opneminge  vant  voors.  orgell  een  vereeringe  voor  sgn  soene 
tot  discretie  vande  Kerckmeesteren,  inder  tgt  sgnde.  Actnm  den 
16  Angnsti  1625.  Toorconde  is  dese  bg  partgen  contrahenten 
ondertegkent. 

(was  geteekend:)        Galtns  Garmersen. 
Jan  Goitschalcks. 
Begner  Begners. 
Lambert  van  Hnedt, 

Scholtns  tot  Ngkerck. 
Bgchel  van  TwUer.  1625. 
Henrick  (verder  onleesbaar). 
Johan  de  Wgs. 
Amelis  van  Twiller. 
Goop  van  Oldenbernevelt 
Joh.  (verder  onleesbaar). 
Albertns  Ngenhnis, 

Pastor  Ecclesianas. 
J.  V.  Benseler. 
Jan  Schrassert. 

Wg    onders.   gehoort   hebbende  het  orgel  tot  Ngkerck  den  21 
Martii  Ao«  XYP  een  en  dertich  verclaren  mits  desen  het 


icüziBXaBSCHiEDBiris.  243 

Tolcomelick  te  wesen  yoldaen  ende  gemaeckt  yolgeos  tegens  in 
dit  besteek  geconditioneerd  ende  bedongen  is.  In  kenoisse  der 
waerhegt  is  dit  selvige  bg  ons  onders.  ondertegckent.  Actnm  ut  sapra, 

J.  T.  Kenseler, 
Jacob  de  StooSl 
Jan  van  Lennick. 
Peter  van  Lennick. 

Wg  Johan  Goetschaicksz.  ende  Regner  Regnerszn.  hger.  ooders. 
attesteren  ende  tnggen  vermits  desen  ten  versnecke  vandiejetzige 
kircktoeisters,  dat  virg  ten  tgde  als  dese  Organist  Peter  Jacobsz. 
aengenomen  worde  ter  Ngkerck  kerckemeesterh  sgnen  geweest. 
Ende  dat  wg  begde  mitten  Organist  voors.  neffens  AlbertnsPredicant, 
ende  Amelis  van  Twilleri  tot  Amersfoert  sgnen  gevaeren,  omdat 
die  Organist  iddaer  sgn  proene  opt  orgelspelen  ten  ouerwesen 
Tanden  Amersfoertschen  Organist,  en  eenige  Mnsicanten  solde 
doen,  als  hg  oock  in  ons  presentie  ende  ten  onerstaen  als  bonen 
sgne  proeve  opt  orgelspelen,  ende  mnsgck  te  singen  gedaen  heeft 
Ende  alsoe  de  Amersföertsche  orgelist,  en  de  andere  Mnsicanten 
hem  voor  goet  schonden,  ende  verclaerden  bestandich  te  wesen 
is  ggne  aenneminghe  voorts  geconfirmeert,  ende  daemae  in  sgnen 
dienst  getreden.  Ende  want  men  dan  schnldich  is  der  waerhegt 
getngchnis  te  genen,  bgsonder  daer  toe  versocht  sgnde  hebben 
wg  dese  attestatie  onderteickent,  presenterende  dieselue,  soe  noot 
ende  versocht  sgnde,  mit  Ede  te  stereken,  gedaen  den  25  jan.  1629. 
(was  geteekend:)  Jan  Goitschaicksz. 
Begner  Begnersz. 

J.  J.  Smits. 


TAALKUNDE. 


Vermouth.  (Vgl.  XXVI,  36.)  Maltatuli  noemt  de  »vermonth'* 
(of  den  vermouth)  eenigszins  te  recht  >den  jenever  der  fransche 
matrozen.*'  Deze  kmidenwgn  doet  dan  ook  oneindig  meer  dienst 
dan  als  geneesmiddeli  gelgk  alle  personen,  die  in  Indie  bekend 


244  TAAJLKUNDK. 

zgn,  zullen  weten,  en  gelgk  genoeg  bigkt  in  plaatsen,  waar  per- 
sonen uit  Indiö  hunne  tenten  opslaan. 

Ook  de  prgs  is  niet  buitengewoon  hoog  en  verschilt  voor  de 
gewone  en  meest  gebrnikelyke  soort  weinig  met  dien  van  den  ver- 
knoeiden zuidfranscheu  wgn,  dien  men  zoo  beleefd  is  madera  (d,L 
madeira  Bp.  =  hout)  te  noemen. 

De  driemaal  duurdere  soort  is  niet  bitter,  maar  zoet  en  wordt 
zeer  weinig  gebruikt. 

6^M.  T.   H.   DS  fiSXE. 

Apelaooni,  Appeltern.  Wat  Nav.  XXY,  561  zeer  zaakrgk  wordt 
aangemerkt  nopens  gelgken  oorsprong  en  beteekenis  deze  beide 
plaatsnamen,  ofschoon  het  eerste  ligt  op  de  Yeluwe,  bet  andere 
in  Maas-Waal  (door  NghofP,  op  zgne  kaart  van  Gelderland  van 
1859|  als  Appelteren  aangeduid) :  vindt  bevestiging  in  den  uiteen- 
loopenden schrgftrant  der  gelgkluidende  geblachtsnamen.  Wg 
hebben  hier,  benevens  enkele  straks  te  noemen  gegevens,  het  ge- 
:2ag  van  een  deskundige  als  mr.  I.  A.  Nghoff  op  onze  zgde.  Deze 
schrgver  levert  in  zgne  Verzameling  van  Oorkonden,  II,  bl.  231, 
onder  n^  161  het  document,  waarbg  l  november  1368  de  huwlgks- 
Voorwaarden  tusschen  Eduard  van  Gelre  en  Catharina  van  Beieren 
"Werden  vastgesteld,  Dit  stuk  is  o.  a.  bezegeld  door  Heinric  van 
Apddom,  «fohau  van  Apeldorn  en  Dyeric  van  Apdtom.  Die 
zelfde  ridders  bezegelen  mede  den  brief,  waarbg  Eduard  aan 
.Catharina  ingeval  van  kinderloos  overlgden,  de  terugbetaling  der 
huwelgksgift  van  laatstgenoemde  waarborgt  (in  dato  als  yoren); 
en  in  dit  stuk  worden  de  vermelde  ridders  alle  drie  tot  tweemalen 
tot  >van  Apeldorn*'  geheeten,  (ibid  n^  162,  bl.  236,  238).  Volgens 
schrgver  is  deze  Dirk  van  Apeldorn  (Apeltdorn)  ongetwgfeld 
dezelfde,  die  als  Didderic  (sic)  van  Apelteren  die  jonge  die  25  jan. 
1359  den  landvrede,  of  het  verbond  tusschen  de  heeren,  ridders, 
knapen  en  steden  der  landen  van  Gelre  en  van  Cleef  mede  beze- 
gelde (ibid.  n*"  89),  en  als  her  Dederic  van  Apelteren,  ridder,  de 
Jonge,  14  april  1361  van  Reinald  van  Gelre  den  windmolen  en 
het  gemaal  te  Ewgk  en  te  Winsen  in  erfpacht  bekwam  (ibid. 
n^  105),  Hg  was  denkelgk  de  zoon  van  Dirk  van  Apelteren^  die 
28  jan.  1335  mede  getuigde,  dat  Godevaart  TengnageU,  ridder,  van 


TAALKUNDE.  245 

zgn  huis  en  hofstad  te  Dodewaard  opdragt  gedaan  had  aan  Rei- 
nald  van  Gelre,  ten  behoeve  van  zgn  zoon  Klaas  (ibid.  I.  n*  297), 
en  als  Didderic  van  Apelteren  22  maart  1342  mede  bezegelde  den 
brief,  waarbg  Reinald  van  Gelre  aan  Prederik  van  Baar  de  beta- 
ling van  zekeren  koopprgs  waarborgde  (ibid.  I.  n""  885).  De  naam 
klinkt  ook  Apeldoeren;  want  Herman  van  Apeldoeren  beloofde 
6  jan.  1462,  dat  de  50  pond  jaarl^ksche  renten,  welke  de  hertog 
hem  vergund  had,  nit  zgn  halve  goed  tot  Bentinck  (onder  Gorssel) 
Toor  de  medegave  zijner  vroaw  te  verschrgven,  ingeval  hg  kin- 
derloos kwam  te  overlgden,  binnen  vgf  jaar  daarna  door  zgne 
erven  zouden  worden  gelost  (ibid.  IV.  n®  369).  Nog  treffen  wij 
d&  schrgfwgs  Apeldoem  aan ;  vgl.  het  register  achter  het  3^  stuk 
van  dl.  VI,  waar  wg  echter  in  het  opschrift  der  oorkonde  zelve 
(n'  1639,  bl.  994)  lezen  van  »Gerit  Apeldoeren'',  die  12  mei  1581 
door  hertog  Karel  vau  Gelre  boleend  werd  met  een  erfpacht  te 
Brammen.  InsgeVgks  Apelthorn  of  Appelthorn;  immers,  eene  ms. 
genealogie  van  Delen,  gewaagt  van  Seina  van  Appelthorn  (f  27  oct. 
1664),  Petersdochter  ex  Hendrica  van  Herwaerden,  die  18  jan.  1610 
Albert  van  Delen  tot  Laer  huwde,  en  door  baron  d'Ablaing  van 
Giessenburg,  Ridderschap  van  Velnwe,  bl.  224,  s^Seyna  van  Appel- 
.doorne"  wordt  geheeten,  terwgl  hg,  op.  laud.  bl.  149,  den  dorpsnaam 
) Apeldoorn"  spelt  ').  En  zoo  zag  men,  volgens  eene  aanteekening  in 

^)  Dese  flchrgTer  maakt  nogtans,  bigkens  de  KaamreginecB  achter  zijn  werk,  . 
onderscheid  tOBschen  # Appeldoorn*'  en  »AppeUern**.  Zie  vooral  bL  144,  waar  hy 
meldt,  dat  Elisabeth  van  Appeltern^  dochter  van  Otto,  heer  van  Persinge  en 
Poedcroyen,  ex  Cornelia  van  Hoexwicr  (f  25  oct.  1588),  in  1587  Paul  van  Am- 
bem  hawde;  en  op  dezelfde  bladzijde  bericht,  dat  Assueer  van  Appeldoorn  tot  de 
Poll  T^  1617  Anna  van  Lynden  ter  vronwe  kreeg.  Dit  bewQit  nogtans  op  aeh- 
zelf  nog  niet  tegen  de  oonpronkelgke  identiteit  der  geslachten,  teazij  onweder- 
legbare  feiten  het  tegendeel  tooncn.  Want  hij  gewaagt  bl.  M9  van  /rAnna  vau 
Appeldoom*\  die  in  1701  Alexander  Schimmelpenninck  van  der  O^e  hnwdo' 
en  deze  wordt  in  eene  ms.  genealogie  van  Eek  Panthaloon  f  Anna  van  Ap])eltern'' 
genoemd.  •-  Evenzoo  noemt  schryver  in  zyne  Naamregisters  Vriese,  en  past  dit 
bl.  133  en  144  toe  op  Jacoba  de  Vriese,  gade  van  Gerrit  van  Spuclde,  zoowel 
ab  bl.  29)  op  Ottilia  de  Vries,  vrouw  van  Horman  van  Till.  Omgekeerd  maakt 
hij  in  gezegde  (Naamregisters  onderscheid  tnsschen  Padevoirt  en  Piavoirt,  —  het 
tweede  ;r Padevoirt**  is,  bigkens  de  alpbabetische  orde,  handtastelyk  eene  drnkfeill — 
en  verwijst  beurtelings  onder  beide  namen  naar  ééne  en  dezelide  persoon,  t.  w. 
Anna    van   Cattenborch,   vrouw   van  Wynand  van  Delen  tot  Laer  1['t  1'578),  wier 


246  TAALKUNDE. 

het  katwgksche  archief,  omstreeks  1750  in  de  kerk  teOtterloobg 
het  i^apen  van  Evert  van  Delen  tot  Laer,  Appelthom,  als  het  eerste 
der  16  kwartieren  zgner  moeder  Seioa  opgegeven.  Hiervan  is 
wederom  eene  variant  Appeltoem,  gelgk  het  zesde  en  zevende 
kwartier  van  vaderszgde  van  Robbert  van  Ittersum  (f  1669)  ge- 
schreven staat  op  eene  graftombe  in  de  Gereformeerde  kerk  te 
Maastricht  (zie  14  av.  XVI,  204).  £indelgk  vindt  men  Appdihem^ 
b.v.  in  Nav.  1855,  bigbl.  bl.  CXIY,  waar  w^  lezen,  dat  volgens 
Ferwerda  (10e  gener.  Schimmelpenninck  van  der  Oye),  Sweder 
van  Appelthern  hnwde  Johanna  Schimmelpenninck  van  der  Oye 
(geb.  in  1648),  vrouwe  van  den  Engelenberg,  Keil,  Rees  en  Oye. 
Apeldom^  Appelthom^  Apeltdom,  Apeldoeren,  o{  Apddoemj  Appd' 
thoom  of  ApeUhom  zgn  dns  hoogstwaarschijnlgk  als  varianten  te  be- 
schouwen van  den  geslachtsnaam  Apeltere  of  Apelteren^  die  het  meest 
voorkomt,  de  oudste  schgnt  te  z^n,  en  in  oudere  stukken  nu  en 
dan  door  Apdtaren  wordt  vervangen.  Het  randschrift  der  zegels 
heeft  de  apeüeren  en  de  apeltaren^  volgens  I^ghoff,  die  II,  bl.  233, 
noot  2y  zegt:  »de  spelling  levert  geen  grond  van  tegenbedenking 
tegen  de  identiteit)  op:  men  weet,  dat  de  ouden  zeer  onregel- 
matig daarin  te  werk  gingen*"  —  Hierbg  komt  het  gebruik  van 
één  en  hetzelfde  wapen.  Dit  wapen  was  voor  Appelthom  (volg. 
een  wapenbord  van  1750  in  de  kerk  te  Otterloo),  voor  Appeldoorn 
(volg.  d'Ablaing,  Bidderschap  van  Yeluwe),  en  voor  Apeldoorn 
(volg.  Navorscher  XXIV,  113)  niet  anders  dan  op  goud  een  rood- 
getongde  adelaar  van  keel,  die  een  dwarsliggenden  zilveren  slentel 
Yoor  de  borst  draagt;  waarbg  in  aanmerking  moet  worden  ge- 
nomen, dat  de  beschrgving,  aan  het  bord  in  de  kerk  te  Otterloo 
ontleend,  den  arend  >gesnaveld  en  geklaauwd  van  zilver"  noemt. 
Die  roode  arend  zal  derhalve  het  wapen  vau  Apeltere  of  Apdtem 
moeten  wezen.  Evenwel  verklaart  Nghoff  in  zgne  noot  (loc.  cit), 


moeder  hg  bl.  20  Plavoirt,  en  bl.  114  Püdeooirt  noemt.  Paooirt  en  Padnoirt  tjjn 
hier  blijkbaar  identUch.  Nog  ziet  men  in  dit  Naamregisters  Zoelen  vermeld,  wst 
bl.  47  wordt  toegepast  op  Comelia  van  Soulen,  vroaw  van  Gracht  Cloeck,  die  in 
1689  ten  landdage  van  Velnwe  versoheen.  Wel  een  bew^s,  dat  men  eertyds  io 
de  spelling  der  geslachtsnamen  geen  vasten  regel  volgde.  Das  was  het  ook  met  óe 
plaatsnamen  gesteld.  Een  vluchtige  blik  in  de  registers  achter  Nyho£&  volamineai 
werk,  Venameling  van  Oorkonden,  kan  ons  hiervan  overtuigen. 


TAALKUNDE 


247 


dat  de  drie  ridders  van  1  nov.  1368^  Hendrik,  Johan  en  Dirk  van 
Apddom  op  hun  zegel  voerden  een  saatoir  échiqueté  (St.  Andries 
kruis  met  ruiten),  en  dat  dit  ook  reeds  het  zegel  was  in  groen 
was  van  Robrecht  van  Apelteren^  als  getuige  van  Otto  van  Mal- 
boi^,  toen  deze  ten  behoeve  deb  hertogs  van  Gelre,  80  juni  1342 
opdracht  deed  van  twee  deelen  van  den  grooten  en  den  smallen- 
tiend  te  Dieden  (vgl.  »Oork/'  I,  n®  31)4).  En  de  iBfldragen  tot 
de  Geschied,  van  Overgssel",  jaarg.  1875,  bl.  345,  leeren  ons,  dat 
Herman  van  Apeldoorn^  schepen  van  Deventer  in  1889,  amptman 
Tan  Zalland  in  1402^  met  een  ankerkruis  en  dat  Jacob  van 
Apeldoorn^  schepen  van  Deventer  inl390,  met3St.  Jacobschelpen, 
geplaatst  2  en  l,  waarboven  een  barensteel,  gezegeld  hebben. ' 
Deze  zegels  verschillen  geheel  van  bovengemeld  wapen,  en  als 
w^  ze  moeten  rangschikken  onder  de  wapenzegels,  waarvan  Ter 
GoQw  spreekt  in  zgne  Studiën  over  Wapen  en  Zegelkunde 
(Amst  1865),  bl.  194;  dan  komen  wg  tot  het  besluit,  öf  dat  hf^t  ge- 
slacht Apeldorn  of  Appeltern  den  rooden  arend  niet  eenparig  voerde, 
of  dat  dit  geslacht  eene  andere  figuar  (den  arend)  in  z:gn  wapenschild, 
en  wederom  andere  figuren  op  zgne  zegels  had;  —  even  als  Ter 
6onw  dit  1.  cit.  aantoont  van  Dirk  van  Wassenaer  (a''  1226),  die 
zegelde  net  een  sautoir  op  een  driedubbel  gefaasd  schild,  t^rwgl 
toch  de  halve  maan  de  bestendige  wapenfiguur  der  Wassenaeren 
is.  Nghoff  bericht  ons  ook,  dat  Dirk  van  Apeltdorn  dit  zegel  met 
het  sautoir^  briseerde  met  een  in  drieën  afhangende  barensteel 
(lambel  a  trois  pendans).  *t  Geschiedt"  zegt  schrgver,  »omdat  hg 
ait  een  jongeren  tak  was  gesproten."  Doch  ook  de  Deventer  schepen 
van  1390  gebruikte  de  barensteel.  Zoo  wg  het  laatstgestelde  alter- 
natief mogen  kiezen,  en  beweeren,  dat  al  de  genoemde  personen  tot 
een  en  hetzelfde  geslacht  behoorden,  den  arend  in  han  wapen  voer- 
den, en^  ten  minsten  wat  de  oudere  leden  betreft,  met  een  sautoir, 
een  ankerkruis  enz.  zegelden;  dan  blgkt  hieruit  de  oudheid  zoowel  als 
het  aanzien  van  het  riddermatige  geslacht,  hetwelk  in  de  beteekenis 
van  zgn  naam  (»bg  den  appelboom")  op  nieuw  een  bewgs  leveit,  dat 
eertgds  de  heeren  zich  noemden  naar  de  plaatsen  (hier,  de  plaatselgke 
gesteldheid)  van  het  land  hunner  inwoning,  en  niet  omgekeerd  *). 

^)  Hieraan  knoope  zioh  do  vraag,  of,  zoo  de  ntiAmdm^ng  IJsendoornznIsandaren, 
^  l  #gzeren'*  of  # ijzersterke  toren"  onjuist  is  (TgL  Nav.  XKVI,  56),  wQ  in  den 


246  TAALKUNDE. 

Wie  lost  mg  het  verschil  tasschen  wapen*  en  zegelfignnr  op? 
En,  vóór  alles,  wie  zegt  mg  op  voldoenden  grond,  naar  welke 
plaafs  bovengenoemde  geslachten  zich  allereerst  genoemd  hebben? 
Ik  vermoed,  naar  Appel tern  ia  Maas- Waal.  j.  ansfach. 

Bpreekw^se.  H^  weet  wel  waar  Abram  ^)  den  mosterd  haalt.  (Nav. 
XXVI,  bl;  83).  Dat  in  dii  spreekwoord  mosterd  nit  most  zal  ontstaan 
zgü,  schgnt  bedenkelgk.  Vooreerst,  omdat  men  ook  de  spreekwas 
heeft  duur  als  mosterd,  of  'i  is  dure  mosterd ;  en  deze  kan  onmogelgk 
op  ééne  Ign  gezet  worden  met  >peperdnur*';  wgl  mosterd  als  in- 
heemsche^  zaadrgke,  lobbige  plant  nooit  dunr  heeft  kunnen  zgn  ^). 
Tën  anderen^  dewgl  er  o.  i.  geene  reden  bestaat^  om  óns  spreek- 
fifOord  ald  èenè  teelt  van  dnitschén  bodem  aan  te  merken^  vermits 
volgens  HoeufiFt  (aangehaald  door  Barrebomée  ^)  ook  in  het  taai- 
eigen  viin  Breda  gezegd  wordt :  hij  weet  wel  waar  Bartel  den  mosterd 
haalt;  Als  men  in  aanmerking  neemt,  wat  velen  niet  bedenken, 
dat  met  het  spreekwoord  dikwgls  gezinspeeld  wordt  op  het  vet- 
keer  met  de  sekse,  terwgl  de  kennis,  die  men  van  het  fijne  van 
dat  verkeer  heeft,  vervolgens  wordt  overgebracht  óp  algemeene 
bekendheid  met,  en  ervaring  in  zaken ;  dan  voelt  men  zich  geneigd 
mosterd  te  duiden  als  eigentlijken  mosterd,  en  wel  in  zgne  prik- 
kelende kracht  ^  Wat  nu  de  variant  Bartel  betreft,  deze  is  een 


uitgang  van  dezen  plaatsnaam  (doorn)  niet  wellicht  het  ond-saksisch  dra  of  dra 
(=  boom)  in  den  datiTvorm  teragvinden;  zoodat  dan  deze  dorpsnaam  z.  ▼.  a.  rbij 
den  esschen-*'  of  #elzenboom*'  beteekent !  O.  Baddingh  keurt  deze  duiding  in 
sgne  Wandelingen  door  de  Betuwe  (1861),  bl.  S2,  wel  zeer  sterk  af,)  maar 
mr.  L.  Ph.  C.  van  den  Bergh  (Bijdragen  van  mr.  I.  A.  Nyhoff,  Y,  2S8)  staat 
ce  Toor.  Te  meer,  wijl,  gelijk  ons  Nav.  XXVI,  56  herinnerd  wordt,  de  dorpsnaam 
weleer  Isendra  luidde.    In  1088  komt  reeds  zekere  Lambertuê  de  hendra  voor. 

')  Abram  ia  veel  meer  populair  dan  Abraham. 

*)  De  spreekwys  dure  mosterd,  waarin  mosterd  uit  mutsaard  ontstond,  ziet  op  de 
groote  opöfieringen,  welke  de  ketters  zich  moesten  getroosten,  óm  niet  in  den  kijkert 
en  in  den  val  te  loopen ;  of  ook  wellicht  op  de  omstandigheid,  dat  hunne  goederan 
verbeurd  verklaard  werden. 

')  Vgl,  C.  F.  Zeeman,  Nederl.  Spreekwoorden,  enz.  (Dordr.,  Revers),  bl.  81; 
dese  geachte  schryver  ziot  echter  in  den  # mosterd  van  Abram**  eenen  #matsurd*\ 
ctt  wèi  het  brandhout  van  Gen.  22 : 1—14: 


TAALKUNDE.  240 

Tingerwgzing  om  in  Abram  niets  anders  dan  een  algemeenen  naam 
te  zien.  Of,  zoo  bg  de  vorming  van  het  spreekwoord  toch  nog  het 
allereerst  aan  den  uitermate  popniairen  aartsvader  der  Schrift  ge-» 
dacbt  isy  —  eene  zeer  subjective  kwestie!  —  dan  zal  men  niet 
den  Abraham  van  Gen.  22  : 1—14,  maar  den  Abram  van  Gen.  16  :  ia 
en  Gen.  25 : 1  voor  oogen  gehad  hebben ;  en  in  de  toevallige  keus 
van  den  naam  Abram  ligt  dan  o<  i.  het  eenige  verband,  dat  er  tas- 
seben dit  spreekwoord  en  den  Bgbel  is  te  vinden.  —  De  variant; 
hg  weet  wel  waar  Abram  den  mosterd  maalt^  kan  ontstaan  zgn, 
5f  uit  alliteratie,  öf  uit  de  omstandigheid,  dat  weleer  een  goed 
Yiiend,  die  bgzondere  oogmerken  had,  gezind  was  eenen  ander  »80 
grote  vrnntschap  to  doene". 

i.   A178J?ACH. 

Spreekwijze.  Hy  weet  wel  waar  Abraham  den  mosterd  haalt.  B^ 
al  de  verschillende  lezingen  die  -er  bestaan  vau  dit  spreekwoord, 
dat,  naar  't  schijnt,  overal  in  Nederland  en  Neder-Duitschland  be-^ 
kend  is,  maar  ook  overal  in  'n  eenigszins  anderen  form  en  in  'n 
andere  beteekenis  voorkomt^  kan  ik  nog  de  volgende  voegen. 

In  Friesland  is  deze  spreekwijze  in  alle  deelen  van  't  land  in 
gebruik.  Zoo  heeft  men  het  in  't  nederlandsche  Friesland  (tusschen 
Flie  en  Lauers)  in  den  meest  gewonen  form:  ht/  wit  wol  hwer 
't  Abraham  de  mustert  helleth,  en  in  de  meest  gewone  beduidenis 
van:  hg  is  niet  zoo  onnoozel  als-i  zich  voordoet,  niet  zoo  dom 
als-i  schgnt.  Maar  in  Oost-Friesland  geeft  het  'n  bedreiging 
te  kennen.  Daar  zeit  men:  ik  wil  di  vnserty  war  Abraham  de  mus-^ 
tert  malen  heth,  en  men  hecht  er  de  beteekenis  aan  van  »eine  Dro- 
hung^  die  wahrscheiniich  auf  Hineinwerfen  in  einen  mit  Schmutz 
angefuUten  Graben  deuten  soU"  (zie :  W.  G.  Kern  en  W.  Willms, 
Ostfriesland  wie  es  denkt  und  spricht.  Norden,  1869).  Maar  in 
Noord-Friesland  komen  nog  weer  gantsch  andere  verscheidenheden 
voor  den  dag.  Daar  zeit  men  in  't  dorp  Stedesand:  Hij  skall  de 
nog  wisse^  wer  Balm  de  muster  halt^  hg  zal  u  nog  wgzen,  waar 
Balm  de  mosterd  haalt,  dat  is:  hij  zal  u  nog  op  de  stang  rgden, 
bjj  zal  u  nog  op  uw  voorman  zetten,  hg  zal  u  nog  omstaan  leeren, 
lig  zal  nog  den  baas  over  u  spelen.  Te  Risum  in  Noord-Friesland 
is  dit  spreekwoord  eveneens  in  zwang,  maar  men  zeit  er  Moses, 


250  TAALKUNDE. 

in  plaats  van  Balm.  Te  Hattstedt,  en  op  d'  eilanden  Sylt  en  Am- 
ram  noemt  men  weer  Bartel  in  de  plaats  van  Balm,  maar  de  form 
waar  in  't  spreekwoord  in  't  dorp  Breklum  voorkomt,  name- 
lik :  Hi  shall  dei  nóg  ad,  wer  Batlef  de  mussels  halt  heth^  wgkt 
weer  van  alle  andere  af.  Zoo  als  men  ziet,  is  Abraham  hier  in 
'n  echten  noordfrieschen  Batlef,  Bartlef  veranderd,  die  nu  geen 
mutsaard,  geen  most  en  geen  mosterd  meer  haalt,  maar  mossels 
(zie:  M.  Nissen,  De  Freske  Findling.  Stedesand,  1875). 

In  d'omstreken  van  Göttingen,  Grubenhagen,  komt  't  spreek- 
woord weer  in  een  der  gewone  formen  en  beteekenissen  voor, 
namelik  als :  "kweten^  wo  Bartel  den  most  halt,  d.  h.  um  etwass  wohl 
> Bescheid  wissen"  (zie:  Schambach,  Wörterbuch  der  nieder-deut- 
schen  Mundart  der  Fürstenthümer  Göttiugen  und  Grubenhagen. 
Hannover,  1858).  Maar  in  d'  Altmark,  'n  deel  van  de  pruissische 
provincie  Saksen,  de  steden  Stendal,  Osterburg,  Gardelegen  en 
Salzwedel  met  d'omstreken  daar  van,  heeft  men  't  spreekwoord 
niet  alleen  in  den  gewonen  form  en  in  de  gewone  beduidenis: 
:i^Hê  fvêtj  WO  Bartel  'n  Most  haolt,  er  lasst  sich  nichts  einreden, 
»weiss  sehr  wohl  Bescheid",  maar  men  zeit  er  ook:  Hê  wêt,  wo 
Bartel  Most  waont,  hg  weet,  waar  Bartel  Most  woont.  En  van  deze 
laatste  lezing  wordt  zelfs  gezeid,  dat  ze  »richtiger  scheint,  denn 
>Most  (ungegohrner  Wein)  ist  bei  uns  nicht  im  Gebrauch"  (zie: 
Danneil,  Wörterbuch  der  altmarkisch-plattdeutschen  Mundart. 
Salzwedel,  1859). 

Eindelik  is  dit  veelverbreide  spreekwoord  ook  nog  in  Denemarken 
in  gebruik,  tronend  ook  al  weer  ia  'n  gewgzigden  form.  Het 
luidt  in  't  deensch :  Jeg  skal  vise  Dig,  hvor  David  kiöbte  öllet ;  dat 
is:  ik  zal  u  wgzen  (wgzen  u),  waar  David  het  bier  kocht  (kocht 
bier  het). 

Haarlem.  johan  wikklek. 

Klopje.  (XXVI,  bl.  80 )  Heeft  de  heer  VVinkler  het  juist  voor, 
dat  de  klopjes  in  Vlaanderen  den  3en  regel  van  St.  Franciscos 
volgen?  Ik  meen  wel  te  weten  dat  dit  de  Baggnen  zgn.  Het 
komt  mij  voor  dat  hij  deze  met  de  klopjes  verward.  Een  klopje 
is  wat  men  elders  noemt  een  kwezel^  in  Vlaanderen  en  Zeeuwscb 
Vlaanderen  zeer  goed  bekend  en   geminacht.   Het  zgn  maagden 


TAALKUNDE.  251 

die  den  gehuwden  staat  minachten  en  dien  ten  gevolge  den  onge- 
hawden  verkiezen.  Vaak  zgn  het  vr^willige  ziekenverzorgsters  en 
gYerige  bidsters  bg  de  lijken.  Gebeurt  het  een  enkele  maal  dat 
zulk  een  kwezel  zich  zelven  vergeet  en  er  een  levend  blgk  van 
komt,  dan  zegt  de  Vlaming  van  haren  galant  sprekende:  £i  ê 
Yan  'n  kwezel  *nen  ezel  gemakt.  —  Hg  heeft  van  een  kwezel 
een  ezel  gemaakt.  De  onkiesche  gevolgtrekking  spaar  ik. 

6.   P.    BOOS. 

Kobnnder.  De  vraag  op  bl.  88  gesteld  kan  toestemmend  worden 
beantwoord :  dit  blgkt  nog  uit  den  naam  van  het  dorp  in  Opster- 
land,  provincie  Friesland,  Lippenhuizen,  't  welk  vroeger  Eobunder- 
hoizen  werd  genoemd.  Het  friesche  woord  lippe,  Ijeap  beteekent 
kievit.  De  naam  Kobunderhuizen  komt  voor  in  de  bulle  van  paus 
Pias  IX,  betreffende  de  instelling  van  het  bisdom  te  Leeuwarden 
en  bg  Winsemius,  fol.  397.  poes. 

Kobnnder.  Ik  geloof  dat  er  meer  noodig  is  om  de  vraag  met  ja 
te  kunnen  beantwoorden.  De  vrager  is,  vermoed  ik,  op  dezewgze 
tot  zgne  vraag  gekomen.  Hg  heeft  gezien  dat  Lippenhuizen  in  vroe- 
geren  tgd  Kobunderhuizen  geheeten  wordt.  Hg  houdt  het  eerste 
deel  van  den  tegenwoordigen  naam  van  het  dorp  voor  IJeap  =  kievit 
en  dit  brengt  hem  tot  de  vraag,  zou  Kobunder  hetzelfde  beteekenen  ? 
Is  dit  zoo^  dan  is  er  ten  minsten  even  veel  tegen  de  zaak  zeggen 
als  er  voor. 

P.  Dat  het  eerste  deel  van  beide  namen  hetzelfde  beteekent 
is  niet  zeker,  het  is  zelfs  niet  waarschgnlgk.  Er  zijn  meer  plaat- 
sen die  twee  namen  hebben,  beide  zamenstellingen  wier  laatste 
deel  hetzelfde  is,  maar  wier  eerste  deel  verschillende  beteekenis 
beeft.  Op  Zuidbeveland  b.  v.  vindt  men  een  dorp  dat  den  naam 
draagt  van  Calishoek  en  's  Heeren  hoek.  Niemand  zal  wel  beweren, 
dat  die  namen  van  ééne  en  dezelfde  beteekenis  zgn. 

2°.  Plaatsnamen  die  eeuwen  lang  in  gebruik  zgn  worden  dik- 
wgls  vrg  wat  veranderd  en  bedorven :  het  zou  daarom  wel  mogelijk 
zgn  dat  Lippenhuizen  uit  Ljeapenhuizen  verbasterd  was.  Maar 
wanneer  wg  in  aanmerking  nemen  dat  Kobunderhuizen  vermoe- 
delgk  de  oude  naam  is  en  Lippenhuizen  een  latere,  in  betrekkelgk 


252  TAALKI7NDE. 

jongen  tgd  ontstaan^  dan  hebben  wg  geene  reden  om  het  waar- 
schgnlijk  te  achten. 

30.  Er  is  eene  afleiding  van  den  naam  te  geven,  die  wel  is  waar 
niet  meer  is  dan  eene  gissing,  maar  die  niets  tegen  zich  heeften 
waarbg  wij  geene  verbastering  behoeven  te  onderstellen.  Hg  kan 
namelijk  eene  zamenstelling  zgn  met  den  naam  Lippe,  die  in  Fries- 
land nog  in  gebrnik  is.  Dat  wg  in  een  groot  deel  der  namen 
van  onze  steden  en  dorpen  persoonsnamen  vinden,  is  bekend. 

4^  In  de  zamenstellingen  met  huizen  noemt  het  eerste  deel  den 
naam  van  den  persoon  die  daar  het  eerst  zijne  woning  bouwde, 
b.  V.  Tjallefansum,  of  het  meldt  ons  iets  aangaande  den  toestand 
dier  huizen,  of  hun  getal,  of  de  plaats  waar  zij  staan,  b.  v.  Nghusum, 
Veenhuizen,  Oosthuizen,  Surhusum  (d.  i.  Zuiderhuizen),  Zevenhui- 
zen. Of  er  zgn  die  naar  een  vogel  heeten?  Ik  weet  het  niet.  On- 
mogelgk  acht  ik  het  niet,  dat  er  enkele  gevonden  worden  die  ge- 
noemd zgn  naar  eenen  vogel  dien  men  tot  de  huisdieren  rekent, 
het  hoen  of  de  gans,  of  wel  naar  eenen  die  op  of  aan  het  huis  zgn 
nest  bouwt,  den  ooievaar  of  de  zwaluw;  maar  dat  men  eene  woning 
of  eenige  woningen  zou  genoemd  hebben  naar  den  schuwen  kievit, 
die  zgn  nest  bg  voorkeur  verre  van  de  huizen  maakt  en  het  voor 
het  oog  der  menschen  verbergt,  zou  ik  nog  al  vreemd  vinden. 

P.   LBENDBRTZ   WZ. 

Spreekw^se.  H^  is  van  het  hondje  gebeten,  voor :  »hg  is  trotsch.'' 
(XXVI,  bl.  151.)  Tuinman  zegt,  dat  die  spreekwgze,  als  ze  vol  is, 
aldus  luidt:  hij  is  van  het  hondje  Laatdunken  gebeten.  Maar  dit  ge- 
zegde is  mg  nooit  voorgekomen.  De  inlassching  van  Laatdunken 
is  ook  niet  noodig.  Ook  zonder  deze  kan  waar  zgn  wat  Tuinman 
verder  zegt,  dat,  namelgk,  de  spreekwijze  eene  vergelgking  is  van 
een  hoovaardige  met  een  uitzinnige.  Misschien  evenwel  is  *t  eene 
schertsende  aanduiding  van  den  trotschaard  als  van  iemand,  tot 
wien  men  niet  naderen,  wien  men  liefst  maar  ontwijken  moet, 
omdat  hij  bgtachtig  van  natnur  is,  gelijk  een  mensch,  die  een 
dollehondsbeet  ontving.  —  En  waarom  nu  hondje  en  niet  hondf 
Scherts  en  ironie  bezigen  gaarne  verkleinwoordjes.  Weet  iemand 
't  beter,  ik  houd  mg  aanbevolen  voor  eene  terechtwgzing. 

fi.   LAU&ILLABD. 


TAALKUNDE.  253 

V  E  A  G  E  N. 

Kajuit.  Vanwaar  het  woord  kajuit? 

Têsol  Wat  beteekcnen  in  eene  sotte  boerde,  de  Trawanten  gehee- 
ten  (bj  Moltzer,  Abele  spelen  bl.   212.)  de  woorden  van  de  maerte; 
Dat  mi  broeder  Everaet  seide 
Dnnct  mi  dat  u  nn  bevinde. 
Wanneer  ie  sinen  taau  bekinde 
Moeüe  met  eire  minnen  dolen. 

Betqen.  Waarvan  komt  betijen?  in  het  gezegde  »laat  hem  be- 
tgen**: laat  hem  z^n  gang  maar  gaan? 

[Betijen  is  verkeerde  uitspraak  en  schr^'fwgze  voor  betieën.  Tieên 
is  trekken  en  vervolgens  gaan  (zieNav.  XXIII.  357 — 362).  Betijen 
is  dus  begaan.] 

Laveeren.  Is  laveeren  =  wegens  tegenwind  scherp  bg  den  wind 
zeilen,  telkens  over  een  anderen  boeg,  een  basterd woord?  Waarvan? 
Bestaat  er  geen  goed  daitsch  woord,  *t  welk  dat  zelfde  uitdrukt, 
in  de  nederlandsche  taal?  Of  in  den  een  of  anderen  nederdoitschen 
tongval  ?  Of  misschien  een  verouderd  woord  ?  't  Is  toch  niet  denk- 
baar dat  ons  zeevolk  woord  en  zaak  van  eenig  romaansch  volk 
o?ergenomen  heeft! 

Kenau.  Is  Kenau  een  goed  duitsche  vrouwennaam?  Ewam  die 
naam  oudtgds  meer  voor^  of  is  de  bekende  Kenau  SimoLS  Hasselaer 
Tan  Haarlem  de  eenige,  die  dien  naam  droeg?  Kent  men  ook  de 
beteekenis  of  de  afleiding  er  van? 

JOHl)    CHUBL. 

[Ik  herinner  m^  den  naam  Kenou  nog  wel  eens,  maar  toch 
zelden,  aangetroffen  te  hebben ;  ik  heb  evenwel  niet  aangeteekend, 
waar.  De  naam  is  goed,  even  goed  als  Bernu,  en  Folku  die  op 
de  Igst  in  het  Belg.  Mus.  dl.  Y,  en  Ludu  en  Jildu  die  op  de  Igst 
van    Wassenbergh   voorkomen,  als  Fredu  te  vinden  b^  Schwar-- 


254  TAALKUNDE. 

zenberg  Charterb.  I.  f.  744  en  als  Beinou  en  Meinon,  die  nog 
heden  ten  dage  en  in  Friesland  en  in  Noordholland  niet  zeldzaam 
zijn.  Zg  hebben  alle  gelgken  oorsprong:  het  zgn  namelgk  aflei- 
dingen yan  mansnamen  op  old,  Bernu  van  Bernold,  Reinon  van 
Beinold,  Folku  van  Folkold  enz.  Even  zoo  Kenou  van  Kenold. 
Deze  laatste  naam  is  zamenstelling  van  kên  en  old.  Kin  is  de 
oudfriesche  vorm  van  ons  hoen^  even  als  zoeken^  groen^  zoet,  in 
die  taal  aêka,  grêfi^  swêt  luiden.  Old  is  wold^  toald.  Dit  zelfst.  naamw. 
zelf  vinden  wjj  in  onze  taal  niet.  Wel  echter  tre£fen  wg  bg  onze 
oude  schrgvers  het  werkwoord  wouden  (walden^  wolden)  aan,  dat 
heerschen,  besturen  beteekent.] 

Pelgrim.  Is  het  nederduitsche  woord  pelgrim,  het  hoogduitsche 
pilger,  het  friesche  pilgrom,  een  oorspronkelgk  germaansch  woord 
of  een  basterd woord  van  het  latgnsche  pelerinns?  Is  de  friesche 
doopnaam  Rlgrom  of  Pylgrom  dit  zelfde  woord?  Of  komt  dit  ^om 
overeen  met  het  engelsche  woord  groom,  en  met  groom^  gom,  gam 
in  de  woorden  bridegroom,  bruidegom  en  brautigam? 

[De  tweemaal  in  het  latgnsche  woord  peregrinus  voorkomender 
hinderde  den  Italiaan  en  hg  veranderde  daarom  de  eerste  in  de 
verwante  1  en  maakte  er  peUegrino  van,  even  als  hg  om  dezelfde 
reden  van  herberg  albergo  maakte  en  de  Franschman  yar  paraveredus, 
pcUefroi.  Wg  veranderden  bg  het  overnemen  van  het  vreemde 
woord  daarenboven  nog  de  n  in  m.  Dat  m  en  n  aan  het  einde  van 
een  woord  elkanders  plaats  vervangen  is  iets  wat  niet  zelden  voor- 
komt, 't  Is  ook  niet  vreemd:  wanneer  toch  eene  m  of  n  aan  het 
einde  wat  ondnidelgk  uitgesproken  wordt,  onderscheidt  men  ter 
naauwer  nood  welke  van  beide  het  is.  Verg.  b.  v.  lat.  septem,  novem, 
dêcem  met  ons  zeven^  negen^  tien ;  hoogd.  bueen,  boden^  thurm  met 
ons  boezem,  bodem,  toren  \  lat.  prunus  fr.  prune  met  ons  prutm. 
Onze  voornaam  PUgrom  is  hetzelfde  woord:  wg  vinden  dien  ook 
in  de  laatste  lettergreep  met  a  en  i  geschreven  b.  v.  Pügram  (1481) 
bg  Wagen  aar  Amst.  XI.  174,  P^t^nm  in  het  Goulsch  Ghronycxken 
bl.  42,  V.  Leeuwen  Bat.  Dl.  848J 

Roede  helden  [straat  te   Buren.  Te  Buren  heeft  men  eene  straat 
zoo  geheeten.  Vanwaar  deze  naam?  j.  anspach. 


255 

6ESUCHT-  EN  WAPENIÜNDE. 


Tan  den  HeiiTel  gezegd  Bartolotti.  Nav.  XXVI,  bl.  43  lezen  wg, 
dat  Caspar  van  den  Heuvel  gez.  Bartolotti  met  prins  Maurits  van 
Nassau  eene  reis  naar  Brazilië  deed.  Deze  kwalificatie  van  Maurits 
van  Nassau  is  niet  juist.  £r  wordt  bedoeld  graaf  Johan  Manrits 
van  Nassan-Siegen,  bggenaamd  de  Amerikaan,  geboren  in  1604, 
goayemeur  van  Brazilië  in  1636,  zoon  van  graaf  Jan  van  Nassau 
den  Jongeren;  kleinzoon  van  graaf  Jan  van  Nassau  den  Ouden, 
den  stadhouder  van  Gelderland  en  broeder  van  prins  Willem  I; 
zie  N.  6.  van  Rampen,  Levens  van  beroemde  Nederlanders,  II, 
133  vg.,  alsmede  Schlosser,  Algem.  Geschied,  d.  wereld,  XY,  293, 
299,  301,  307. 

Op  den  Jf av.  XXVI,  44,  45  vermelden  Johan  Baptista  van  den 
Heuvel  gez.  B.  zal  wel  toegepast  moeten  worden  wat  men  aan- 
treft in  het  Groot  Geldersch  Plakaatboek,  III,  76,  dat  h^  wenschte 
to^elaten  te  worden  tot  revisie  van  eene  taxatoire  sententie,  door 
de  landschap  van  Gelre  10  sept.  1701  gewezen,  welk  verzoek 
om  revisie  vroeger  door  dat  coUegie  niet  was  ingewilligd,  terwgl 
de  erfgenamen  van  Adriaan  van  Meeckeren  met  die  afwgzing 
hadden  ingestemd.  Bg  uitspraak  van  de  landschap  van  4  dec. 
1702  werd  Johan  Baptista  tot  die  revisie  toegelaten.  Op  welke 
aangelegenheid  wordt  hier  gedoeld?  Staat  ze  in  verband  met  den 
aanslag  of  het  transport  van  nederbetuwscfae  goederen,  ter  oorzake 
van  z^n  5  dec.  1679  gesloten  derde  huwelgk  met  Geertruid 
Dorothea  van  Golsteyn,  enz.  enz.  (zie  Nav.  t.  a.  p.)?  —  Eindelflk, 
Nav.  XXYI,  97  vernemen  w^  eene  filiatie  van  dit  geslacht,  welke 
in  de  aldaar  bl.  41 — 48  voorkomende  genealogie  niet  gemeld 
wordt,  en  wel  die  van  Ghristiaan  van  den  Heuvel  gez.  Bartolotti  tr. 
Maria  van  Erp,  uit  welken  echt  eene  dochter  sproot,  Maria  Ghristina, 
13  juli  1672  gehuwd  met  mr.  George  Ingels  enz.  Welke  Ghristiaan 
V.  d.  H.  Bart.  kan  dit  zgn?  Toch  niet  de  op  18-jarigen  leeftgd 
vermoorde  leidsche  student  van  bl.  42?  Of  is  hg  na  1617  omge- 
komen? En  zgne  vrouw,  Maria  van  Erp,  is  deze  de  zuster  van 
Jacoba,  Arnoudsdochter,  de*  vrouw  van  zgn  broeder  Willem,  Nav, 


256  GESLACHT-   EN   WAPENKUKDE. 

XIII,  bl.  280  als  GuUelmo  Ba^tolotti  aangeduid?  Doch  Maria  van 
Erp  was  (vgl.  Nav.  XIII,  bl.  280  met  ibid.  bl.  319)  gehuwd  met 
van  Uffelen  (23  nov.  1635  nog  in  leven).  Is  Ghrxstiaan  y.  d.  H. 
dau  haar  tweede  man  geweest?  Ook^deNav.  XXVI,  155  vermelde 
Victoria  kian  in  gezegde  genealogie  uiterst  moeilgk  eene  plaats 
bekom^n^  als  w^  in  aanmerking  nemen  dat  d^  zeeslag  bg  Ejjkdnin 
21  mg*  X67S  geley^rd  werd^     Voor  inlichting  houdt  sich  aanbe- 

CtosM^t  Tlytenhpgaert.  (Nav.  VIII,  bl.  4,  XXVI,  bl  91).  Achttien 
jaren  geleden  w^rd  in  den  Navorscher  de  vraag  gedaan:  ^bestaat 
er   eene   geslachtlgst  der  familie^  waaruit  Johannes  üytenbogaert 
is   gesproten,   of  is   die   geslachtl^'st  op  te  geven?**  De  vraag  is 
mjj  toen  ontgaan  en  ook  zou  ik  die  zoo  goed  niet  hebben  kunnen 
beantwoorden,    als   ik  er  nu  toe  in  staat  ben.    In  de  Brieven  en 
onuitgegeven  stukken  van  Johannes  Wtenbogaert,  verzameld  door 
H.    C.    Rogge   en   uitmakende   n°.    11    der   nieuwe   serie  van  de 
Werken   van   ons   Historisch   genootschap,    gevestigd  te  Utrecht, 
komt   in   het  eerste   deel    1868  eene  vrg  uitvoerige,  getoetst  aan 
eigene  familiebetrekking  van  den  ondergeteekende,  naauwkeurige 
genealogie   voor   van   gemeld   geslacht,    van    welk  stuk  het  zeer 
oude   origineel   in   een   haast  gerelacereerden  toestand  berust  op 
bet  Provinciaal   Archief  van  Utrecht.    Vooral  de  aanteekeningen 
van   den    overledenen    stedelgken   archivaris   Raven,  uit  het  rgke 
etadsairchief  genomen,  zgn  hoogst  belangrgk.    Daaruit  blgkt  o.  a. 
dat   de  naam   Wtenbogaert  in  de  eerste  helfk  der  16e  eeuw  door 
Wouter    Wtenbogaert^   even   als   door   zgne   zuster    Wendel  (= 
JBarthold  van  Weede :  zg  t  1534)  in  Bogaert  is  veranderd  en  door 
viele  zjjner  afstammelingen  alzoo  behouden  is,  maar  dat  door  een 
egjQor   achterkl^zo^en   Fjans,   na  den  dood  zyns  vaders  Gerard, 
weder  de  naam  van  Wtmbogaert  is  aangenomen,  waaruit  evenwel 
nog   geenszins  volgt,  dat  alle,  die  thans  Ujtenbogaert  of  Bogaert 
heeten,    van   eene   en   dezelfde   familie   zgn.     Het   tegendeel  zou 
veeleer   bew:gsbaar   zgn.     De   geslachtlgst,  beginnende  met  Immo 
Wtenbogaert  1300,  loopt^  jammer  genoeg,  niet  veel  verder  dan  tot 
de  tweede  helft  der  17e  eeuw.  De  heer  Anspach  zegt  (XXVI,  bl.  91) 
dat  Wendelina  Wtenbogaert,  dochter  van  Jan,  ontvanger  generaal 


OKSLACST-   W   WAPENKUNDt.  257 

ran  Holland  en  Westfrïesland,  de  eerste  vronw  was  van  Johan 
Baptista  van  den  Heavel,  gezegd  Bartolotti  (geb.  1644  f  1698). 
Volgens  de  bovenvermelde  genealogie  is  dat  niet  volkomen  jnist 
en  heette  zg  Wynanda.  Wendelina,  of  Weodelmoed  (Wten)  Bogaert 
was  de  dochter  van  Domiuicns  (Wten)  Bogaert  =  Alyt  de  Lang 
en  huwde  23  mei  1626  met  Adriaan  (Ambrosiusz.)  Roosmale  of 
van  Sosemael,  zoo  als  men  toen  schreef  en-  mogelgk  had  moeten 
blgven  schrgven.  De  groote  Johanoes  Wtenbogaert,  de  vroegere 
botprediker  van  prins  Manrits,  de  trouwe  vriend  van  Oldenbame* 
?elt,  stamde  evenzeer  als  bovengenoemde  Wynanda  en  Weudelina 
of  Wendelmoed  in  regte  Ign  af  van  [mmo  Wtenbogaert,  of  zoo 
men  zich  in  mogelgk  minder  fabelachtigen  tgd  wil  bewegen,  van 
Johan  Wtenbogaert  1438  =  Duve  Dedel.  Dit  alles  is  duidelgk 
zigtbaar  in  de  door  mg  bedoelde  genealogie,  welke  ik  allen  belang- 
stellenden ten  zeersten  aanbeveel  nader  in  te  zien. 
Utrecht.  J.  i.  D.  lïSFVSU. 

ïïit  het  Tynsboek  der  abdy  van  Hoog-EIten.  Aan  deze  abdg 
was  voorheen  de  halve  heerlgkheid  Lienden  leenroerig.  Volgens 
yan  Spaen  (Inleiding,  III,  441)  huwde  Johan  (naar  Butkens,  de 
negende)  heer  van  Lienden,  1^  Elisabeth  van  den  Berg  (Butkens 
noemt  haar  Elisabeth  of  Isabella  van  Polanen),  bg  wie  hg  eene 
dochter  won,  Johanna  ^),  later  gehuwd  met  Otto  (van  Arkel),  heer 
van  Heukelom  (f  1408);  2°  Margriet  van  Gennep,  bg  wie  hg  twee 
kinderen  verwekte,  Dirk,  heer  v.  Lienden  (gehuwd  met  Maria  de 
Homes)  f  1429  (volg.  Butkens  f  1408),  en  Johanna  (geh.  m.  Hendrik, 
heer  van  Uimnich),  die  tot  zoon  had  Johan  van  Gimnich.  Overleed 
Johan,  heer  v.  Lienden,  in  1381  (volg.  Butkens  in  1382,  onjuist ; 
zie  Ngh.  Oorkonden  m,  n^.  76);  zgne  weduwe  Margriet  van 
Gennep  hertrouwde  met  Johan  van  Loen,  heer  van  Heinsberg, 
waarbg  een  zoon^  Johan  van  Loen.  Deze  oordeelkundige  schrgver 
stelt  dus  geene  andere  beleeningen  dan  van  Johan  v.  Lienden 
(t  1381),  Dirk  van  Lienden  (f  1408  of  1429)  en  Johan  van 
Gimnich  (Johanna^s  zoon);  en  aan  zgne  opgaaf  sluit  zich  te  dezer 


^)  Door   ran  Leeuwen,   Bat.   lUnatr.,   p.   860  by  yergtsaing  naar  hare  moeder» 
SUnbeth  genoemd. 

18 


258  0S8LA0HT-    EN   WAPENCÜNDl. 

zake  Butkens  aan.  Het  Tgnsboek  evenwel,  aan  het  hoofd  dezes 
vermeld,  *t  welk  bl.  196  ze^:  >dat  halve  gericht  to  Lgnden 
(hoge  ende  leghe),  putte  en  de  galghe,  is  der  Abdien  van  Elteo, 
en  wie  een  heer  is  van  Lgnden,  die  heeft  dat  gepacht  van  der 
Abdien,  jaerlix  te  betalen  met  XIX  marken/*  —  w^'st  op  meerdere 
leenverheffingen,  in  dier  voege  dat,  zoo  niet  Ghergt  die  Kempe 
en  Alert  van  Lgnde,  dan  toch  die  vroawe  van  Hoekelom  ( Johanna 
van  Lienden,  beer  Johans  dochter),  Deric  die  Wolf  van  Lienden, 
die  vrouwe  van  Hensberch  (Margriet  van  Gennep),  Arnt  van  den 
Steen  en  de  vrouwe  van  Horn,  gravinne  van  Marre  en  Gamgach 
(Maria  de  Homes,  gravinne  van  Meer,  vrouwe  van  Duffelt)  met 
de  heerlgkheid  van  Lienden  met  den  Aelden  Hof  achtereenvolgend 
beleend  zgn.  Hier  doen  zich  verschillende  vragen  op.  1^  Wie 
zgn  deze  Gerrit  de  Kemp  en  Alert  van  Lgnden,  die  door  van 
Spaen  en  Butkens  beide,  als  heeren  van  Lienden  geheel  worden 
geignoreerd?  2°  Hoe  kan  Johans  dochter,  de  vrouwe  van  Hoekelom, 
met  Lienden  zgn  beleend  geweest,  daar  Margriet  van  Gennep, 
Johans  weduwe,  kort  na  haars  mans  dood  (in  1381),  optreedt  als 
vrouwe  van  Lienden  (zie  Nghofif.  Oork.,  III,  n°  76)  ?  3°  Hoe  is  het 
mogelgk,  dat  diezelfde  Margriet  van  Gennep,  door  haar  tweede 
huwelgk  >vrouwe  van  Heinsberg**,  nk  Dirk,  heer  van  Lienden 
(haren  zoon),  en  vóór  Dirks  weduwe  (Maria  de  Homes)  beleend 
kan  geweest  zgn?  te  meer,  daar,  volgens  sommigen.  Dirk  eene 
erfdochter  Margriet  zal  hebben  gehad,  die  op  17-jarigen  leeftgd 
stierf  (misschien  in  1409) !  4^  Wie  is  Arnt  van  den  Steen,  die  na 
1409,  volgens  het  Tgnsboek,  ook  onder  de  heeren  van  Lienden 
zal  moeten  geteld  worden  P  5°  Is  uit  genealogische  werken  be- 
kend, dat  Dirk  (lY),  voorlaatste  heer  van  Lienden  uit  het  geslacht 
van  Lgnden,  den  bgnaam  had  van  »de  wolf*?  Die  toegang  heeft 
tot  de  geldersche  Leenregisters  enz.,  helpe. 

J.   ANSFACH. 

Van  Bnohell.  Nav.  XXV,  522  wordt  de  getuigenis  aangehaald 
van  Yoetins  nopens  Amoldus  van  Buchell,  en  deze  o.  a.  genoemd 
>verae  religionis  studio  spectatissimus'*.  Ten  bewgze  hiervan  strekke 
dat  in  de  Eerkelgke  Historie  en  Outheden  der  zeven  vereen.  Prov. 
door  Frans   van  Mieris  (in  folio,  Leiden  bg  Haak,  Lnchtmans  en 


OS8LACHT-   EN    WAFENKÜHDlB.  259 

Langerak,  1726),  bl.  143,  aangaande  hem  te  lezen  staat:  >hg  was  tegen 
de  kerkdiensten  der  Roomsch-Eatholieken  al  vrg  wat  ingenomen, 
dewgl  hg  in  notis  ad  J.  Bekam  verklaart,  dat  »de  nap  van  den 
H.  Odolfas  volgens  den  lossen  waan  van  *t  gemeene  volk  ik  weet 
niet  wat  voor  een  kragt  zon  hebben*'.  >Doch  deze  kraght*',  zegt 
de  Eerkelgke  Historie,  >daar  hg  zoo  losselgk  op  schertst,  wordt 
dagelgks  door  de  werken  waar  gemaakt"  (sic).  —  Ook  zien  wg 
t.  a.  p.  vermeld  Emont  van  Buchell^  die  28  febr.  1532  zegelde  voor 
Ernst  van  Meerten,  kommandenr  van  St.  Jan  te  Baren.  Was  deze 
£.  V  B.  een  geërfd  persoon  in  de  Graafschap  en  van  deftigen 
stand;  hetzelfde  kan  men  zeggen  van  Agniet  van  Buchell^  vrouw 
?an  Hnbert  van  Buren  Dirkszoon,  welke^  terwgl  haar  man  in  1548 
beleend  werd  met  een  huis  en  hofstad,  genaamd  Reygersfort  te 
Boren,  in  1555  zelve  dat  leengoed  ontving  (zie  Nav.  XVII,  124). 
Zg  schgnt  derhalve  toen  zgne  weduwe  geworden,  en  in  1570  over- 
leden te  zgn ;  want  in  dit  jaar  werd  Balthasar  van  Buren,  hoogst- 
waarschgnlgk  zoon  dezer  echtelieden,  bg  transport  van  Hubert 
voorn,  beleend.  Uit  Nav.  XXVI,  156  leeren  wg,  dat  Emöt  (Emont 
=  £dmund?)  van  Buchell  stadhouder  was  van  den  lande  van  Buren, 
gehüwd  met  Judith  van  Zuglen  van  Blasenburg,  en  dat  straksge- 
Qoemde  Agniet  (Agnes),  zgne  dochter,  uit  een  tweede,  of,  wat  wel- 
licht meer  waarschgnlgk  is,  uit  een  eerste  huwelgk  met  (van  Weede 
of)  van  Wees  een  dochter  had,  genaamd  Judith,  die  de  vrouw  werd 
Tan  Walraven  Pieck  (f  omstr.  1595)  van  Wolfsweert  (onder  Op- 
beasden  of  Wageningen?)  —  Aan  Maagdaleen  van  Buchel^  gehuwd 
met  Ggsbert  van  Doorne  (Doerne)  van  Zuilichem,  herinnert  ons 
Nav.  XX,  212.  —  Een  Tlieodorus  van  Buchell  komt  vooronder  de 
ridders,  die  met  Willem  grave  van  Nieuwenaar  aan  het  hoofd, 
de  erfland vereeniging  van  het  rhgusche  aartsstift  Keulen  onder- 
teekendeu  in  1550 ;  zie  Perwerda,  Nederl.  Stam-,  Geslacht-  en  Wa- 
penboek, 7«  gener.  van  der  Capellen.  Wat  is  dit  voor  een  erf- 
landvereeniging? 

J.  ANSPACH. 

Pantaleon.  (XXVI,  bl  97—100).  In  Sligtenhorst,  Geld.  Ge- 
schied., bl.  59,  vindt  men,  dat  Ermgard  (volg.  Velpen,  Irmentruyd), 
dochter  van  den  grave  van  Zutfen  (volg.  Velpen,  Johan,  broeder 
Tan  Godschalk),   nicht  van  keizer  Hendrik  III,  na  zich  aan  de 


260  OJSSLA.CUT-    l£N    WAPSNKUNDK, 

kerk  verbonden  te  hebben,  zich  omsir.  1050  naar  Keulen  begaf, 
en  na  driemaal  met  een  heiligen  gver  naar  Aome  gereisd  te  s^n^ 
Suchtelen  (thans  een  praissisch  stadje  by  Kleef)  en^  het  slot  Aspel 
(thans  het  dorp  Aspelt,  bezuiden  de  stad  Luxemburg  op  deFran- 
sche  grenzen?)  met  al  zyn  toebehooren  schonk  aan  het  klooster 
Tan  St.  Pantaleon.  Haar  broeder  Herman,  graaf  van  Zutfen,  werd 
in  1082  (negende)  abt  van  dit  klooster,  waar  hy  in  1094  een 
bedeplaets  »(vicaiie)'*  liet  stichten  »ter  eeren  van  't  hejligekru^s 
ende  de  twaelf  Leerlingen  onses  Heeren'\  'Het  klooster  verkreeg  dus 
in  den  loop  der  elfde  eeuw  reeds  hoogstaanmerkelgke  bezittingeD. 
(Tot  aanvulling  van  straksgen.  art  in  Nay.  XXVI,  100  strekke, 
dat  Pantaleon  mg  ook  als  doopnaam  is  voorgekomen  in  PardhaUon 
Orttüijn,  Danielsz.,  als  proponent  beroepen  16  mrt  1692  te  Weurt 
(bg  Ubbergen,  cl.  Ngmegen);  dec.  17C6  te  Heteren,  f  17  mei 
1729;  zie  de  Jongh,  Naamlyst  d.  predd.  v.  h.  Geld.  Synode, 
bl.  383). 

1.   ANSPACH. 

Oedaoht  van  Cattenburch  (XIX,  bl.  589;  XX,  bl.  157,  467; XXI, 
bl.  313). 

Anna  van  Cattenburch,  dochter  van  v.  C.  en  van  ....  Pa- 

voirt|  gehuwd  met  Wgnand  van  Delen  tot  Laer,  Evertszoon  ex 
Wilhelmina  (Willemke)  van  den  Broeck,  vermeld  op  de  ridder- 
cedul  voor  *t  kwartier  van  Yeluwe  van  't  jaar  1555,  verschenen 
ten  landdage  tot  1570»  even  als  in  1563  op  het  appellationsge 
richt  (d'Ablaing  v.  Giesseuburg,  Ridderschap  v.  Veluwe,  bl.  20).  Z^ 
is  vermoedelgk  omstr.  1562  overleden,  want  in  dit  jaar  richtte  zg 
met  haren  man  een  magescheid  op  tusschen  hunne  twee  zoons  en 
vier  dochters,  ten  overstaan  van  Cornelis  van  Delen,  landdrost 
van  's  Heerenberg,  Johan  Hackfort,  Brand  van  Delen  en  Albert 
van  Delen  Corneliszoon ;  terwgl  Wgnand  van  Delen  gezegd  wordt 
in  1572  nik  z^ne  vrouw  overleden  te  zgn.  —  Bg  het  huwelgk  van 
den  oudsten  zoon  dezer  echtelieden,  Evert  van  Delen  tot  Laer,  in 
1555  op  de  riddercedul  van  Ngmegen  verschreven  als  riddermatig 
geërfde  te  Byswgk  (Nederbetnwe),  in  1562  te  Laer  met  Elisabeth 
van  Leeuwen,  Albertsdr.  ex  Hillegonda  van  Meerten,  wonende 
te  Rgswgk,  getrouwd,  komt  onder  de  huwlgksvrienden  des  bmide- 


OB8LACHT-   EN  WAPEKRUHDE.  261 

(behalve  zgn  vader  Wijnand  v.  D.  en  zgna  vaders  broeder, 
Brand  v.  D.)  voor: 

Johan  van  Cattenbnrch,  vermoedel^k  een  broeder  zgner  moeder. 

Een  Johan  van  Cattenborch  behoorde  onder  de  officieren  der  Tiel- 
8che  burger^,  die  wegens  hunne  Bemonstrantsche  gevoelens  20  aug. 
1620,  op  last  van  den  prins  van  Oranje,  door  den  magistraat  dier 
stad  ontslagen,  en  niet  weder  aangesteld  z^n  (Mr.  E.  D.  Bink, 
Beschrgving  v.  Tiel,  bl.  76).     Hg  was  toen  luitenant. 

Mr.  Willem  Hendrik  van  Cattenburch,  raad  en  burgemeester  te 
Gouda  in  1709;  vgl.  Oudheden  en  Gestichten  der  Megerg  van 
'sHertogenbosch,  uitg.  v.  1749,  bl.  291,92  (zie  Kav.  VI,  bl.  190). 

Zij  voerden,  hoogstwaarschgnl^k  allen,  op  zilver,  drie  molengzers, 
2  en  1,  van  sabel.  j.  anspaoh. 


V  R  A  €  E  N. 


Ben  gedaohtwapen.  Zoude  iemand  rog  ook  kunnen  opgeven  welk 
geslacht  gevoerd  heeft,  een  veld  van?  (waarschgnlgk  zilver)  met 
3  pais  van?  (waarschgnlijk  rood)  en  een  franc  quartier  van?  met 
acht  sterren  van?  geplaatst  3—2—3? 

Arnhem.  N. 

Boerhave.  Was  Boerhave  een  Fries  van  afkomst?  Behoorde  't 
geslacht  Boerhave  oorspronkel^k  't  huis  in  een  der  friesche  dorpen 
die  Boerhave  heeten  (Burhafe  b^  Witmund  in  Harlingerland ; 
Burhave  in  Butjadingerland)  ?  john  chtjel. 

Oeilachten  v.  Cleqbnrch  en  van  der  Veer.  Christiaen  van  Clegburch, 
in  1586  d^kgraaf  van  Schieland,  was  gehuwd  met  Margaretha 
Hnbertsdochter  van  der  Meer. 

Kan  iemand  ook  iets  betreffende  deze  personen,  hunne  afstam- 
ming en  nakomelingen  mededeelen?  n.  stbbrevklt. 


262 


QB8LA0HT-  EN   WAPifiNKUKDIfi. 


Geslacht  Soholte.  Ean  iemand  mg  de  op  de  onderstaande  genealogie 
ontbrekende  namen  en  zoo  mogelgk  de  geslachtwapens  mede- 
deelen,  het  zal  mg  aangenaam  zgn. 


•  •  • 

Dirk  Schelte 

en 


Vincent  Schelte 

en 

en 

•  •  .  .  Fontegn 

Elisabeth  Schelte 

Isaak  Schelte 

Anna  Schelte 

Johanna  Schelj 

en 

en 

en 

en 

•  •  •  •  Mierink 

.  .  de  Swaan 
Nikolaas  de  Swaan 

.  .   Drakenbui] 

V       V       V        V      mM^m^^^^^mm^ 

Maigaretha  Mierinh 

Susanna  Drakenbl 

en 

en 

en 

Nicolaas  de  Swaan 

Margaretha  Mierink 

Gerard  Bouritiai 

Johanne  Maria 

Elisabeth  Schelte  Esther  Geertrug 

Isaak  Schelte 

Schelte 

Schelte 

geb.  julg  1738 

geb.  .   overl . . . 

geb 

geb 

overl.  jnlg  1787 

gehuwd  den . . . 

overl 

overl 

gehuwd  den  .  • 

met 

gehuwd  den  . . . 

gehuwd  den . . 

met 

Arnold  üblink. 

met 

met 

Dirk  ▼.  d.  Menlen 

Abraham  Clemens  Jan 

zn Swaan 

geb 

geb 

overl.  1784 

overl.  september  1785 

Arnhem^  maart  1876. 

De  Oenestet.  Is  de  dichter  de  Genestet  te  Bloemendaal  by 
Haarlem,  of  te  Uozendaal  bg  Arnhem  overleden  en  begraven? 

Is  het  geslacht  de  Genestet  van  franschen  of  van  duitschen 
oorsprong?  De  naam  van  dit  geslacht  doet  zoo  wel  een  fran- 
schen als  een  duitschen  oorsprong  waarschgnlgk  zgn. 


[De  Genestet  gestorven  en  begraven  te  Bozendaal  1861.] 


GS8LACHT-   hV   WAPÜNKCmDE.  263 

tMtecht  HodBbon  enz,  Albertas  Hodshon,  geb.  te?  st.  te?  tr. 
te?  Sasauna  Maria  van  der  Hoop,  geb.  te?  st.  te?  £n  wie  waren 
honne  wederzgdsche  ouders? 


Job  Hugo  de  Wildt,  geb  te?  st.  te?  tr.  te?  Geertrai  Bosboom, 
geb.  te?  tr.  te?  en  wie  waren  hunne  ouders? 


Willem  Eerkman,  geb.  te?  st.  te?  tr.  te?  Alida  Six  Willemsdr. 
Hierbg  : 

Ie.  Willem,  die  volgt. 

2e.  Oerrit,  ongehuwd  gestorven. 

Willem,  geb.  teP  enz.  tr.  te  Sluipwijk  den?,  N.  N.  waarbg 
een  zoon  Willéh  Eerkman,  waarvan  verder  niets  bekend  is.^ 


Nicolaas  Schellingwou,  geb.,  st.,  tr.  te?  Maria  van  Commer- 
stegn,  dochter  van  Jan  en  Alida  Reael,  waarbg: 

Ie.  Margaretha,  ongehuwd  overleden. 

2e.  Alida,  gehuwd?  kinderen? 

Maria  van  Gommerstegn  huwt  ten  2den  Gerard  Schatter,  geb. 
st.?  en  wint  hierb^: 

Ie.  Mattheus  Gerard  Schatter. 

2e.  Jan  Comelis  Schatter. 

Van  beide  niets  bekend. 

Ik  kan  nog  opgeven,  dat  in  de  Ned.  Jaarboeken  (aug.  1750) 
eeoe  sententie  voorkomt  tegen  een  zekeren  J.  C.  Schatter  te 
Groningen  gewezen.  Uit  die  sententie  bl^kt,  dat  voornoemde 
Schatter  bg  vonnis  van  24  febr.  1724,  was  geêxcuseerd  van  de 
cnratele  over  de  kinderen  van  J.  W.  Ripperda  en  Alida  Schellingwou. 


MENGELINGEN. 

Hederlandflohe  spot-  en  scheldnamen.  ISav.  XXVI,  103  wordt  naar 
den  oorsprong  dier  spot-  en  scheldnameo  gevraagd,  en  terecht  naar 
bet  Algem.  Register  I  en  U,  verwezen,  waaruit  blgkt,  dat  dit  Tgd- 
Bcbrift  zich  aan  de  behandeling  dezer  rubriek  verre  van  onbetuigd 
liet.    Ook  Nav.  XXI,  56,  627,  XXU,  479,  XXIU,  541  en  XXV, 


264  MBNaBLINf^EN. 

52, 155,  treft  men  bgdragen  aan  tot  deze  stof,  welke  o.  i.  dan 
alleen  eenig  belang  kan  inboezemen,  als  de  spotnamen  aan  ge- 
schiedkundige bgzonderheden  of  eigenaardigheden  nit  het  volksleven 
hun  ontstaan  danken  (vgl.  Nav.  III,  372,73;  Böblad  1854,  bl. 
xxxvin;  Bflblad  1855  bl.  xxii;  VI,  206;  VIII,  104.  167,  IX,  105, 
339,  365;  XHI,  128,  223;  XVI,  160).  De  Nav.  VI,  109,  311; 
VII,  171,  XIV,  317  vermelde  voorbeelden  evenwel  zijn  van  veel 
minder  allooi,  vermits  ze  hoogstwaarschgnlgk  grootendeels  uit 
flauwe  aardigheden  zgn  voortgesproten.  En  wie  zal  ook  het  >Lange 
Adieu"  van  Eduwaert  de  Dhene  (Nav.  III,  374)  interessant  vinden? 
Tenzij  ze  op  -Nav.  Bgblad  1854,  bl.  xxxviii  en  ix  vermeld  mogen 
z^n,  —  want  mgn  exemplaar  is  aldaar  van  bl.  xiv  af  defectief ! — 
kan  ik  aan  laatstgenoemde  voorbeelden  nog  toevoegen :  Hengelo  »che 
wind^  Deldener  kwekweschuddera  (aan  de  kweepeer  ontleend  ?),  Olden- 
zaahcke  gruppendr..ters^  Bomer  melvr etters  (nieeleters,  wgl  te  Bome 
van  ouds  3  of  4  molens  stonden),  welke  alle  op  Overgssel  betrek- 
king hebben;  en  zoo  zegt  men  ook:  het  meel  van  Bome  verstuift 
door  den  wind  van  Hengelo^  in  welke  uitdrukking  de  nagver  tus- 
Bchen  twee  dicht  bg  elkaar  gelegen  dorpen  spreekt.  De  dorpe- 
lingen te  Eek  en  Ingen  (Nederbetuwe)  werpen  elkaar  wel  eens  de 
benaming:  Ecksche  en  Ingensche  tdadden  ')  naar  het  hoofd.  En 
toen  de  nieuwsbladen  in  ons  vaderland  gewaagden  van  de  toebe- 
reidselen,  welke  in  de  steden  en  ten  platten  lande  gemaakt  werden 
om,  ieder  in  zgnen  trant,  het  krooningsfeest  van  onzen  geëerbie- 
digden  koning,  12  mei  1874  waardig  te  vieren,  werden  in  een 
artikel  der  Tielsche  courant  de  inwoners  van  Enspijk,  als  Enspiksche 
hanenknippers  begroet,  dewgl  uit  dit  dorp  in  den  Tieler waard  een 
stem  was  opgegaan,  die,  tot  opluisteting  der  feestelgkheid,  hanen 
tegen  elkander  in  *t  strgdperk  wenschte  te  doen  treden,  nadat 
men  dit  fiere  ploimgedierte  van  zijn  vederbos  zou  hebben  ontdaan ! 
Uit  dit  voorbeeld  ziet  men,  hoe  toevallig  en  op  wat  kinderachtige 
manier  dergelgke  spotnamen  soms  ontstaan. 

Het   Boek   der   Uithangteekens    van    mr.  J.  van  Lencep  en  J. 
ter   Gouw   bericht  ons  (II,  174),  dat  mtvoet  de  spotnaam  is,  dien 


*)  Klad  =s  klu,  klis,  gesloten  knop   Tan  kliisekrnid;  mtar  ook,  klad  =s  tqü 
Ttoiiwmwiitcb. 


tflKGELINQBN.  265 

de  inwoners  van  Aalst  (Oost* Vlaanderen?)  dragen  gezamentlgk 
met  dien  van  drcuxievj  en  dat  men  te  Anttoerpm,  op  de  Melkmarkt^ 
aan  een  goederenwinkel  in  1868  las,  niet  in  den  Witten  Voet,  maar 
in  den  Witvoel;  dat  die  van  Akkergem  (bg  Gent  in  Oost- Vlaande- 
ren) Akkergemsche  koolkappera  worden  bggenaamd;  en  dat  men 
ran  Drenter  poepen  spreekt,  die  Bredero  over  ééne  kam  scheert 
met  Walen  en  Moffen.  Deventer-koek  was  in  de  16e  eeuw  een 
scheldnaam,  dien  men  een  st^'ven,  droogeu,  langen  lummel  toe- 
dawde,  zoo'n  boonstaak  als  dien  Reinier  Adriaensz.,  die,  bg  As- 
selgi),  naar  Saartje  Jans  komt  vrgen  en  ons  door  Troost  is  afge- 
beeld; ja,  Hooft  vermeldt  als  een  merkwaardigheid,  hoe  de  Bar- 
gerweezen  te  Amsterdam,  toen  zij  waren  ibezeeten  met  booze 
geesten*',  zelfs  mynheer  den  schout  voor  een  >Deventer-koek*' 
scholden,  »»omdat  hg  van  wanstallighe  lengte  was**  **  (aangeh. 
werk,  II,  229).  De  Deventerschen  hadden  in  mgue  jeagd  met  de 
Drentenaars  den  scheldnaam  poepen  gemeen.  De  Schiedammers 
werden  voor  toovenaars  gescholden^  nog  lang  na  het  einde  der 
16e  eeavr,  toen  in  hunne  stad  een  heksenproces  was  gevoerd,  ten 
gevolge  waarvan  men  vgf  vrouwen  ten  vure  doemde.  Met  het  oog 
hierop  schreef  een  delfsch  banketbakker  in  de  17e  eeuw  op  zgn  luifel  * 
Hier  verkoopt  men  suikerbanket  met  looveren. 
Twintig  van  Schiedam^  negentien  kunnen  toovereti. 
Hg  deed  dit  uit  weerwraak  over  de  hatelgkheid  van  een  schie- 
damschen  confrater,  die  op  zgn  luifel  had  staan: 

Suikerbanket 
Zeer  net 
Men  u  verkoopen  sal, 
Twintig  van  Delft^  negentien  mal. 
Het    Boek    der   Uithangteekeus,    waaraan    deze    bgzonderheid 
nopens  de  gverzncht  tusschen   Delft  en  Schiedam  ontleend  is  (I, 
285),  gist,   dat  de  schimpscheut,  vervat  in  den  laatsten  regel,  zal 
zgn    voortgevloeid    uit    de    delfsche    kalverschieterg     van    1573, 
waaromtrent  Nav.   III,   373,  IX,   105   ons   op   de  hoogte  brengt. 
£n,  inderdaad,   het  is  opmerkelgk,  dat  men,  blgkens  de  Koddige 
Opschriften  (I,  74),  juist  uit  een  Schiedamsch  glasschrift  verneemt,  hoe 
De  Delfse  vrome  Burgerg 
Hebben  in  Duc  d*Alvaas  tgden 


266  MENOBIilKGEN. 

En  *)  van  de  Spaansche  mniterg. 
Daarom  de  moed  niet  laten  gigden: 
Maar  schoten  met  een  groot  gedruis, 
En  ongemeene  dapperheden 
Een  kalf,  ter  sgde  van  't  kroithnis, 
Met  kruit  en  loot  door  al  sgn  leden. 

Worden  hier  de  Delvenaren,  als  kalverschieters,  voor  mal  ver- 
klaard, Nav.   XVI,   224  herinnert  aan  de  uitdrukking  malle  Am- 
sterdammers^   waarvan    reden   gegeven   wordt   in  no.   204  en  205 
des   4en   deels   van  het  spectatoriale   tgdschrifb  De  Philanthrope. 
Wgl  ik  dit   geschrift  niet  kan  raadplegen,  rgst  de  vraag  bg  mg 
op,  of  eene  soortgelijke  oorzaak,  als  die,  welke  de  brug  van  1779 
over   het  amsterdamsche   Werkhuis   (vlg.   Nav.   XXV,    831,  436) 
met  den  naam  van  Mallebrug  bestempelde,  die  uitdrukking  in  het 
leven   geroepen  hebbe?   Aan  den  heer   ter    Gouw,  die  (Uithang- 
teekens,  I,  286)   mededeelt,  dat  de  spotnaam  Amsterdamsche  koek- 
eter (vgl.  Nav.  XIV,  31),  ook  voorheen  op  uithangborden  van  bak- 
kerswinkels  prgkte,  komt  het  niet  onwaarschgnigk  voor,  dat  deze 
^eeuwenoude    titel"    ontleend    is    aan    de    dappere  opgewektheid, 
waarmede  de  Amsterdammers,  bg  toenemende  handel  en  welvaart, 
Sinterklaasfeest   vierden    (zie   zgn  opstel  Sinterklaas,  in  het  Jaar- 
boekje  Holland,    onder    redactie    van  mr.  J.  van  Lennep,  1862, 
bl.  83);  want  »nergens",  getuigt  hg,  » wordt  Sinterklaas  zoo  har- 
telgk  en   volop,  zoo   rgkelgk  en   algemeen   gevierd   als   bg  ons" 
(ibid.    bl.   96).   Dezelfde  schrgver  verhaalt    in    zgne  Studiën  over 
Wapen-    en   Zegelkunde   (1865),    bl.    25,   dat   de    Iftrechtenaren 
St.  Maartensmannen   (vgl.  Nav.  IX,  362,  no.  495)  genoemd  wor- 
den, omdat  Utrecht   weleer  zegelde  met  het  beeld  van  St.  Maar- 
ten te  paard,  terwgl  de  banier  dezer  stad  schuins  doorsneden  was 
van  wit  en  rood,  met  het  beeld  van  St.  Maarten  in  het  wit.  — 
Nav.  III,  373  wordt  opgegeven :  Heusdensche  wieldraaijers  en  Vlitr 
singer  Jlesschedieven,  welke  benamingen  haren  oorsprong  vinden  in 
de  wapens  dier  steden;  want  Vlissingen  voert  eene  fiesch,  en  de 
voormalige  Heeren  van  Heusden  hadden  écartelé,  1  en  4  in  sino- 
pel   een   gouden   wiel,   2  en  3  in  goud  een  wiel  of  rad  van  keel. 


*}  In  da  tyden  van. 


UKNQBLIMOEK.  267 

» Weleer*',  zegt  het  Boek  der  Uithangteekens  (I,  285),  over- 
maakte men  zich  met  allerlei  rgmen,  waarin  de  steden  \an  'teen 
of  ander  gewest  gekarakteriseerd  werden,  en  zgn  ?ele  van  die 
rgmen  uiterst  laf,  niet  zelden  toch  wordt  de  herinnering  van  een 
eigenaardigen  volkstrek  of  historische  bizonderheid  er  in  bewaard*'. 
Ten  bewgze  citeert  het  een  rgm,  hetwelk  de  geaardheid  der  bewo- 
ners van  Zeelands  zes  stemhebbende  steden  aanduidt,  en  dat  wg 
iiier  overnemen,  omdat  het  eenigsins  anders  laidt,  dan  het  Nav. 
VII^  74a  vermelde,  aldns: 

Drie  Middelburgers^  twee  Koopluy, 

Diie  Vliêsingers^  twee  Stroopluy, 

Drie  Veerenaars^  twee  Nassonluy, 

Drie  Goesenaars^  twee  Bouluy, 

Drie  Zierikzeênaars,  twee  Advokaten, 

Drie  Tertolenaars,  twee  Soldaten. 

In  op.  land.  wordt  beweerd,  dat  men  dit  rijm  omstr.  1700  op 
het  nitbangbord  van  een  herberg  buiten  Tholen  las;  terwgl  wg 
Nav.  t.  a.  p.  vernemen,  dat  het  voorkomt  in  de  Ledige  Uren  (Vlis- 
ringen,  1711)  van  A.  Uytterschout,  alsook  in  de  Koddige  en  ern- 
stige Opschriften,  I,  115.  Wie  is  nu  de  schrandere  bol  geweest, 
die  het  uitdacht?  de  tholenschen  herbergier? 

De  Gentsche  stropdragers  van  Nav.  IX,  339  vindt  men  terug  in 
het,  Uithangteekens,  I,  287  aangehaalde  distichon: 

Magnis  Bruxella  viris,  formosis  Bruga  puellis, 
Oandavum  laqueis  gaudef,  Mechlinia  stultis; 

wat  veel  overeenkomst  heeft  met  het  a.  w.  vermelde  rgm  op  de 
vier  brabantsche  steden,  op  een  uithangbord  te  Antwerpen : 

Leuven  zich  met  drank  verblgd, 

Mechelen  veel  sotten  slgt, 

Brussel  voert  een  grooten  staet^ 

Antwerpen  heeft  de  Lepelstraet. 

De  Lepelstraat  te  A.  was  in  de  dagen  van  den  dichter  Huyghens, 
een  «steeghjen  van  der  minnen",  van  vriendelgke  nimfen  overvol, 
gelgk  de  Zandstraat  te  Rotterdam.  Of  ze  het  nog  is,  weet  ik  niet. 

Ten   einde    in    dit  tgdschrift  zooveel  mogelgk  bgeenkome  wat 


268  MBNGBUNOBN. 

ter  zake  dient^  nemen  w^  nit  De  Uithangteekens  t.  a.  p.  nog 
het  volgende  rijm  over,  dat  waarschgnigk  op  een  nithangbord, 
misschien  op  een  glas  heeft  gestaan,  en  al  vrg  oad  is: 

Die  te   Utrecht  is  geboren 

En  te  Leuven  lag  ter  schole 

En  te  Douay  leerde  Wals  (Fransch): 

Is  een  mnitmaker  in  zgn  hals. 

Dit  r^'m  wordt  aldas  toegelicht:  ^denkelijk  ontstond  het  in  de 
eerste  jaren  der  16e  eeuw,  toen  Utrecht  met  zgn  Bisschoppen  over- 
hoop lag,  de  Hoogeschool  te  Lcnven  om  den  vrgzinnigen  geest 
harer  leerlingen,  en  Fransch  Vlaanderen,  vooral  Douay,  wegens 
groote  kitteloorigheid  op  't  punt  zgner  rechten  en  vryheden,  be- 
rucht waren.  Er  is  echter  nog  een  andere  lezing  daarvan,  die  door 
prof.  Vreede  in  zjn  Geschied-  en  Letterkundige  Herinneringen, 
2e  stuk^  bl.  71  is  aangehaald: 

Die  te  Gendt  is  geboren 

En  t'  Utrecht  licht  ter  schole 

En  te  Luyck  leert  z^n  wals 

Is  een  muytmaker  door  zijn  hals: 

En  koom  dy  dan  noch  wat  te  kort 

Soo  moech  d^  aenspreken  die  van  Dort, 

Er  waren  van  dergel^ke  rgmen  doorgaans  velerlei  varianten 
in  omloop,  omdat  ieder  ze  toepaste  op  zoodanige  plaatsen  en  om- 
standigheden, als  h^'  op  't  oog  had,  en  ze  zelfs  vermeerderde  om 
er  nog  andere  in  te  betrekken,  gelgk  hier  met  Dordrecht  het  geval  is." 

Tot  zoover  De  Uithangteekens.  Raadplegen  wij  au  vervolgens  Het 
Boek  der  Opschriften  van  mr.  J.  van  Lennep  en  J.  ter  Gouw 
(Amst.  1869),  bl.  181,  dan  zien  wj],  Jat  men  vroeger  ook  rgmen 
(wapenqjmen)  maakte,  waarin  wapens  beschreven  werden,  die  in 
*t  geheel  niet,  of  althans  zóó  niet  bestonden.  Het  begrip,  dat  »wat 
iemand  in  zyn  schild  voerde'\  synoniem  was  met  zgn  karakter  en 
geaardheid,  zat  oudtijds  zoo  vast  in  de  menachen,  dat,  wanneer  zg 
den  volksaard  in  een  rgm  karakteriseerden,  z^  dit  ook  het » wapen 
van  *t  land*'  noemden.  Zoo  vindt  men  het  volgende  >wapen  van 
Gelderland*',   dat  dagteekent  uit  den  vgftigjarigen  krgg  van  6eb« 


tf£l4GKLlNGSN.  269 

tegen  de  Boargondische  Nederlanden  en  voornamelgk  tegen  Hol- 
land, maar  den  Gelderscbeu  zuó  beviel,  dat  het  hnn  igfspreuk  bleef : 

Hoog  van  moet, 

Eleen  van  goet, 
Een  Bwaert  in  de  bant 
Ist  wapen  van  Gelderlant. 

>Ongetwgfeld",  dos  lezen  wg  verder,  >zal  dit  rgra  in  vroegere 
eeuwen  wel  bier  en  daar,  onder  de  afbeelding  van  een  stevigen 
Geldersraan  met  een  zwaard  iu  de  eene  en  een  bierkan  in  de 
andere  hand,  op  de  uithangborden  van  herbergen  te  vinden  zgn 
geweest".  Als  een  soortgelgk  rgrapje  der  Groningers  wordt  aan- 
geroerd : 

Op  hooge  paarden  te  rgden» 

Blanke  zwaarden  aan  de  zgden, 

Tinnen  schotels  aan  den  wand» 

Dit  is  't  wapen  van  Groningerland*\ 

Wat  op.  lad.  de  Igfsprenk  der  Gelderschen  heet,  wordt  in  eene 
m8.kroniek  nit  het  laatst  der  16e  eeuw,  eenigsins  gevarieerd,  dus 
op  Vlaanderen  toegepast: 

Hooch  van  moet,  cleyn  van  ghoet, 

Den  taerlinck  in  die  bant; 

Dat  sgn  die  heerê  uyt  Vlaenderlandt. 

Terwgl  de  straksvermelde  Igfspreuk  der  6roning3r8  nagenoeg 
terugkeert  in  dit  rgmpje  van  gezegde  kroniek  op  de  Gelderschen: 

Rasch  te  paerde,  blinckende  te  swaerde, 

Die  lanci  iu  die  bant: 

Dat  sgn  die  heere  van  Gelderlant, 

Waarbg  nog  komen  de  navolgende: 

Schoon  ghecoft  '),  wel  gbedoft  ^, 
£en  pot  biers  in  die  handt: 
Dat  sgn  die  heere  van   VrieslarU. 

*)  Geknift.  ')  Met  fdoffen"  op  de  monwen.  De  dof  wordt  geronnd  door  plooien 
die  buiten  op  de  monwen  gehecht  zQn ;  de  pof  ontstaat  door  opvulling  van  binnen 
op  de  hoogte  der  bovenite  armpgp. 


270  MXNOELINOJfiK. 

Schoone  vronwen,  die  papen  en  canoncken  honwen, 
Lecker  eeten  van  gebraden  speten  'X 
Met  rgnsche  wgn  en  scboone  gerechten, 
Gebniycken  die  heerë  van    Wytrechten*). 

Een  verrot  raepken,  een  schorft  schaepken, 

Ende  dat  stnvende  sandt: 

Dat  sgn  die  heere  van  Brabant, 

Groot  van  moet,  te  paerde  goet, 
Ende  Inttel  gheluck  gheve  ^): 
Dat  sgn  die  heere  van  Cleve. 

Hoghe  van  dgcke,  diep  van  sigcke, 
Die  cordewagen  in  die  bant: 
Dat  sgn  die  heerë  van  Zeelant. 

Swaer  van  Igff,  schoon  van  wgff, 
YlejQ  en  boter  in  die  bant: 
Dat  sgn  die  beerë  van  Hollant. 

Daelen  wg  bovenstaande  rgmpjes  enkel  mede  ter  wille  van  de 
volledigheid,  het  uittreksel  nit  gezegde  ms.kroniek,  in  1873  te 
*sGravenhage  daaraan  ontleend  en  door  eene  bevriende  hand  mg 
toegezonden,  zinspeelt  ook  op  den  ouderdom,  en  toont  zich  diep 
bewnst  van  het  verscbgnsel,  dat  die  vaak  met  groote  gebreken 
komt.  Bgvoorbeeld: 

Den  Zeelander  in  sgn  ondtheyt,  —  en  de  reden  aenhoort  — 
Met  valscheyt  ende  bouverie  gaet  hg  voort. 

Noch  seyt  men  van  een  Brabander  t'  allen  tgden  en  uren: 
Hoe  ouder  soo  sotter  stelt  hg  sgn  cueren. 

Een    Vlaming^  wordt  u  sgn  ouderdom  geheel  ontsloten, 
Sonder  schaemte  is  hem  't  voorhooft  met  wagenschot  *)  beschoten. 

Wildg  weten  wat  een  Geldereman  is  sgn  natuere? 
In  sgn  ouderdom  wordt  hg  hoverdich  en  stuere. 


I)  ODJnute  oiiuchry?iiig  tui  .braBdspit'*. 

*)  Utrecht.    ')  Aao  de  tegeDpartg  weinig  kaïui  op  overwinniog  gevende. 

*^  Een  hontaoort. 


MSNOELINOEK.  271 

Een  CUêffman^  wordt  hier  sgn  geneghentheyt  glieseyt, 
In  sgn  oade  daghen  is  hg  vol  alder  ghiericheyt. 

Van  een  Stichiêman's  ouderdom  ick  n  yerhaele, 
Gremeenlgck  sgn  sg  vol  bedrocht  altemaele. 

Wildg  Yoorts  weten  van  een  Luyckenaer  't  bescheyt? 
In  sgn  onderdom  wreet  van  herten,  soe  elck  seyt. 

Alleen  de  Hollander  komt  er  nog  al  onschuldig  af,  de  Hene- 
goawer  en  Eenlenaar  daarentegen  ontvangen  zelfs  een  soort  van 
kompliment: 

Een  BoUander^  wanneer  dat  hg  ondt  wordt  van   daeghen, 
Soo  sal  hg  naer  leckemge  van  spgs  en  dranck  vraghen. 

In  Henegouwen  als  daer  is  geboren  een  man, 

So  coemt  denselven  in  sgn  ondtheyt  grote  wgsheydt  an. 

Een  CetdenaeTf  wanneer  hg  ondt  wordt  van  daeghen, 
Dan  is  bevreest  ende  bestaet  eerst  sorghe  te  draghen. 

Kort  en  krachtig  worden  sommige  dezer  veronderstelde  karak- 
tertrekken weergegeven  in: 

Vlaminck   \  /  loser 

„       ,   Zeelander  f  ,  _      ,       \boser 

Ben  <   TT  n     j      >  hoe  ouder  hoe  <,    ..     / 
Hollander  1  1  botter  | 

Brabander  |  '  sotter 

Met  de  den  Geldersman  in  een  dezer  rg  men  toegeschreven  hoovaar- 
digheid  en  stnurschheid  zgn  weleens  meer  uitsluitend  de  bewoners 
van  het  kwartier  Ngmegen  gebrandmerkt;  want  de  gedeputeerden 
der  staten  'sLands  van  Gelre,  in  1622  op  den  landdag  vergaderd, 
zeiden,  dat  die  van  de  Veluwe  de  isinceersten",  die  van  de  Graaf- 
schap (Zntfen)  de  >loossten'*,  en  die  van  Ngmegen  de  lopinia- 
tersten"  waren;  en  om  deze  reden  heeft  men  die  van  de  Velnwe 
schapen^  die  van  de  Graafschap  vossen,  en  die  van  Ngmegen  stieren 
gestempeld,  't  Ware  natnurlgker  geweest,  de  eersten  duiven  (vgl. 
Matth.  10:16),  en  de  laatsten  bokken  teheeten.  Die  van  de  Graaf- 
schap hadden  dus,  wat  hun  karakter  betreft,  de  eer  met  de  in- 
woners van  den  staat  Maine  in  Noord-Amerika  gelgk  te  staan. 
Treft   men   Nav.    XV,   bl.    318,   spotnamen  van  Franschen^  en 


272  M£X(^1CLIN0£N. 

Nav.  XXI,  bl.  627  spotoamen  van  Amerikanen  aan;  de  heer  G. 
Eramiu  te  Utrecht,  die  sederfe  de  oprichting  van  dit  tgdschrift  in 
den  jare  1851,  steeds  een  der  ^verigste  en  degelgkste  medewerkers 
is  geweest,  doch  jolg  1875  aan  den  kring  der  beoefenaren  van 
schooue  kunsten  en  wetenschappen,  dus  ook  den  Navorscher,  ontviel, 
herinnert  ons  (Nav.  XXII,  bl.  479)  aan  duitsche  schimpnamen. 
Ten  besluite  derhalve,  dit  glasschrift^  aan  de  Koddige  Opschriften 
(I,  11)  ontleend: 

ün  Sennor  en  Eepagne, 
Un  Milord  en  Angleterre, 
Un  Monsieur  en  France, 
ün  Hidalgo  en  Portugal^ 
(Tn  Evêque  en  Italië, 
Ün  Compte  en  Germanie, 
Font  une  pauvre  Gomps^nie. 

Met  dit  rgm  karakteriseerde  een  Fraiischman,  wellicht  réfugié, 
die  in  't  laatst  der  17e  eeuw  te  Amsterdam  een  wgnhuis  opzette, 
op  zgn  uithangbord  een  half  dozgn  natiën,  die  er  elk  door  een 
beeldje  op  vertegenwoordigd  waren  (De  Uithangteekens,  I,  bl  287). 
Een  bedaarde,  secure  Hollander  in  goeden  doen  paste  hem  beter. 

jr.    ANSPACH. 

Hederlandsche  spot-  en  scheldnamen.  (XXVI,  bl.  103).  Drielsche 
vleescheters.  lYolgens  Eist,  Archief  I,  176;  II,  469  in  de  noot, 
schenen  de  Drielenaars  in  het  bezit  van  een  vleesch-  en  boierbrief 
te  zgn  geweest,  waardoor  zg,  van  vasten  ontheven,  den*  schimp  of 
spotnaam  van  Vleescheters  ver^ierven.^'  D.  Buddingh,  Het  dorp 
Driel  in  de  Over-Betuwe,  geplaatst  in  den  Gteld.  volks-almanak 
voor  1869. 

Aan  't  üddelermeer.  a.  aaiuisn. 


GESCHIEDENIS. 


Hoe  men  de  geschiedeniB  aan  het  volk  vertelt.  Myne  vraag  om- 
trent de  viering  yan  het  Paaschfeest  in  den  Navorscher  van  febmarg 
U.  geplaatst,  heeft,  behalve  de  artikelen  van  den  heeren  van 
Oosterzee  en  van  der  Baan,  in  het  maartnommer  voorkomende, 
ook  eenige  bgzondere  aanwgzingen  en  inlichtingen  per  brief  of 
briefkaart  uitgelokt,  die  regtetreeks  of  zgdelings  op  de  zaak  be- 
trekking hebben.  Onder  de  ontvangen  stnkken  was  een,  mg  door 
eene  bevriende  hand  nit  Haarlem  toegezonden,  belgisch  weekblad, 
dat  uitgegeven  wordt  te  Brugge  en  den  titel  draagt:  Rond  den 
keerd:  een  leer-  en  leesblad  voor  aUe  lieden.  In  n^.  21  van  den 
tegenwoordigen  jaargang  komt,  bl.  167,  168,  een  opstel  voor, 
genaamd  Het  Paaachgeschil,  en  geteekend  Johan  Leemans.  Dit 
Btnk,  handelende  over  de  twisten,  die  in  de  2e  eeuw  tusschen 
de  oostersche  en  westersche  kerken  over  den  dag,  waarop  het 
Paaschfeest  moest  gevierd  worden,  plaats  badden,  levert  eene  te 
merkwaardige  proef  van  hetgeen  men  het  reconstrueeren  der  ge- 
schiedenis pleegt  te  noemen,  dan  dat  ik  haar  niet  onder  het  oog 
der  lezers  van  den  Navorscher  zou  brengen,  voor  zoover  zg,  als 
ik  vroeger,  met  het  bovengenoemde  weekblad  onbekend  z^n.  Het 
terhaal  namelgk,  dat  de  schrgver  van  deze  zaak  geeft,  bevat  eene 
Tolslagene  verdraaiing  der  historische  getuigenissen,  gelgk  wg  die 
nit  Eusebius,  bg  den  aanvang  der  4e  eeuw  bisschop  van  Gesarea 
en  oudsten  kerkelgken  geschiedschrgver,  leeren  kennen.  Met  welk 
doel  deze  schee ve  voorstelling  den  volke  wordt  aangeboden,  blgkt 
duidelgh  genoeg:  toch  moet  men  verbaasd  staan  over  den  onbe- 
schaamden  moed,  waarmede  zulk  een  kost  wordt  opgedischt  in 
een  geschrift,  dat  zich  een  leet'^  en  leesblad  voor  aüe*  lieden  noemt. 
Ik  ga  het  in  de  hoofdzaken  mededeelen. 

>Een  der  belangrgkste  feiten  der  2e  eeuw  —  zegt  Leemans  — 
in  de  kerkelgke  geschiedenisse  aangeteekend,  is  wel  voorzeker 
het  vermaarde  Paaschgeschil  onder  de  heilige  Pausen  Anicetus(  175) 

19 


274  GESCBIEDENIB. 

en   Victor  (193).    Immers  daaruit  blgkt  klaar,  dat  reeds  van  den 
beginne   der   Kerke,  de  Bisschop  van  Boomen  niet  aleen  aanzien 
(aangezien)   wierd   als   de  Opperheer  der  andere  bisscnoppen  van 
de  gansche  wereld,  maar  ook  dat  b^*  in  der  daad  als  dusdanig  han- 
delde/* —   Dit  nu  is   volstrekt  onwaar.    Terwgl  de  benamingen 
episcopi  =  bisschoppen,  opzieners,  en  presbyteri  =  oudsten,  onder 
lingen,  in  het  N.  T,  met  elkander  verwisseld  worden  en  oorspron- 
kelgk  dezelfde  kerkelgke  waardigheid  aanduiden,  gel^k  uit  Handel. 
20:  17  en  28  bl^kt,  werd  daarna  de  eerstgenoemde  titel  bepaalde- 
Igk  aan  de  voornaamste  bedienaren  van  den  godsdienst  en  voor- 
zitters in  het  kerkbestuur  gegeven ;  doch  de  naam  paus,  later  uit- 
sluitend door  den  bisschop  van  Rome  gedragen,  was  in  de  eerste 
eeuwen   onbekend.    Anicetus    en    Victor   zgn,    in    dien  zin,  geen 
pausen  geweest.  Alle  bisschoppen  bezaten   dezelfde  magtsbevoegd- 
heid  en  gelgke  regten.     7an  lieverlede  echter  ontleenden  de  op- 
zieners  der   gemeenten    te  Antiochië,   Alexandrië,  Constantinopel 
en  Rome  uit  het  aanzien  van  de  steden,  waar  zg  gevestigd  waren, 
een   meer   uitgebreid   gezag,    totdat   de  bisschop  van  Rome,  door 
den  glans  der  oude  wereldstad  bestraald,  zich,  gaande  weg,  boven 
de   overige   verhief  en   eindelyk    de   heerschappg    bekwam.    Dat 
nu  de  laatste,  gelgk  hier  verkondigd  wordtireeds  vanden  beginne 
der  Kerke,  als  de  Opperheer  der  andere  bisschoppen  van  de  gansche 
wereld  werd   aangezien,**   staat  alzoo   in   Ignregten  strgd  met  de 
uitspraken  der  geschiedenis. 

Even  onwaar  is  hetgeen  volgt.  »De  heilige  Polycarpus,  bisschop 
van  Smyrna  —  zegt  de  schrgver  —  werd  te  Roomen  ontboden,  om 
over  't  vraagstuk  (op  welken  dag  men  het  Paaschfeest  vieren 
moest)  met  den  Paus  (Anicetus)  te  beraadslagen."  —  De  eigenlgke 
reden,  waarom  de  bisschop  van  Smyrna  Rome  bezocht  heeft,  wordt 
door  Ëusebius  niet  opgegeven;  doch  uit  de  wgze,  waarop Irenaeos, 
bisschop  van  Lyon,  in  een  bg  Ëusebius  (b.  V.  h.  24)  bewaarden 
brief  van  dit  bezoek  melding  maakt,  is  gemakkel^k  af  te  leiden, 
dat  hg  er  niet  ^ontboden''  was.  »Als  de  zalige  Polycarpus  — 
dus  verhaalt  de  gallische  bisschop  —  ten  tgde  van  Anicetus  te 
Rome  gekomen  was  en  zg  over  eenige  andere  zaken  met  elkander 
eenig  verschil  hadden,  hebben  zg  van  stonden  aan  de  vredelievend- 
heid beoefend  en  ook  over  de  hoofdzaak  met  elkander  niet  sterk 


GXB0HISDENI8.  275 

getwist.  Want  Anieetns  kon  Polycarpns  niet  overhalen  om  die 
gewoonte  (het  asiatisefa  gebruik  der  Qnartodecimimen)  te  laten 
raren,  dew^l  hg  die  met  Johannes,  den  discipel  des  Heeren,  en 
de  overige  apostelen,  met  wie  hg  had  omgegaan,  waargenomen 
had.  Ook  overreedde  Polycarpus  Anicetns  niet,  om  haar  na  te 
komen,  dewgl  deze  zeide,  dat  hg  behoorde  te  blgven  bg  hetgeen 
bg  van  de  ouderlingen,  zgne  voorgangers,  ontvangen  had.  £n 
io  deze  gesteldheid  van  zaken  hebben  ze  gemeenschap  met  elkan- 
der gehouden,  waarbg  Anicetus  de  bediening  van  het  avondmaal 
in  de  kerk  (te  Rome)  aan  Polycarpus  eerbiedshalve  overliet.  Ze 
zgn  in  eendragt  van  elkander  gescheiden,  terwgl  al  de  kerken, 
welk  gebruik  zg  ook  volgden,  den  vrede  bewaarden.'*  —  Deze 
getuigenis  van  den  kerkvader  uit  de  2e  eeuw  luidt  derhalve  anders 
dan  die  van  het  leer-  en  leesblad*'  in  de  19e. 

Hieruit  blgkt  dan  ook  de  onjuistheid  van  hetgeen  de  heer 
Leemans  verder  schrgfi:  ^Aangezien  de  omstandigheden  wilde 
Anieetus  besluiten,  dat  de  kerstenen  van  Eleen-Asia  hun  gebruik 
Tan  Paseben  te  vieren  op  den  14  Nisan  mochten  behouden,  totdat 
de  zake  nader  en  beter  zoude  onderzocht  zgn."  —  Van  zoodanig 
besluit  van  Anicetus  weet  de  geschiedenis  niets.  De  ^omstandig- 
beden  waren  destgds  van  dien  aard,  dat  het  denkbeeld  van  dwang 
bj  den  bisschop  van  Rome  niet  kon  opkomen.  Indien  hg  de 
oostersche  bisschoppen  tot  de  aanneming  van  het  westersch  ge- 
bmik  —  de  Paaschfe^tviering  op  zondag  —  had  willen  dwingen, 
zonden  de  laatstgenoemden  er  zeker  vreemd  van  opgezien  en  zich 
daaraan  volstrekt  niet  gestoord  hebben. 

Na  het  vriendscbappelgk  zamenzgn  van  Polycarpus  en  Anicetns 
bleven  de  verschillende  kerken,  vgf  en  twintig  jaren  lang,  haar 
eigen  weg  gaan.  Toen  kwam  de  zaak  wederom  ter  sprake  en 
borst  het  geschil  met  hevigheid  uit.  De  man,  die  destgds  bis- 
schop te  Bome  was,  heette  Victor,  en  »bg  dezen  —  verhaalt 
Leemans  —  bestonden  nu  geen  redens  meer,  om  nog  langer  dien 
staat  van  zaken  te  dulden.  Te  Boomen  vergaderde  hg  zelf  raden, 
en  ter  zelfder  tgde  gebood  hg  de  bisschoppen  in  hunne  bisdommen 
ook  vergaderingen  bgéén  te  roepen  om  tot  eene  oplossing  te  ge- 
niken.  De  uitslag  van  dit  algemeen  onderzoek  was,  dat  de 
Paasehleest  door  de  gansche  Kerke  op  den  zondag  na  den  14  dag 


276  GE8CHIEDEKI8. 

der  maartsche  mane  zoude  gevierd  worden»  en  *t  was  ten  strengste 
verboden  vóór  dien  dag  den  vasten  te  breken.  Dit  algemeen  ge- 
voelen der  Roomsche  Kerke  wierd  aan  de  kerstenen  van  Kleen- 
Azia  bekend  gemaakt  en  sint  Victor  I  gebood  hun  voortaan  de 
Paaschfeest  op  dien  aangenomen  dag  te  vieren."  —  Hier  doet  de 
schrgver  het  voorkomen,  als  of  die  ^kerstenen  van  Eleen-Asia'' 
een  onbeduidend  deel  der  christenheid  waren,  op  wie  de  verpligting 
rustte»  om  »ich  aan  een  bevel,  dat  van  Rome  kwam,  te  onder- 
werpen. Maar  Eusebius  noemt  in  zgn  berigt  »de  kerken  van 
geheel  Azië,"  die  in  hunne  opvatting  van  de  zaak  tegenover  de 
westersche  gemeenten  stonden.  Ook  was  het  niet  het  algemeen 
gevoelen  van  >de  Eoomsche"  maar  van  de  westersche  kerk,  dat 
men  wilde  doordrg  ven.  »£r  bestaat  nog  een  brief  —  zegt  Eusebius  — 
van  die  te  Rome  over  ditzelfde  geschil  vergaderd  waren,  »waariu 
Victor  de  bisschop  genoemd  wordü.'*  leder  bisdom  was  toen  nog 
geheel  zel&tandig  en  van  een  ander  onafhankelgk. 

Het  laat  zich  denken,  dat  in  dezen  stand  van  zaken  een  krachtig 
verzet  van  de  aziatische  kerken  tegen  het  uit  de  hoogte  uitge- 
sproken welbehagen  der  tegenpartg  moest  te  voorschyu  treden. — 
»Zekere  Polycrates,  bisschop  van  Ephesen,  een  trotsche  man,  en  wilde 
hem  maar  niet  aan  die  wet  onderwerpen.  Hg  schreef  den  Paus 
eenen  afschuwelgk  gemeenen  brief,  waarin  na  de  overleveringe 
en  't  gezag  van  den  heiligen  Johannes  ingeroepen  te  hebbeu,  lijj 
zich  zelven  ophemelde  en  zeide  meer  verstand  te  bezitten  dan  de 
Paus  Victor.*'  —  Aldus  de  heer  Leemans.  —  Van  de»trotschheid" 
van  dien  >zekeren"  Polycrates  is  even  zoo  min,  als  van  de  >af- 
schuweljjke  gemeenheid  van  diens  brief'  eenig  spoor  te  vinden. 
Oe  bron,  waaruit  die  brief  alleen  gekend  kan  worden»  is  wederom 
Eusebius,  die  hem,  voor  zoover  het  geschilpunt  aangaat»  mededeelt, 
en  wie  hem  naleest,  zal  er  niets  anders  in  aantreffen,  dan  de 
uitdrukking  eener  gepaste  waardigheid,  waarmede  de  ephesische 
bisschop  het  gebruik  der  aziatische  gemeenten  handhaaft  enzyne 
eigene  meening  regtvaardigt.  Die  meening  steunde  op  het  gezag 
van  Philippas  en  Johannes,  van  Poljcarpus,  Thraseas  en  anderen, 
die  in  den  Heer  ontslapen  waren  en  het  Paaschfeest  nooit  op  een 
anderen  tgd»  dan  hy,  gehouden  hadden.  »Zeven  bisschoppen  — 
schryft  hg  —  tel  ik  onder  mgne  bloedverwanten:  altoos  hebben 


GESCHIEDENIS.  277 

s^  hetzelfde  gedaan.  Ik,  die  na  65  jareu  oud  ben,  met  broederen 
nit  alle  oorden  der  wereld  gesproken  en  de  gansche  H.  Schrift 
gelezen  heb,  word  niet  bevreesd  gemaakt  door  bedreigingen.  Zg, 
die  meer  zijn  dan  ik,  hebben  gezegd,  dat  men  Gode  meer  moet 
gehoorzamen  dan  den  menschen.  De  bisschoppen,  die  bg  mg 
zgo,  hebben  in  dit  mgn  schrgven  genoegen  genomen,  wetende, 
dat  ik  de  grgsheid  niet  te  vergeefs  draag,  maar  altgd  in  den  Heer 
Jezns  gewandeld  heb.*'  —  Dat  hg  gezegd  zoa  hebben  »meer  ver- 
stand dan  de  Paus  Victor  te  bezitten*'  is  eene  onbewezen  be- 
schuldiging. 

Doch  liet  nn  de  tegenpartg  zich  door  deze  vrijmoedige  maar 
bescheiden  taal  bewegen,  om  de  overtuiging  van  hen,  die  gelgke 
regten  met  haar  hadden,  te  eerbiedigen  en  hun,  waar  het  toch 
slechts  eene  uiterlgke  godsdienstplegtigheid  betrof,  de  vrgheid  te 
guDuen,  die  zg  voor  zichzelven  verlangde?  't  Was  er  ver  van  af.  — 
>8terk  —  zoo  verhaalt  Leemans  —  door  zgn  recht  als  opperhoofd 
der  Kerke  Christi,  besloot  sint  Victor  den  belhamel  te  straffen, 
en  zonder  de  tusschenkomst  van  den  heiligen  Ireneus,  den  vreed- 
zame, hadde  hg  wellicht  over  Polycrates  en  zgnen  aanhang  den 
banvloek  uitgesproken.  Aldus  is  ten  minste  de  waarschgnlgkste 
meening;  want  de  schrgvers  die  beweren,  dat  de  Paus  waarlgk 
den  banvloek  uitsprak,  steunen  hun  gedacht  (gronden  hun  ge- 
roelen)  op  de  woorden  van  Eusebius,  die  dusdanig  duister  zgn 
dat  de  tegenovergestelde  meening  er  ook  hare  bewgzen  zoude 
kannen  uittrekken."  —  De  woorden  van  Eusebius  luiden  aldus: 
>Hierop  trachtte  Victor,  de  bisschop  van  Uome,  zoo  wel  de  kerken 
Tan  geheel  Azië  als  de  nabggelegene,  als  onregtzinnig,  terstond 
Tan  de  algemeene  eenheid  af  te  sngden.  Hg  schreef  derhalve 
brieven,  waarin  hg  al  de  broeders  aldaar  ten  eenenmale  buiten 
de  gemeenschap  verklaarde.  Dit  behaagde  nogtans  geenszins  aan 
al  de  bisschoppen;  weshalve  zij  Victor  tot  het  tegenovergestelde 
Termaanden  en  hem  ^aanrieden  om  vrede,  eendragt  en  liefde  met 
zgne  naasten  te  betrachten.  Er  zgn  nos;  brieven  voorhanden  van 
zulke  bisschoppen,  die  Victor  aantastten  met  vrg  harde  bestraffingen." 

Hieruit  blgkt^  dat  de  woorden  van  Eusebius  volstrekt  niet 
>dm8ter"  zgn ;  dat  Victor  niet  alleen  iden  belhamel"  —  Polycrates,— 
maar  ook  de  gansche  christenheid,  die  het  Paaschfeest  op  den  14 


278  oammusDEina. 

dag  der  nienwe  maiin  hield*  van  de  christelgke  gemeeiiftbhi^  nit» 
sloot;  doch  dat  de  bisschoppen,  die  dit  gebruik  TOlgden,  er  zóó 
Ver  van  af  waren,  om  in  Victor  »het  Opperhoofd  der  Kerke  Ghristi" 
te  zien  en  hem  het  regt  tot  de  gehouden  handelwgs  toe  te  kennen, 
dat  zg  zich^  daartegenover,  volkomen  bevoegd  achtten  om  hem 
over  zgn  onchristelgk  bestaan  ernstig  te  berispen. 

Uit  de  aangevoerde  stalen  is  te  zien,  welk  betrouwen  men  stellen 
kan  op  de  voorstelling,  welke  »Rond  den  Heerd"  van  de  feiten 
der  kerkelgke  geschiedenis  geeft,  en  met  welk  een  driestheid  de 
oudste  historische  berigten  verminkt  worden.  Voorts  moet  omtrent 
het  Paaschgeschil  nog  worden  opgemerkt,  dat  het  concilie  ?an 
Nicéa,  in  325,-  wel  voorgeschreven  heeft,  dat  al  de  gemeenten 
voortaan  het  westersche  gebruik  volgen  moesten;  doch  dat  hier* 
mede,  als  dikwgls  beweerd  wordt,  de  zaak  haar  beslag  bekwam, 
is  eene  dwaling.  De  afwgking  bleef  bg  velen  nog  voortbestaan, 
en  de  twist,  die  zoo  vele  hoofden  verhit  had,  was  bg  het  begin 
der  5e  eeuw  nog  niet  ten  einde. 

Leeuwarden,  L.  pmbb. 

Vr^jmetMlaars  in  Hederland.  (XXV,  bl.  2.)  Hoe  de  zamenkomsten 
der  vrgmetselaars  in  1734  in  Holland  werden  verboden  en  ver- 
hinderd, verhaalt  Wagenaar,  Vad.  Hist,  dl.  XIX,  bl.  167—170. 
Dat  men  hen  nog  wat  later  ook  in  Gelderland  wenschte  en  poogde 
te  weren,  blgkt  uit  de  stukken  die  hier  volgen. 

Project  Publicatie. 

Wg  Gouvernante  en  Voogdesse  van  den  Minderjarigen  Erf- 
Stadhouder  en  Raden  in  name  van  die  Edele  Mogende  Heeren 
Staten  des  Furstendoms  Gelre  en  Grae&chaps  Zutphen,  allen  die 
gene,  die  dese  sullen  sien,  salugt; 

Alsoo  tot  kennisse  van  Hoog  Gem.  Heeren  Stasten  is  gekomen, 
dat  sig  binnen  dese  Provintie  en  wel  in  't  bgsonder  in  de  stad 
Nimmegen,  menschen  bevinden,  welke  onder  een  Genoodschap  van 
soo  genaemde  Vrge  Metselaren,  resorterende  onder  een  Grood 
Meester  vergaderingen  aen  regten,  houden  en  frequenteren,  en  dat 
Haar  Edelmoogende  vermeent  hebben,  dat  snlx  haare  of^ttent- 
hegd  was  verdienende,  uit  dien  hoofde  den  Mombaer  deser  Land- 


ii«8CHIBD£NI8.  279 

schap  hebben  geanthoriseert,  om  op  't  wesen,  bestaan,  handelingen 
en  oogmerk  van  dese  Sociëteit  de  nodige  Inquisitie  te  doen,  en 
informatie  te  nemen,  en  daer  van  aan  Haar  Edele  Mogende  raport 
te  doen,  ten  egnde  Haar  Edele  Mogende  als  dan,  of  met  volkomoin 
kennisse  van  saeken  sullen  knnnen  resolveren,  soo  en  als  ten 
desen  opsigten  meesten  nat  van  Land  en  Kerk  sullen  bevinden 
te  behoren ;  of  indien  na  alle  aangewende  devoiren  't  eggentl^ke  en 
waare  wesen,  bestaan,  handelingen  &  oogmerk  van  dese  Sociëteit 
niet  mogt  knnnen  worden  ontdekt,  als  dan  sodanige  een  dispositie 
te  verlenen,  als  een  verweigering  van  opening,  welk  op  Haar  Edel 
mogende  ordre  geëist  is,  na  mate  daar  van  reden  of  geen  reden 
gegeven  mogt  werden,  noodsaekel^k  sal  maken.  En  dat,  schoon 
Haar  Edelmoogende  wel  dat  vertroawen  van  haare  onderdaenen 
hebben,  dat  niemand  soo  onbesonnen  sal  sijn,  om  sig  hangende 
Haar  Edelmoog.  deliberatien,  in  die  Sociëteit  te  engageren,  en 
dat  self  die  genen,  welken  reeds  daer  van  leden  mogten  sgn, 
sig  inmiddels,  uit  eijgen  beweging,  van  alle  bgeenkomste  sullen 
komen  te  abstineren;  Egter,  dewgl  geen  vergaderingen  van  Con- 
firerien,  CoUegien  of  genoodschappen,  welk  met  de  Anthoriteijt  van  de 
Begering  niet  s^n  gesterkt,  maar  welke  men  b^  een  pare  niwigheijd 
tragt  iutevoeren,  en  omtrent  welkers  waare  voorwerp  sig  twgfe- 
lingen  en  bedenkingen  opdoen,  inmiddels  en  tot  dat  op  al  het  selve 
behoorlek  ondersoek  werde  gedaen,  als  geoorlooft  kannen  werden 
aangesien,  tallesins  nodig  sch^nt,  dat  Haar  Edelemoog.  dienaan- 
gaende  alle  en  een  jegel^k,  die  sulx  mogte  aangaen,  waerschoawen : 
Zoo  is  't,  dat  w^  agtervolgens  en  uit  kragt  van  des  Landschaps 

Resolutie   de  dato laest  leden,  wel  scherpelgk,  en  op  't  na- 

drnkl^kste  alle  en  een  gder,  wie  hg  soude  mogen  sgn  ,verbieden  soo 
als  wg  bg  dese  verbieden,  het  houden  of  frequenteren  van  soda- 
nige vergaderingen,  't  sg  onder  den  tgtel  van  Vrge  Metselaers, 
't  sg  onder  andre  specieuse  benamingen,  verklarende  al  deselve^ 
Boo  lang  bg  opgemelte  Heeren  Staten  ten  principaelen  in  dese  niet 
nader  sal  sgn  gedisponeert,  om  redenen  hier  voren  gemelt,  voor 
ongeoorlooft,  Oelgk  wg  mede  verbieden  aan  alle  en  een  ggelgk,  't 
verhugren,  lenen,  of  laten  gebrügken,  van  Hngsen,  Kamers,  Zolders, 
Kelders,  Schugren  of  andre  Vertreckeu  of  Plaetsen,  direct  of 
indirect  tot  het  houden  van  deselve  vergaderingen  en  bgeenkomsten. 


280  OBSCHIBDSNIB. 

Alles  bg  poene,  dat  in  cas  van  üontraventie  soo  tegens  d*een 
als  ander,  zal  worden  geprocedeert,  als  men  tegens  de  V^erstoor- 
ders  van  de  gemene  rast,  en  disobediente  onderdaenen,  aan  de 
bevelen  van  de  Hoge  Overigheyd  gewoon  is  te  doen.  £n  op  dat 
niemant  hier  van  onwetenhegd  hebbe  voortewenden,  sal  dese  ter 
gewoonlgker  plaetsen  werden  gepubliceerd  en  geaffigeerd. 

Dies  't  oirconde  &c: 


Den  17  Octobr.  1752. 

N^  43 

Missive  van  't  Hoff  op  bet  Bequest  van  Markes  en  't  Be- 
rigt  van  Domns.  Broen  en  de  Eerkenraad  te  Nimegen. 

Het  Qnartier  van  Velnwe  is  van  Sentiment  dat  op  de  gronden 
van  's  Hoves  Advgs  bg  Resolutie  behoorde  te  werden  verstaen, 
dat  Doms.  Broen  en  den  Kerkenraad  van  Ngmegen  geen  voldoe- 
nende  redenen  van  haar  gedrag  in  dese  ten  aansien  van  dese 
Snppt.  gehouden,  hebben  gegeven,  maar  qualgk  en  te  veel  heb- 
ben gedaen. 

Dat  voorts  Geme.  Predicant  en  Eerken-Raad  diende  te  worden 
geinjungeert,  om  de  Suppt.  buiten  enige  wettige  redenen,  op  de 
kerk  ordening  en  vastgestelde  Formulieren  gegrond,  van  de  aan- 
neming tot  het  Litmaetschap  wel  niet  langer  te  weeren,  maarsig 
met  des  Snppts  verklaringe,  soo  als  die  voornoemde  kerke  Orde- 
ning en  Formulieren  is  veregsschende,  te  vergenoegen; 

Dog  dat  dien  onvermindert  nogtans  die  mombaer  behoorde  te 
worden  gelast,  om  op  de  natugr,  't  wesen  en  bestaen,  mitsgaders 
de  handelingen,  en  't  oogmerk  van  de  Societegt  van  de  sooge- 
noemde  Yrge  Metseiaers,  soo  wel  als  van  alle  andre  vergaderinge 
en  bgeenkomste,  waar  op  enige  suspicie  mogt  vallen,  dat  die  met 
de  goede  Policie  en  kerk  ordening  mogte  strgden,  behoorlgk  in* 
formatie  te  nemen,  ten  egnde  na  gehoort  te  sullen  hebben  't  Baport 
van  den  selveu,  mits  gaders  gesien  en  geexamineert  te  hebbende 
ingenome  bewgsen,  neffens  de  Consideratien  en  advgs  van  sgn 
L.,  op  al  het  selve  bg  Haar  Edelmoog.  dan  verder  iu  dese  soda- 
nige  sonde  konnen  worden  gedelibereert  en  geresolveert,  als  na 


OB80HT£DENI8.  281 

beyind  Tan  saeken,  tot  dienst  van  Land  en  Kerk,  snllen  oordelen 
te  behoren; 

gelgk  mede  dat  tot  die  tgd  toe  de  geprojecteerde  Publicatie 
behoorde  te  worden  gehouden  in  advgs, 

Voorts  dat  Haar  Edelmoog.  om  gerust  te  sgn,  dat  de  selve 
Resolutie  door  die  Berigtgeveren  na  behoren  sal  worden  nageko- 
men aan  geme.  Berigtgeveren  tot  dat  egnde  diende  te  worden 
Terleent  een  termgn  yan  14  dagen,  na  insinuatie  van  dien,  met 
die  verdre  bgvoeging^  dat  in  val  sg  Berigtgeveren  daar  aen  onver- 
moedelgk  niet  mogten  obedieren,  en  Haar  Edelmoog.  intentie  ag- 
tenolgen,  het  Hof  Provinciael  diende  te  worden  gelast,  als  dan  in 
.. .  van  Haar  Edelmoog.  in  dese  sodaene  mesuren  te  nemen  en  te  dis- 
poneren, als  tot  agtervolging  van  de  vooraengetogene  Resolutie, 
en  tot  't  Maintien  van  't  Gesag  aan  de  Hooge  Overigheden  soo  in 
't  Politgq  als  Ecclesiasticque  competerende  sal  vernemen  te  behoren. 

Zuivering  van  personen  en  goederen  Uj  besmettel^ke  liekte.  Hoe 
men  daar  in  1754  mede  te  werk  gin;;  leert  ons  de  volgende  missive 
van  onzen  envoyé  Hop.  Janmaat  heeft  zich  misschien  geduldig 
aan  die  curering  onderworpen  omdat  hg  geloofde  dat  zg  spoedig  en 
zeker  was,  maar  aangenaam  zal  hg  haar  wel  niet  hebben  gevonden. 

Missive  Envoyé  Hop.  Relatif  tot  de  Besol.  Staten  19e  Xber  1754. 

Hoog  Mogende  Heeren. 
Doctor  Hales,  Gapellaau  van  Hare  Kon.  Hoogheid,  de  Princess, 
Tan  Walles,  en  Lidt  van  de  Royale  Sociëteit,  die  een  van  d'eerste 
Inventeurs  is  geweest,  van  de  Ventilators^  welke  met  zeer  veel 
Sncces,  op  des  Konings  schepen,  in  de  Hospitalen,  en  in  de  Gevan- 
genhuizen,  tot  Conservatie  van  de  gezondheid,  als  mede  in  de 
koommagazgnen  word  gepractiseerk;  heeft  mg  ter  hand  gesteld 
eene  Propositie,  om  effectueelder,  en  meer  spoedig  te  Cureeren 
Menschen,  Schepen  en  Goederen,  onderhevig  aan  de  pestilentiale 
infectie:  ik  heb  d'eer  dezelve  in  originali,  Ier  Tafel  van  ü  Hoog 
Mog.  te  brengen,  waar  mede.  Londen  den  3e  December  1754 
(geteekent)  fl.  Hop. 


OBSGHIKDBlin. 

Bglage,  Translaat. 

Voorstel,  tot  een  spoedige  en  zekere  Gnreeringe,  van  Men- 
schen,  Schepen^  en  Goederen,  met  de  Pest  besmei 

Onlangs  door  yerscheide  Natiën  van  Enropa,  precantien  geno- 
men, en  gepnbliceert  zgnde,  tot  het  beletten  van  inloopen  Tan 
schepen,  komende  van  Morea^  en  andere  plaatsen  in  Tark^en, 
alwaar  die  plaag  grasseert,  zoo  schgnt  de  volgende  methode  klaar, 
om  znlke  schepen,  menschen,  en  goederen  te  zniveren,  namelijk: 

Door  het  maken  van  één  of  meer  ronde  of  vierkante  gaten, 
van  omtrent  8  duim,  in  haar  diameter,  aan  de  windzijde  van  het 
schip,  beneden  het  halfdek,  en  daar  in  vast  te  maken,  een  gzere 
pgp  van  dezelfde  groote.  Aan  de  w^d  lager  end  van  de  pgp,  moet 
een  stookplaats  zgn,  in  welke  een  overvloed  van  zwavel,  met  houts- 
kolen gestookt  worden,  zoo  omtrent  den  50  ponden,  op  dat  het 
geheele  schip  met  die  scherpe  rook  mag  vervult  worden,  hetwelk 
nog  sterker  damp  zal  geven,  indien  men  twee  of  drie  znlke  gzere 
pgpen,  en  fomnizen  employeerden,  om  al  die  zwavel  te  gelgk  te 
doen  dampen,  en  schoon  minder  zwavel,  mogelgk  genoeg  mogt 
zgn,  kan  men,  in  zoo  een  pericnlense,  en  aanstekende  plage,  niet 
te  veel  precautie  nemen. 

De  Luiken  van  het  halfdek,  moeten  geopend  worden,  op  dat  de 
rook  daar  door  kan  dringen,  maar  de  traliën,  en  andere  openin- 
gen van  het  schip,  gedekt  worden,  met  dubbele  teer-  kleederen; 
gedunrende  het  rooken,  moet  het  volk  boven  op  het  dek,  in  de 
opene  Lugt  zgn,  om  te  prevenieeren,  dat  zg  niet  komen  te  stik- 
ken; hare  kleederen  moeten  berookt  worden,  en  dan  gewasschen 
in  zont-,  en  naderhand  in  versch-water;  het  volk  moet  mede  ge- 
badet  worden  in  zoutwater  en  somtgds  daar  een  weinig  van  drin- 
ken, en  tegengiftige  medicgnen  in  te  nemen,  gelgk  als  spiritos 
van  zout,  &a. 

Het  is  reeds  lange  tgd  in  Turkgen,  en  andre  plaatsen  aan  de 
Middelandflche  Zee  gelegen,  in  gebruik  geweest,  om  het  volk  dat 
quarantaine  hield,  te  berooken,  met  haar,  voor  over  op  de  vloer 
van  een  kamer  te  leggen,  dewgl  zg  anders  door  den  damp  van 
de  zwavel,  zouden  suffoqueeren  en  andere  aromatique  mixtaren 
gebruikten,   die   de    kragt   van   de    scherpe  rook  van  de  zwavel 


ÜMOHIBINDIIB.  288 

breken^  en  yan  welke  laatste  dan  heel  wcfinig  gebruikt  word,  geljjk 
gemdd  wordt,  üi  hét  recept  van  de  rookende  mixturen,  die  te 
Marseille  in  gebruik  ie,  en  aan  mg  is  gezonden  ge'^orden. 

Dog  ik  terbeel  mg,  dat  dit  eene  zeer  onzekere,  en  niet  vast- 
gaande  zaak  is,  niet  alleen  om  dat  het  meerdere  gedeelte  van  dat 
neergebogen  le^^nde  volk,  niet  kan  berookt  worden;  maar  ook 
vel  Toomamelgk  om  dat  de  rook  van  de  brandende  zwatel,  altgd 
naar  boven  trekt,  en  das  hoog  in  de  kamer  hangen  blgft,  gelgk 
ik  bg  ondervinding  gezien  heb. 

Maar  wanneer  deze  ook  een  langen  tgd,  door  een  wgdegzeren 
pgp  naAr  boven  getrokken  is,  als  in  een  vengster,  al  was  het  om 
wand-loizen  te  verdreven,  kon  ik,  zonder  geïncoiiimodeert  te  zgn, 
in  de  kamer  wandelen,  de  doodelgke  rook  had  het  oppergedeelte 
Tsa  de  kamers  vervuld,  in  een  zigtbare  wolk,  tot  omtrent  4  voet 
beneden  de  Ceiling^  schoon  doör  de  langdaurigheid  van  de  dani* 
pinge»  de  kamer  zoo  vervuld  wa^,  van  boven  tot  beneden,  dat  dé 
Wand-luizen,  op  de  vloer,  gedood  en  gedroogt  waren,  om  Welke 
redenen  dat  een  Lazaretten  rookende  kamers,  geoordeelt  worden 
niet  hoog  genoeg  te  zgn.  (sic.) 

Maar  eenige  menschen  meenen,  dat  men  sterker  trappen  van 
cJunp^i  kan  gebruiken  en  dat  secuurder  voor  haar  leven  is,  dan 
gewoonlgk  in  de  Lazaretten  gebruikt  worden,  en  dat  op  de  vol- 
gende wgze,  namelgk:  Door  het  afisngden  van  het  hair  ven  het 
hoofd,  en  het  zelve  te  wassen  met  Azgn,  en  dan  haar  oogen,  news^ 
gaten,  en  ooren,  te  stoppen  met  linne  pluksels,  welke  zullen  moeteh 
gedopt  z@n  in  water,  waar  door,  deze  scherpe  geesten,  niet  konnen 
dringen ;  en  dan  in  de  mond  te  nemen,  korte  zwikken  of  pgpen, 
maar  3  of  4  duim  lang ;  en  welke  pgpen  gezet  zgn  in  gaten  door 
de  luiken,  of  liever  gestelt  aan  de  z$de  viin  de  kamer,  in  welke 
zg  berookt  worden:  Wanneer  dan  deze  rooking  genoegsaam  zal 
geoordeeld  worden  te  z^n,  de  deuren  en  vengst-eren  ie  openen,  en 
eenige  tgd  te  geven,  dat  de  rook  uit  de  kamer  trekt,  en  ophel^ 
dert,  voor  dat  iemand  van  het  volk  hasa^deert,  haare  monden  van 
die  p9pen  af  te  trekken,  het  geen  ras  daarna,  zal  kunnen  geschie- 
den,  wanneer  de  wind  de  fook  zal  verwaaid  hebben,  het  zg  dat 
het  zuivere  zwavel  of  de  géwoonlgke  rookende  misture  is^  welker 
ook  zoude  mogen  geperfecteert  worden. 


284  OK8CHIEDXNI8. 

Wat  aangaat  de  goederen,  in  zoo  een  geïnfecteert  schip  zgnde, 
en  op  dafer  geene  de  minste  infectie  zonde  l^onnen  overblgven, 
tasschen  de  Balen  van  goederen,  dat  die  scherpe  spiritas  niet  door 
heeft  kunnen  percheeren,  wanneer  bet  schip  berookt  is  geworden: 
zoo  is  het  raadsaam  in  het  schip  te  branden,  zoo  veel  zwavel  als 
het  volk  kan  verdragen,  terwgl  de  Balen  of  andere  goederen  ge- 
roert  worden,  gelgk  mede  dezelve  precantie  te  gebruiken,  wanneer 
de  goederen  geopeni  en  in  de  Lazarette  bewaringshuizen  uitgeligt 
worden,  welke  wanneer  dezelve  ^  part,  en  enkel  opgehangen  wor- 
den, zg  dies  te  sterker  met  brandende  zwavel,  kunnen  doorrookt 
worden ;  dog  evenwel  niet  in  zoo  een  graad,  dat  hetzelve*  de  cou- 
leur verliest  of  komt  te  bederven. 

'  Het  is  zekerlgk  zeer  goed,  wanneer  de  goederen  eerst  ingepakt 
worden,  in  Landen  met  pest  geïnfecteert,  dat  dezelve  in  zoo  een 
sterke  en  scherpe  rook  van  zwavel  gelngt  worden,  als  d'Inpakkers 
kunnen  verdragen :  dit  is  zekerlgk  een  probabel  middel,  om  de 
goederen  voor  d*infectie  te  bewaren;  gelgk  mede  om  te  precavee- 
ren,  dat  dezelve  niet  door  de  motte  opgegeten  worden:  dezeWe 
precautien  moesten  ook  geobserveert  worden,  wanneer  zij  weder 
in  de  Lazaretten  ontpakt  worden,  want  Turksche  kooplieden  heb- 
ben mg  verzekert  dat  hare  grove  farandijnen  &&.  zeer  subject  aan 
de  mot  zgn,  na  dat  zg  zoo  lang  aan  de  lugt,  in  de  Lazaretten 
geezponeert  zgn  geweest.  Indien  er  eenige  kleederen  in  Azgn  gedoopt 
g^spreit  waren  geworden  in  het  schip,  gedurende  de  reize,  en  voor 
dat  zg  in  de  haven  komen,  zoude  zulx  zekerlgk  de  infectie  zeer  preca- 
veeren,  voomamelgk  als  daar  bg  dezelve  dikwgls,  op  het  schip 
gelugt  worden,  de  damping  van  't  schip  kan  meer,  of  minder  gedaan 
worden,  naar  proportie  van  de  waarschgnlgkheid  van  d*infecHe. 

Het  is  mede  goed  het  schip  te  berooken,  alsmede  het  volk  en 
goederen  voor  het  volk  naar  de  Lazaretten  getransporteert  word, 
en  voor  eenig  officier  &a.  aan  boord  gaat.  En  tot  grooter  secari- 
teit,  dat  het  schip  wederom  nog  sterker  berookt  wordt,  na  het- 
zelve van  goederen  ontladen  is.  De  zwavel  en  houtskool  moet 
niet  in  eene  gzere  pot  gebrand  worden,  t*en  zg  men  een  behoor- 
Igke  diepte  van  aard  daar  in  kan  doen,  om  te  beletten  dat  het 
zelve  gloegend  heet  word;  want  als  gzer  gloegend  heet  is,  zal  de 
zwavel  terstond  daar  in  smelten. 


0B8CUIEDBNXS.  285 

Door  dieigelgke  berooking  van  schip  en  goederen,  is  een  waar- 
schplgk  middel,  om  het  zehe  van  het  peatilentiale  te  cnreeren, 
en  mgevalle  geen  van  het  volk,  de  ziekte  heeft,  zoo  zou  men  ook 
de  quarantaine  konnen  opschorten:  men  heeft  geobserveert,  dat 
het  kwaad  zig  meer  in  persoenen,  dan  wel  in  goederen  openbaart. 

Dewgi  de  besmettinge  van  de  pestj  snbtielder  en  onzigtbaarder  is, 
en  dikwgls  een  groote  steile  maakt,  zoo  is  het  de  pligt  van  ieder 
een  ^uveel  precautien  te  gebrniken,  om  de  voortgang  en  versprei- 
ding van  die  verderfl^ke  pest,  te  prevenieeren,  en  waar  toe  ook 
de  principe  van  zelfs  behoad,  ons  sterk  aanzet,  en  met  znlz  te 
doen,  hebben  wg  ook  te  hoopen,  dat  de  godlgke  genade,  onze 
welmeeneude  poogingen  zal  zegenen. 

ProfoHoren  te  Middelburg,  enz.  (XXVI,  bl.  116).  Te  Breda, 
Deventer,  's  Hertogenbosch,  Maastricht  en  Middelburg  bestonden 
YToeger  zoogenoemde  illustre  scholen,  ongeveer  gelgkstaande  met 
de  in  1815  gestichte  athenea.  Alle  hadden  eenen  professor  in  de 
godgeleerdheid,  doorgaans  tevens  predikant  by  de  hervormde  ge- 
meente; te  Maastricht  was  het  professoraat  in  de  natunrkunde 
lereenigd  met  het  leeraarambt  bg  de  waalsche  gemeente.  Deze 
illostre  scholen  waren  in  den  franschen  tgd  of  reeds  vroeger  ge- 
heel vervallen ;  alleen  die  te  Deventer  bestond  nog,  schoon  kwgnende 
onder  den  druk  der  tyden,  toen  het  koninkl^k  besluit  van  2 
aogostus  1815  het  hooger  onderwas  organiseerde.  De  academiën  van 
Franeker  en  Harderwgk  werden  daarb^  opgeheven  en  in  athenea 
veranderd,  Deventer  behield  zgneinrigting  mede  onder  dezen  naam, 
gel^k  ook  Maastricht.  Aan  de  overige  steden  waar  vroeger  ülustre 
scholen  geweest  waren,  werd  gelegenheid,  althans  vrgheid,  geopend 
om  ze  te  herstellen,  waarvan  geene  echter  gebruik  heeft  gemaakt. 
Die  te  Breda  had  reeds  lang  slechts  in  naam  bestaan.  Ngmegen 
stichtte  ook  eene,  in  1655«  die  reeds  te  volgenden  jare  tot  eene 
universiteit  werd  verheven;  zg  ging  echter  in  1670  te  niet. 

De  vrager  ziet  dus,  dat  in  de  beide  door  hem  genoemde  plaatsen 
wel  degelgk  athenea  waren,  of  zoo  als  ze  toen  heetten,  illustre 
scholen.  Naar  de  stichting  dier  inrichtingen,  het  getal  professoren 
en  de  vakken  die  er  onderwezen  werden,  wordt  niet  gevraagd; 
wat  ik  er  van  weet  zal  ik  er  echter  van  zeggen. 


286  OKBOHISDEiaB. 

De  school  te  Breda  werd  in  1646  door  Fredeiik  Hendrik  ge- 
sticht; een  der  stadspredikanten  was  hoogleeraar  der  godgeleerd- 
heid. Misschien  meer  dan  één,  maar  dat  is  mg  onbekend,  gel^k 
ook  al  het  overige,  behake  alleen  dit,  dat  deze  stichting  nooit 
bloeide  en  reeds  lang  zoo  goed  als  dood  was  toen  nog  altgd  één 
der  predikanten  er  professor  heette. 

Deventer,  dat  zgne  stichting  aan  een  legaat  van  Anna  van 
Twickelo^  wed.  Boedeker,  1584,  te  danken  had,  opende  haar  met 
in  1629  eenen  hoogleeraar  in  de  regten  en  twee  in  de  wgsbegeerte 
te  benoemen.  Later  zgn  er  nog  andere  leerstoelen  bg  gekomen. 
Het  latere  atheneum  is  voor  eenigen  tgd  als  afisonderlgke  stichting 
opgeheven. 

Te  *s  Hertogenbosch  is  in  1629  de  iUastre  school  opgericht 
Vier  van  de  zes  predikanten,  die  er  in  de  vorige  eeuw  stonden, 
bekleedden  er  het  professoraat;  'een  in  de  godgeleerdheid,  een 
in  de  oostersche  talen,  een  in  het  grieksch,  een  in  de  bgbelait- 
legging.  Bovendien  was  er  nog  een  professor  in  de  genees-  en 
een  in  de  wiskunde. 

Te  Maastricht  waren  tot  1766  drie  hoogleeraren,  een  in  de 
godgeleerdheid,  een  in  de  natuurkunde,  een  in  de  welsprekend- 
heid j  in  het  genoemde  jaar  kwam  er  een  in  de  sterre-  en  aardrijks- 
kunde bg'i  vooral  ook  ten  dienste  der  officieren  van  het  garnizoen. 
In  1815  is  deze  school  door  een  atheneum  vervangen. 

Aangaande  Middelburg  kan  ik  op  dit  oogenblik  alleen  mede- 
deelen,  dat  de  illustre  school  er  in  1611  is  gesticht,  doch  dat  zij 
eene  eeuw  later  geheel  te  niet  was  geloopen.  Later  werd  zg  echter 
hersteld,  doch  hieromtrent  kan  ik  geene  bgzonderheden  mededeelen. 

Haarlem.  h.  m.  c.  van  oostsbzsb. 

Profonsoren  te  ICddèlburg.  Als  zoodanige  komen  in  het  boe^e 
van  Nag^glas,  (Alg.  kerkeraad  van  Middelburg,  ald.  1860)  voor 
de  predikanten  A.  Andriessen  1776,  H.  I.  Erom  1779,  C.  H.  D. 
Ballot  1788,  J.  de  Fremery,  1804,  H.  Boyaards  1785.  Aan  ieder 
van  hen  werd  die  waardigheid  opgedragen  door  de  stadsr^^ring» 
als  blgk  van  erkentelgkheid  voor  hun  bedanken  voor  beroepingen 
naar  Utrecht,  Delft,  Haarlem. 

Te  's  Hertogenbosch  was  de  pred.  P.  J.  de  Fremery  hoogleeraar. 


GB80HI£0E|fIS.  287 

Te  Dordrecht  werd  ds.  P.  Brouwer  van  stadswege  benoemd  aan 
het  lyceum  aldaar  tot  hoogleeraar  in  de  godgeleerdheid,  wegens 
zgn  bedanken  voor  eene  beroeping  naar  Utrecht,  waaraan  een 
professoraat  verbonden  was.  Na  te  Harderwigk  honoris  cansa  th. 
dr.  geworden  te  zgn,  aanvaardde  hg  21  jan.  1771  zgn  professoraat 
met  eene  plegtige  redevoering  de  caasis  imminntae  Christianae  rei. 
Zgn  ambtgenoot  M.  Verboom  deelde  te  gelgker  tgd  in  diezelfde 
eer,  doch  overleefde  haar  slechts  eenige  maanden.  Te  Breda  werd 
in  1784,  de  predikant  aldaar  P.  Haack,  door  prins  Willem  V  als 
heer  en  baron  van  Breda  tot  prof.  theol.  et  hist.  sacrse  aangesteld 
met  aanzienlgke  verhooging  van  zgn  tractement.  De  maastrichtsche 
predikant  W.  A.  Bachiene  was  ald.  hoogleeraar  in  de  sterre-  en  aard- 
rgksknnde.  Men  sch^nt  meestal  deze  posten  voor  eereposten,  sine- 
cures, beschouwd  te  hebben,  zoo  als  tegenwoordig  de  ridderorden 
zgn.  Na  1795  vindt  men  er  geen  voorbeelden  meer  van.      b.  ▲.  p. 

Professoren  te  Middelburg,  enz.  Niet  alleen  te  Middelburg  en  te 
*8  Hertogenbosch,  maar  ook  te  Haarlem,  's  Gravenhage,  Delft,  Rot- 
terdam, Dordrecht^  Breda,  Maastricht,  Zutfen,  Deventer,  Zwolle 
en  Kampen  had  men  tot  op  het  laatst  der  vorige,  of  het  begin 
dezer  eeuw  academische  gjmnasiên  of  illnstre  scholen.  Over  die 
van  Dordrecht  leverde  dr.  Schotel  eene  monographie.  —  Te  Middel- 
burg werd  tgdens  het  twaalfjarig  bestand  een  üoUegiom  Theologiae 
opgericht,  en  Franciscns  Gomarus  in  1611  tot  professor  in  de 
godgeleerdheid,  N.  Meinard  tot  prof.  in  de  wgsbegeerte  benoemd. 
Zolb  geschiedde  tengevolge  van  de  kerkeljjke  twisten  ter  zake 
der  benoeming  van  üonradns  ^orstius  als  theol.  prof.  te  Leiden 
die  van  socinianisme  was  beticht;  want  deze  twisten,  zegt  de 
Tegenw.  Staat  van  Zeeland,  I,  193,  >gaaven  aenleiding  om  ten 
dienste  der  zeeuwsche  jeagd,  opdat  die  niet  sonde  besmet  worden 
door  de  schadel^ke  gevoelens,  dewelke  b^  sommigen  op  de  Leidsche 
hooge  schole  werden  voortgeplant,  naar  bekwame  mannen  om  te 
zien  om  de  jengd  hier  zelfs  (te  Midd.)  te  onderwgzen.*'  Dit 
Collegium  Theologiae  werd  in  1650  door  een  lUustre  Gymnasium 
of  Doorlugtige  school  vervangen.  In  1751  gaven  de  predikanten 
van  Hemert  en  Schorer,  als  professoren  wekel^ks  theologische 
lessen  voor  een  aanzienlgk  gehoor.    Mr.  W.  O.  Beitz^  rector  der 


288  GBBCRIXDSKia. 

laignsehe  schooli  gaf  professorale  letfsen  in  de  rechtsgeleerdheid , 
en  evenzoo  dr.  P.  de  Windt  in  de  ontleed-,  heel-  en  verloskunde.  — 
Te  Maastricht  was  een  doorluchtige  school  voor  de  Gereformeerden^ 
lalwaar  de  godgeleerdheid,  filozoofie  en  beschaafde  geleerdheid 
onderweezen  worden"  (zie  Tegenw.  Btaat  d.  Vereen.  Nederl.,  II, 
344);  men  had  er  drie  professoren  in  deze  wetenschappen  aan- 
gesteld, die  elk  tusschen  de  drie  en  vierhonderd  guldens  vaste 
jaarwedde  genoten.^ —  In  's  Hertogenbosch  bekleedden  indenjare 
1751,  —  zie  Tegenw.  Staat  der  Vereen.  Nederl.,  11,43,  —  vier  van 
de  zes  gereformeerde  predikanten  bg  de  illustre  school  het  ambt 
van  professor,  één  in  de  godgeleerdheid,  één  in  de  Oostersche 
talen,  één  in  het  Grieksch  en  één  in  de  oordeelkunde  en  uitlegging 
der  H.  Schrift.  Daarenboven  had  men  nog  eenen  hoogleeraar  in 
de  genees-,  en  eenen  anderen  in  de  wiskunde.  —  Te  Zwolle  werd 
Frederik  Lodewgk  Abresch,  rector  der  latgnsche  school  te  Mid- 
delburg, in  1741  bg  de  illustre  school  tot  hoogleeraar  in  de  ge- 
schiedenis en  welsprekendheid  aangesteld.  Hg  was  de  vader  van 
den  vermaarden  Petrus  Abresch,  die  zgne  loopbaan  13  sept.  1758 
ais  predikant  te  Ingen  begon,  van  1773  tot  nov.  1812  hoogleeraar 
in  de  godgel.  te  Groningen,  de  scherpzinnige  leermeester  van  den 
niet  minder  scherpzinnigen  utrecht4icheu  professor,'  Jodocus  Hennga 
Elizazoon. 

J.  ANS7ACH. 

Verloting  van  Baaphorst  in  1709.  (XXVI.  bl.  127).  —  De  vraag, 
of  aangaande  deze  loterg,  de  toenmalige  eigenaars  van  Raaphorst 
enz.  meer  bekend  is  dan  in  het  daar  medegedeelde  couranten* 
bericht  voorkomt,  kan  als  volgt  beantwoord  worden. 

Bg  resolutie  van  de  Staten  van  Holland,  van  23  maart  1709 
werd  deze  verloting  vergund,  op  het  verzoek  van  >Anna  Mag- 
idalena  van  Boetzelaar,  vrouwe  van  Asperen,  en  van  Maria  van 
tder  Noot,  te  samen  vrouwen  van  Raaphorst,  kinderen  van  wglen 
>den  heer  en  vrouwe  van  Asperen/'  Verg.  mgne  Gesch.  der  lotergen 
in  de  Nederl.  bl.  116.  Omtrent  het  geslacht  Raaphorst  raadplege 
de  vrager  de  Batavia  illustrata  van  van  Leeuwen  en  zgn  naschrgver 
Hoogstraten,  in  diens  Groot  alg.  hist.  woordenboek,  welke  laatate 
ook  van  de  verloting  spreekt. 

Het  couranten-bericht   is   woordelgk   a%eschreven  uit  Halma's 


oESCHiEDSias.  289 

Tooneel  der  Ver.  NederlandeD.    De  in  dat  bericht  Yoorkomende 
initialen  v.  H.  beteekenen:  van  Hardenbroek. 
Middéburg.  UK.  Q.  A.  fokur. 

StandpUatsmiling  van  predikanten.  (XXYI,  bi.  114.)  De  atelier 
der  advertentie  in  de  Kerk.  Cour.  van  13  nor.  1875  bedoelde  gewis 
geene  ruiling  zooals  ik  in  de  Stemmen  behandelde;  dat  zou  ook 
mei  onze  tegenwoordige  wetgeving  niet  bestaanbaar  agn.  Hg  gaf 
alleeii  zgn  verlangen  te  kennen  naar  verandering  van  standplaats, 
beroeping  naar  eene  vacante  gemeente.  Dit  is  gansch  iets  anders. 
Ik  herinner  dit  alleen  omdat  onze  geachte  medewerker  Anspach 
niet  de  eenige  is,  die  het  eene  niet  genoeg  van  het  andere 
onderscheidt.  H.  m.  c.  van  oostebzeb. 

Eene  fagdiage  tot  de  geschiedenii  van  't  onderwijs  op  de  Velnwe. 
Sen  loogenoemde  fleste  dag*\ 

>^t  Is  van  daag  mjjn  laatste  dag^ 

Dat  ik  niet  langer  naar  school  gaan  mag. 

't  Is  van  daag  mgn  laatste  toon 

Daarom  schrgf  ik  nu  zoo  schoon. 

Lieve  Meester!  wil  niet  kgven, 

Want  mgn  pen  die  wil  niet  schrgven. 

Lieve  Meesterl  wil  mg  wel  verstaan, 

't  Is  om  een  mooi  Bon  gedaan. 

Ik  bedank  den  meester  voor  zgn  leeren. 

Tot  op  een  ander  jaar  met  eeren, 

Als  God  mg  gezond  laat 

En  den  meester  in  het  leven  spaart. 

Hiermede  is  het  nu  gedaan, 

Ik  moet  aan  het  werken  gaan. 
De  meester  »uut  den  olden  tiid"  zette  dan  in  keur  van  trekken 
en  krullen  en  figuren  boven  dit  toon-  of  proefschrift  een  allersier- 
lÖkst  >Bon",  en  de  jongelui  die  >uut'eleerd  weer"  of  hun  ÜEunilie 
bewaarden  zulke  >leste  doagen"  als  reliquien.  In  't  beschouwen  en 
<^e  lectuur  er  van  verlustigde  men  zich  nog  najaren:  ook  vooral 
van  dat  prachtige,  van  verschillende  attributen  omgeven  adjectief. 
Aan  't  Udddermeer.  a.  aasskn. 


2d0  OESCHIEDiENIS. 

V  &  A.  6  S  N, 

HeeMUip.  In  èèt  plakaai  ¥aiL  Philips  II,  koning  fui  franje, 
van  14  febr.  1570,  waarb^  de  onderleenen  van  gecosfiakaerde  heer- 
l^ke  goederen  vóór  's  konings  stadhouder  (S[arel  van  Brimen)  of 
kanselier  (Amold  Sansboat)  op  nienw  moesten  verheven  worden 
(zie  Ghr.  Qeld.  Plakaatb.  I,  425) :  —  wordt  onder  de  vele  goederen 
van  Willem  graaf  van  den  Berg  in  de  eerste  plaats  opgenoemd  >die 
heerschap  van  Ochten,  gheleghen  in  Nederbetawen"^  terwgl  ver- 
volgens sprake  is  van  >die  heerljckheyt  huys  ende  have  van 
Wisch*',  enz.  enz.  Daar  nn  van  Spaen  in  zgne  OordeelL  Inleid, 
in  de  Geschied,  v.  Geld,  IV,  386,  Ochten  reeds  in  het  midden 
der  14e  eenw  uit  de  rg  der  heerlgkheden  laat  verdwgnen;  zoo 
rgst  de  vraag:  wat  is  eene  heerschap i  Waarin  is  ze  vaneeneAeer- 
lijkheid  onderscheiden?  Waren  er  bizondere  rechten  aan  verbon- 
den? Hebben  er  onder  het  leenstelsel  meerdere  dusdanige  heer- 
schappen  bestaan?  Zoo  ja,  welke?  j.  anspach. 

B.  Bmgsma.  Wie  bezorgt  mig,  zonder  verwyzing  naar  elders,  een 
kort  levensberigt  van  B.  Brugsma,  van  wien  ik  2  portretten  bezit 
eén  in  fol.  en  één  in  12®. 

B.  J.   C.  K. 

Biviertjje  de  Kaelne.  Is  er  in  Maanderen  (in  d'omstreken  van  Gent?) 
'n  rivierke  dat  de  Kaelne  heet?  Ik  kan 't  op  geen  landkaart  vinden. 

Een  gereformeerde  Spanjaaard  in  Oelderlaad.  >Is  vertoont  aen  de 
E.  vergaderinghe  (prov.  synode  van  Harderwgk,  1 — 5  aug.  1637) 
een  request  van  Michael  Monfrensis  Montanus,  een  geboren  Span- 
jaardi  met  eenige  boexkens  en  attestatie,  (vermeldende)  als  dat  hg 
veel  voor  de  religie  (den  gereform.  godsd.)  heeft  geleden,  en  alles 
moeten   verlaten,    van  Godt  daereaboven  gesegent  sgnde  met  een 
vrouw  en  vier  kinderen,   versoeckende   een  subsidium  tot  onder- 
houdinghe  van  sgn  familie,  also  hg  deselve  niet  can  onderhouden 
om  redenen  voornoemt,  waarop  bg  den  synodum  deze  resolutie  is 
genomen,  nae  comunicatie  des  Ed.  Hoffs  van  Gelderlant  en  die  E. 
GecoAitteerden  van  de  corresponderen(de)  synodo,  dat  hemtegen- 
woordich  soude  bg  de  respective  dassen   een  viaticum  toegeleyt 
werden,  gelgck  geschiet  is''.  Is  er  van  dezen  Spanjaard  iets  meer 


6E8CHIEDEKIS.  291 

of  is   hg  hier  te  lande    een  doortrekkend  vreemdeling 
gebleven?  j.  anspach. 

Eon  aangevochten  predikant  van  Oldenzaal.  In  art.  41  der  acten 
van  de  prov.  Geld.  synode  van  Zatfen  (3 — 6  aug.  1631)  leest  men : 
>is  gesproocken  van  den  predicant  van  Oldenseel,  gedoleert  (ge- 
klaagd) hebbende  bg  den  synodo  van  NoorthoUant  over  de  grote 
ioBolentien,  die  tegens  hem  ende  de  kercke  aldaer  werden  gepleecht 
Tan  den  papen  daer  ter  plaetsen :  ende  is  goetgevonden,  indien  bg 
de  heeren  Staten  van  Overgssel  daerin  niet  soade  cnnnen  werden 
Toorsien,  dat  de  gecommitteerden  deser  synode  in  den  Hage  met  de 
rergaderinge  der  respective  gecommitteerden  wt  allen  synoden  deser 
proTincien  haer  over  dit  stack  met  denselven  snllen  conformeeren, 
ende  datt  op  haer  goetvinden  de  swaricheyt  aen  de  Ho.  Mo.  heeren 
Staten-Generael  werde  geremonstreert".  Wie  was  deze  predikant 
Tan  Oldenzaal?  En  is  het  een  belangrgk  feit  van  ipaepsche  ston- 
ticheyt**,  waarvan  hier  sprake  is? 

J.  ANSPACH. 


GESCHIEDENIS  DEK  LETTEEKÜNDE. 


Baker-,  kinderriijnien,  enz.  (XXVI,  bl.  75.)  Wat  Friesland  betreft, 
nndt  de  vrager  *n  volledig  antwoord  in : 

l^  Waling  Dgkstra  en  T.  6.  van  der  Menlen,  In  Doas  folalde 
Snipsnaren.  —  Preantsjer  by  T.  Telenga,  1856. 

2\  Hermann  Meier,  Ostfriesland  in  Bildern  and  Skizzen.  — 
Leer,  Herm.  Securins,  1868. 

3'.  W.  G.  Kern  and  W.  Willms,  Ostfriesland  wie  es  denkt  and 
spricht.  —  Norden,  Diedr.  Soltan,  1869. 

4^  M.  Nissen,  De  freske  Findling.  —  Stedesand,  1873. 

N^  1  en  2  bevattende  baker-kinder-speelrgmen,  enz. :  n"".  3  en  4 
zgn  nitgebreide  en  beredeneerde  verzamelingen  van  friesche  spreek- 
woorden. 

Haarlem.  '  johan  winkl£R. 


292  O£S0HIED£NiS   DER  LETTEBKUNDE. 

Een  paar  Vondeliaaa.  (XXV.  bl.  613 ;  XXVI.  bl.  19.)  Big  de  onlangs 
in  dit  t^dschrift  medeganecdoten  van  Vondel  of  hem  althans  door 
den  overlevering  toegeschreven,  kan  ik  nog  een  paar  andere 
voegen.  Toen  in  1665  de  admiraal  Wassenaer  Obdam  in  eenen 
zeeslag  tegen  de  Engelschen  met  z^n  schip  in  de  lucht  gespron- 
gen  was,  maakte  Vondel  dit  boosaardig  rgmpje: 

De  heer  Obdam 
Vocht  als  een  lam. 
Een  ander.  De  stamvader  der  familie  van  Lennep  was,  zoo  als 
men  weet,  goudsmid  te  Amsterdam.  Deze  sch^nt  het  den  dichter 
niet  naar   den    zin   gemaakt   te  hebben  en  werd  nu  met  dit  lof- 
dicht vereerd: 

Van  buiten  goud  en  van  binnen  trielje 
Is  van  Lennep  met  zgn  heele  famielje. 
De  naneef  van   den   verguisden   man  bezorgde  den  auteur  een 
standbeeld:  gelakkig  dat  dit  niet  blozen  kan! 

Nog  een  paar  dergelgke  schimprgmen  onder  Vondels  naam 
kwamen  mg  ter  ooren,  maar  te  ruw  om  hier  mede  te  deelen. 

p.  Q. 


VRAGEN. 

Aardrqksknndig  woordenboek  van  Hederland.  —  Bestaat  er  *n  aar- 
drgkskundig  woordenboek  van  Zuid-Nederland  (België)?  —  Zoo 
ja  wat  is  de  titel  van  dat  werk?  —  In  welke  openbare  boekerg 
is  't  aanwezig?  of  wie  van  de  lezers  van  dit  tgdschrift  heeft  't  in 
z'n  bezit,  en  is  genegen  't  eenigen  tyd  te  leenen  aan 

Haarlem,  johak  wnfKLsa. 


KUNSTGESCHIEDENIS. 


Huiqknoteii.  Oqder  de  onbeantwoord  geblevene  vragen  van  Ksv. 
XXIV  komt  ook  eene  vraag  voor  betreffende  de  muzieknoten 
(XXIV:  361).  Bekend  is  't,  dat  men  aan  Guido  Aretinus  de  in- 
voering toeschrgft  van   de    namen   ut^  re,  mi,  enz.,  genomen  uit 


KUNSTOKSCHIEBBKIS.  298 

het  lied  van  Paulas  Warnefiried,  op  Johannes  den  Dooper:  Ut 
queant  lazis  ^«sonare  fibris,  enz.  Wat  nu  Gamut,  Are^  Bemy  be- 
teekent,  weet  ik  niet,  maar  ik  ver^^gs  tot  onderzoek  naar  het  werk 
dat  ik   niet  bezit:  Aticrologus  Cruidonis  de  disciplina  artis  muricc^. 

E.    LAÜBILLABD. 

[Gamut  etc.  houd  ik  ?oor 
g  (gamma)  —  ut 
a  —  re 

b  —  mi. 

De  berigtgever  noemt  dus  de  noten  met  tweederlei  namen.  Maar 
h^  schrift  die  tweederlei  namen  aan  elkander,  begint  niet  met  c 
maar  met  g,  en  noemt  deze  laatste  met  den  griekschen  naam  gamma,'] 


VEREENIGING  VOOR  NOORD-NEDERLANDS 
MUZIEKGESCHIEDENIS. 


Klokken  te  Strqen,  1388  en  1494.  Eenigen  tgd  geleden,  kwam 
in  het  Vaderland  de  volgende  mededeeling  voor,  die  wel  verdient 
onder  de  bgdragen  opgenomen  te  worden. 

>Bg  gelegenheid  der  plaatsing  van  een  nieuw  torenuurwerk,  door 
de  firma  Haak,  gebr.  Caminada  &  Dupont  te  Rotterdam,  aan  de 
gemeente  Strgeu  geleverd,  heeft  men  de  voor  oudheidkundigen 
niet  onbelangrijke  b^zonderheid  ontdekt,  dat  de  beide  aldaar  aan- 
wezige torenklokken  onder  de  oudst  bekende  kunnen  gerekend 
worden,  als  z^nde  z^'  in  de  jaren  1388  en  1494  gegoten. 

Beide  zgn  aan  het  boveneind  voorzien  van  in  oud-gothischen 
lettervorm  vervatte  opschriften.  Op  de  oudste,  volgens  schatting 
van  een  deskundigen  een  gewicht  hebbende  van  ongeveer  350 
kilo,  staat  te  lezen: 

>0  rex:  glorie:  cum  pace:  vocor:  Lambertus: 

M:CCC:LXXX:  VHI:" 

De  andere,  wegende  ongeveer  1000  kilo,  vertoont  het  volgende 
opschrift: 


294  MUZIEKGE8CHISDSNI8. 

»Jliesas.  ende.  margareta.  is.  mynen.  naem.  my.  ghelayt.  sy. 
»gode.  beqnaem.  gobei.  ')  moer.  maeckte.  my.  int.  jaer.  ons.  heren. 
M.CCCC.Xe.IIII." 

Ook  de  vorm  van  eerstgemelde  klok  daidt  een  hoogen  ouder- 
dom aan,  als  zgode  het  bovenste  gedeelte  lang  en  nauw,  terwgl 
de  tweede  meer  met  den  later  en,  behoudens  een  geringe  afw^- 
king,  nog  heden  gebezigden  vorm  overeenkomt.  Ln  deze  klok  is 
echter  een  scheur  ontstaan  (naar  men  wil  in  het  jaar  1811  bg 
gelegenheid  eener  begrafenis  gedurende  een  strenge  Torst)^  welke 
voortdurend  grooter  sch^nt  te  worden  en  als  een  ongeneeselgke 
kwaal  het  kenmerk  is  van  het  naderend  einde  van  de  merkwaar- 
dige oude,  die  de  uitvaart  van  zoo  menig  mensch  en  zelfs  van 
geheele  geslachten,  met  een  vroeger  heldere  —  doch  thans  als 
door  ouderdom  verzwakte  —  stem  heeft  aangekondigd,  en  gedu- 
rende zulk  eene  lange  reeks  van  jaren  de  geloovigen  »Gode  be- 
quaem*'  tot  het  bedehuis  heeft  opgeroepen^  ja  zelfs  getuige  was 
van  de  nagenoeg  geheele  vernietiging  en  nieuwe  verrgzing  ten 
gevolge  van  een  brand. 

Yermoedelgk  echter  zal  deze  ware  Striensche  burgeres  eerlang, 
na  de  verjongingskuur  te  hebben  ondergaan,  in  een  nieuwe  ge- 
daante, haar  verheven  —  maar  vaak  treurige  — -  roeping  voort- 
zetten. 

Oude  documenten,  bgzonderheden  aangaande  deze  beide  klokken 
behelzende,  zgn,  voor  zoover  men  weet,  niet  te  Strgen  aanwezig. 

Het  is  bekend  dat  de  oudste  klok  te  Londen,  die  van  Wesi- 
minster-abd^,  dagteekent  van  het  jaar  1288."  S. 

Vraagpunten  voor  kosters,  sehoolmeesten  en  organisten. 

Ordre  der  vragen,  die  welcke  jaerlix  (volgens  synodale 
resolutiën)  den  costeren,  organisten  en  echoelmesteren  in 
jeder  classe  behooren  voorgestelt  te  worden,  omme  op- 
rechtelick  ende  in  conscientie,  als  voor  Oodts  aengesichte 
daer  op  te  antwoorden. 


>)  Zal  rGobeP  moeten  syn.  Qobelinns  Moer  is  bekend  aIb  klokkengieter: 
doch  waar  woonde  hy,  te  Alkmaar  of  te  Delft  T  Of  kan  het  ook  te  Antweipen 
geweest  s\jn,  alwaar  klokkengieters  ran  dien  geslachtnaam  gerestigd  waren? 


KUZIEKOESCHIBDBNIS.  2^5 

I.    In  *t  gemeen  voor  allen, 

1.  Off  ghg  met  uw  huisgesindestichtelick  leeft?  de  dronckenschap, 
pracht  in  kledinge  ende  andere  ergernissen  verm^det. 

2.  Off  ghg  ook  eenige  handteeringe  doet^  als  peerdecooperschap, 
advocatnren,  tappen  van  bier  of  wgn,  schatbenren,  prgseeringe 
ende  afcoop  van  haysen  en  goederen  of  diergel^cke^  waardoor 
u  beroepinge  verhindert  wort? 

3.  Off  gbg  in  XX  geheele  bedieninge  gaet  met  goet  respect  en  ken- 
tenisse  van  uw  pastoor. 

II.  Int  Beeunder 
Voor  Schoelmeeetere. 

(Deze  ga  ik  voorbg  daar  alleen  het  loeren  zingen,  vooral  Psal- 
men, hier  wordt  opgelegd.) 

Voor  Organisten. 

1.  Off  ghg  op  aw  orgelen  ende  positiven  goede  achtinge  neemt, 
dat  niet  en  verderven? 

2.  Off  ghg  dieselve  ten  dienste  van  Oodes  kercke  heilichlyck 
gebmjcket,  snnder  profane  misbmyck  na  uw  eigen  appetyt. 

3.  Off  ghg  ook  binnen  of  baytens  huys^  in  't  samenkomsten  van 
Brnyloflen,  winkoppen  of  gasterien,  in  herbergen,  dansschoe- 
len,  megerbieren  ofte  elders  eenige  ergernissen  geeft,  uiet 
lichtveerdich  dansen  of  ook  ten  danse  te  spelen  tegen  kercke- 
licke  besluiten? 

Dese  poincten  voorgelesen  dien,  waer  te  seggen  op  valt, 
poinctuatim  van  desselfs  Pastor  confronteert,  sal  buyten 
twgvel,  deo  cooperante,  goet  en  gewenscht  effect  sorteeren 
konnen.    Si  non  malum  a  nobis  ipsis. 

E.  Hemminga  Y.  D.  M.  in  Holwyrda  scripsit  ac  con- 
scripsit  priedie  calendarum  Vllbris  anni  LXX.  (1670) 

H.  o.   FBITH. 


296 

TAALKUNDE. 


Buffellje.  (XXIV,  bk.  387;  XXVI,  blz.  86.)  De  heer  Leendertz 
heeft,  wat  duffel  betreft,  volkomen  gel^k.  Heeft  Frankrgk  zgn 
talie  en  orleans,  Spanje  zjjn  merinos,  Australië  zgn  paramat, 
Eamergk  het  kamerdoek,  Schotland  zgn  fil  d*Ecosse,  Nederland 
heeft  zgn  fries  of  vries,  duffel,  leidsch  laken  en  vlissingsche  armoe, 
als  stoffen  wier  naam  aan  de  plaatsnamen  ontleend  is. 

Toch  heb  ik  wel  van  een  buffel  voor  overjas  gehoord,  en  meen  ik, 
ze  ook  gezien,  gedragen  door  machinisten  en  vnurstokers  op 
locomotiven.  Wat  duffeltje  betreft,  wg  Zeeuwsche  Vlamingen 
hebben  er  een  werkwoord  van,  zeer  algemeen  in  gebruik,  mis- 
schien ook  elders.  De  geneesheer  die  des  nachts  uit  moet  duffe  It 
er  zich  warm  in,  het  kind  dat  de  verre  school  des  winters  moet 
bezoeken  wordt  gelast  zich  er  toch  warm  in  te  duffelen;  het 
meisje  vatte  geen  kou  in  de  gsslede,  omdat  ze  er  warm  in  ge- 
duffeld  was. 

Hebben  wj]  stoffen  wier  naam  aan  de  plaats  van  eerste  her- 
komst ontleend  is,  we  hadden  ze  ook  met  persoonsnamen,  b.  v. 
labadist,  zeer  brooze  soort  van  breikatoen  of  wol,  thans  buiten 
gebruik. 

Big  deze  gelegenheid,  vraag  ik,  wat  is  het  onderscheid  tusschen 
sergie  (de  Vlamingen  noemen  zoo  ook  een  deken  en  spreken  uit 
saarzje,  terwgl  ze  veelal  sargie  schrgven),  trigp  en  saai,  alle 
oude,  deugdelgke,  haast  vergeten  stoffen? 

Is  er  onderscheid  tusschen  paan  en  fluweel? 

Wat  is  of  liever  was  de  grove  lakensoort,  kotting?  zeker  wel  engelsch? 

Lokerschen  bliek  is  te  Lokeren  gebleekt  linnen. 

G.   P.   B008. 

Dubben.  (XXVI,  bl.  80.)  Dubben  is  niet  alleen  in  West-  maar 
ook  in.  Zeeuwsch  Vlaanderen  in  gebruik,  en  niet  voor  suffen  uit- 
sluitend, maar  bgzonder  voor  mgmeren,  malen^  een  idéé  fixe  hebben. 

G.  P.  BOOS. 


TAALKUin>B.  297 

Tieemde  plaatsnamen.  (XXV  blz.  509;  XXYI  bl.  85).  Ik  zou  den 
heer  Winkler,  behoudens  alle  gevoelens  van  sympathie,  pardon, 
vergeef  me,  medegevoeli  niet  gaarne  toegeven  dat  de  Vlamingen 
onze  volle  broeders  z^n;  we  zgn  meen  ik  van  halve  bedde,  van 
éene  moeder,  van  verschillende  vaders  en  hebben  de  moedertaal 
gemeen.  Daarom  weg  met  Fanqaemont,  Ghrammont,  Jodoigne, 
Bndne  Ie  Comte,  Benaix,  Courtray,  Tronchiennes,  Hujj  (Wi)  en 
dergelgke  en  flink  weg  Valkpnbarg,  Oeeraards-  of  Gies-bergen, 
Geldenaken,  's  Gravenbrakel,  Ronsse,  Eortrgk,  Drongen  en  Hoei 
geschreven!  De  Franschen  zelve  zgn  niet  in  dezen  als  de  Belgen, 
plas  royalistes  qn»  Ie  roi,  maar  zg  eerbiedigen  Nienwkerke,  Don- 
kerqae,  enz.:  al  zgn  Atrecht,  Arras  en  Eamergk,  Cambray,  men 
bedenke  dat  deze  veranderingen  reeds  dagteekenen  nit  den  bonr- 
gondischen  t^d  en  even  veel  recht  van  bestaan  hebben  als  Pargs 
Toor  Paris.  Verder  merk  ik  op  dat  Retranchement  geen  eigen  ge- 
meentenaam is  maar  een  stnk  van  een  naam.  De  voormalige 
vesting  heet  het  Retranchement  van  Cadeandria,  Dit  was  wel  wat 
lang  en  men  hield  den  hoedanigheids-  of  soortnaam ;  doch  dat 
onze  Gadzantenaren  er  geen  vrede  mede  hadden  bigkt  daamit,  dat 
ze  het  plaatsje  Trizement  noemen.  Soebnrg  is  te  verkiezen  boven 
de  wanspelling  Sonbni^. 

o     F.   BOOS. 


Vrouwentitels.  (XXVI  blz.  81.)  De  zeenwsch  vlaamsche  nog  bekende 
vrouwentitels  zgn:  schipperinne,  schip persvronw;  schaperinne 
schapera  (schaapherders)  vrouw;  schntterinne,  schutters, beschntters 
veldwachters  vrouw;  matresse,  schoolmeesters  vrouw;  kosterinne 
kosters  vrouw;  boerin  of  bazinne,  boerenvrouw  of  vrouw  des  huizes. 
Met  de  Franschen  zijn  ook  de  meierinnen,  vrouwen  der  meiers 
(maires)  verdwenen. 

Bodinne  voor  bodesvrouw  bestaat  nog.  Matresse  of  meestresse, 
Wrinne  en  bazinne  zgn  even  als  bodinne  en  kosterin  nog  titels 
^n  beroepsnamen  ook  voor  ongehuwden  en  weduwen  die  zelf  school 
honden,  zelf  eene  boerderg  beheeren,  zelf  een  bodenloop  volvoeren, 
en  zelf  de  kerk  bedienen, 

G.  P.   B008. 


29S  TAALKUNDE. 

Sj^ki^iij^  LoQiP  QAai  den,  ^oaan!  (XXVI.  bl.  88).  Yfei  is  A.,die 
verklaring  vroeg,  naar  YIII.  297  verwezen,  mnfix  toch  waag  ik 
het,  nog  iets  anders  in  overweging  te  gev^n.  Volgens  een  volks- 
geloof der  middeneeawen,  waarvan  ook  Dan  te  gebruik  heeft  ge- 
maakt, is  E^n  in  de  maan,  beladen  met  het  hout  van  zgn  onheilig 
altaar.  J^en  bekend  volkssprookje  vertelt,  dat  een  man,  die  op 
zondag  een  takkebos  droeg,  tot  straf  naar  de  maan  werd  ver- 
plaatst, met  z^n  hont  op  den  rug.  Soms  schept  de  kwartiermaan 
met  haar  punt  een  dronkaard  op  én  zet  hem  niet  weer  neer  op 
de  ai^rde.  Of  wel,  wg  vernemen,  dat  de  eerste  tabaksrooker  tot 
zgn  sfar^f  door  den  schoorsteen  naar  de  maan  is  gevlogen.  En  zoo 
voorts.  He  maan  schgnt  dus  door  het  volksgeloof  als  een  oord  van 
boete  en  straf  beschouwd  te  zgn,  en  hieruit  laat,  dunkt  mg,  de 
verwensching :  loop  naar  de  maan!  zich  vrg  natuurlgk  verklaren. 

B.   LAUBILLAED. 

Sokdag.  (YgL  XXYI  bl.  36).  'tBlgkt  me  nu  dat,  behalve  te 
Leeuwarden,  ook  elders  in  Friesland  het  woord  klokslach  in 
de  beteekenis  van  jurisdictie  in  gebruik  is,  namelik  te  Emden 
(zie:  Btorenburg,  Ostfriesisches  Worterbuch.  Aurich,  1857)  en  te 
Jever  (zie:  Bose»  Das  Orosshexzogthum  Oldenburg.  Oldenbui^  1863). 

Haarlem.  johan  winkt«bb. 

[Op  de  kaart  van  Westergo  in  den  Tegenwoordigen  staat  en 
den  atlas  van  Tirion  vindt  men  ook  den  klokslag  aangeteekend 
van  Harlingen,  Franeker,  Bolsward,  Workum  en  Hindeloopen] 

Wierook.  Wirook  is  wgrook,  wgdrook,  gewgde  rook.  Die  twee- 
klank ie  komt  in  dit  woord  volstrekt  niet  te  pas,  en  moet  dns 
vervallen.  Die  de  nederduitsche  taal  (en  niet  den  hollandschen 
tongval)  volgens  recht  en  rede  schrg  ven  wil,  moet  imVooA;oft£;^f ooi, 
naar  verkiezing,  spellen. 

Haarlem.  johan  woollsb. 

Boertaage.  (7gl.  XXVI  bL  85).  Bg  nader  onderzoek  is  me  na 
gebleken  dat  het  woord  tange,  in  de  beteekenis,  ter  boven  aange* 
baaider  plaatse  vermeld,  niet  uitsluitend  in  Westerwolde  in  gebruik 
is,  maar  dat  het  in  andere  moorstreken  vw  noordwestelik  Duitsch- 
land,  die  *n  friesche  en  friso-saksische  bevolking  hebben,  eveneens 


TJU^JXUVDlt* 


299 


als  plaatsnaam  dient  en  bekend  is.  Zoo  leit  er  nog  *n  gehncht 
dat  de  Hahnentange  hiet,  bg  *t  dorp  West-Banderfehn  in  Over- 
ledingerland  (Oost-Friesland  bezuiden  de  Leda).  In  Eemsland^ 
beoosten  Eems,  nabg  de  stad  Aschendorp,  leit  de  buurt  Tongsia-op 
of  Tangatmp,  dat  is:  Tangsdorp,  't  dorp  van  de  tange.  De 
Terandering  yan  dorp  in  trop,  tmp  of  drop  is  slechts  'n  eenvoudige 
letterkeer,  en  komt  oyeral  in  germaanscbe  landstreken  yoor;  b.  v. 
Vlodrop  (Vlodorp)  in  Limburg;  Geldrop  (Geldorp)  in  Brabant; 
Scbüttrop  (Schüttorf;  Schüt-dorp)  bg  Bentheim;  Holtrop  (Holtdorp) 
in  Oost-Eriesland ;  Trellstrup  (Drellsdorp)  in  Noord-Friesland,  enz, 

In  Oldenburg  liggen  er  wel  rier  yerschillende  buurlen  of  ge- 
hachten  op  tangen  in  't  moo?,  die  alle  slecht-weg  Tange  bieten; 
te  weten :  een  in  de  gemeente  Varel,  een  in  Apen,  een  in  Gan- 
derkesee,  en  een  in  Goldenstedt.  —  En  behalyen  deze  liggen  daar 
nog  de  gehuchten:  de  Holttange  in  de  gemeente  Edewecht,  de 
Feldtange  in  de  gemeente  Wiefelstede;  de  Vogelstange  bg  de  stad 
Oldenburg,  en  de  Wolfstange  bg  't  stadje  Altenoythe. 

Haarlem.  johan  winklee. 

[In  Noordholland  yindt  men  dezelfde  omzetting  in  darp^  maar 
daar  laat  men  daarbg  de  d  weg  en  zegt  yoor  Niedorp  en  Bans^ 
dorp,  Nierop  en  Marop]. 

Xakographie.  In  den  Nayorscher  wordt  onder  deze  rubriek  menig 
voorbeeld  yan  yerkeerde  of  minder  juiste  uitdrukkingen  gegeyen, 
natanrlgk  in  de  hoop,  dat  men  er  zich  yoor  wachte.  Men  yer« 
gunne  mg  de  aandacht  te  yestigen  op  eene  onjniste  uitdrukking, 
waaraan  ik  meende,  dat  men  zich  alleen  op  den  kansel  bg  den 
opt^nbare  godsdienstoefening  schuldig  maakte,  als  men  daar  op 
geeft  »de  twee"  of  »drie  eerste'*  yerzen  yan  dit  gezang,  yan  dien 
psalm.  Eén  yers  kan  alleen  het  eerete  wezen;  men  bedoelt  dus 
>de  eerste  twee"  of  >drie  yerzen",  enz.  Thans  zie  ik  echter,  dat 
men  in  schrifturen  zich  ook  wel  eens  dit  onjuist  uitdrukt,  en  wel 
iu  den  Nayorscher  zelf^  waar  men  XXV,  425  leest  yan  »de  drie 
itnte  eyangeliepredikers  te  Amsterdam",  terwgl  toch  referent» de 
eerste  drie  eyangeliepredikers"  bedoelt.  Men  ziet  dus,  hoe  licht 
men  zich  bezondigen  kan.  Maar  vne  is  op  dit  gebied  de  zonde-* 
looze?!?  J.  AN8?ACH, 


800  TAALKUNDS. 

[Ik  raag  hier  niet  herhalen  wat  ik  Nar.  XXI 7,  bl,  303  geaegd 
heb.  Maar  wil  de  heer  A.  de  moeite  doen  dat  na  te  slaan,  dan 
zal  h^  zien  dat  ik  het  op  dit  pnnt  niet  met  hem  eens  ben.] 

Sleyscat.  (^av.  XXIV,  bl.  568,  584;  XXV,  bl.  64, 187).  Dit  woord 
werd  ook  aleschat  geschreven.  De  beteekenis  is  Nar.  XXV,  64jni8t 
opgegeven  als  zgnde  de  som  of  schat,  die  aan  den  landsheer  werd 
uitbetaald  voor  een  mnntslag.  Van  eUcen  mnntslag  moest  de  mnnt- 
meester  aan  de  landvorstelgke  hooghejd  een  vooruitbepaald  bedrag 
nitkeeren.  Men  kan  het  dus  omschrgven  door  »heerlgk-recht  vau 
den  mnntslag".  Toen  b.  v.  hertog  Willem  van  Gelre  en  GuUk 
19  febr.  1395  Jan  Thomaszoon  van  Florence  tot  mnntmeester  te 
Arnhem  aanstelde,  gelastte  hg  hem.  —  zie  Nghoff,  Oorkonden, 
m,  n"".  199,  —  »to  mnnten  ende  toe  maken  galdene,  die  halden 
snllen  vieriyen  kraet,  die  marck  twe  grejn  onder  of  banen,  ende 
dier  gulden  sal  gaen  op  die  Troysche  marck  eyn  ende  tseaentich, 
daer  af  vsy  hébben  aoden  toe  sleschat  van  eiker  marck  fijn  goUe  vier 
gulden^  soe  wj  in  onser  munten  doen  slaen". 

In  het  Oroot  Oeldersch  Plakaatboek  (III,  102)  wordt  gesproken 
van  Lambert  de  Bidder^  mnntmeester  van  het  vorstendom  tielre 
en  6raafi9chap  Zutphen,  die,  overmits  de  excessive  duurte  van  't 
silver-materiaer,  verzocht  »aen  sich  te  mogen  houden  het  Slee- 
schat  of  Heerlgckrecht".  Hg  beloofde  ter  vergoeding  wegens  de 
ontduiking  van  dat  recht,  »tot  sgnen  laste  te  sullen  nemen  al 
hetgene  nu  uit  de  Domeinen  omtrent  de  Munte  betaelt  moet  wor- 
den". Het  hof  van  Gelderland  wees  evenwel  1  april  1706  zgn  ver- 
zoek af.  —  Genoemde  mnntmeester  beklaagde  zich  over  de  bui- 
tensporige eischen  der  muntgesellen  (arbeiders  aan  de  munt),  en 
stelde  aan  het  Hof  voor,  deze  werklieden  op  de  werkdagen  zes 
schellingen,  ten  hoogsten  twee  gulden  te  laten  verdienen.  Dit 
voorstel,  door  de  Staten  's  lands  van  Gelre  naar  den  hove  provinciaal 
en  die  van  de  rekeninge  verwezen  zgnde,  is  door  dit  collegie  5 
nov.  1706  verstaan,  dat  »den  mnntmeester  van  het  loon,  bg  twin- 
tig muntgesellen  te  verdienen,  sal  profiteeren  een  regt  vierde  part, 
en  sg  gesellen  sich  sullen  contenteren  met  de  overige  drie  delen, 
naer  de  geseyde  proportie  genomen".  De  Landschap  bekrachtigde 
28  maart  1707  deze  resolutie.  J.  akhpach. 


TAALKUNDE.  301 

Tianfln.  (XXVI,  bl.  215).  Er  is  geen  dorp  in  Zeeland,  dat  Vianen 
heet,  wel  eene  kleine  bunrt,  of  eigenlgk  slechts  een  veerhnis  aan 
het  Eeeten  met  nog  een  paar  woningen,  gem.  Oawerkerk. 

H.  M.  c.  y.  o. 

Den  koet  dragen.  (XXVI,  bl.  214.)  De  woorden  die  de  winter 
io  het  abele  spel  vanden  winter  en  vanden  somer  y.  550  tot 
Trouw  Venus  zegt: 

iVenns  yronwe,  ghi  draecbt  den  boet", 
kannen  ons  niet  bevreemden,  wanneer  wg  bedenken,  dat  hoet  bg 
middeleen wBche  scbrgvers  niet  alleen,  maar  ook  later  nog  bjj  Hooft, 
in  de  beteekenis  van  krans  gebrnikk  wordt.  Om  zich  daarvan  te 
Tsrgewissen  behoeft  men  slechts  den  roman  Floris  en  Blanchefloer 
op  te  slaan^  waar  wg  vs.  2885  lezen: 

Die  portwerder  sette  hem  enen  hoet 
Opt  hooft  van  rosen, 
waarb^  klaarblgkeljjk  van  een  krans  sprake  is,  gelgk  Alberdingk 
Thgm  (Earoliugsche  verhalen,  bl.  226)  het  ook  in  nieuw-HoUandsch 
overbrengt.  Is  men  met  dit  bewgs  niet  te  vreden^  dan  sla  men 
het  Idedeken  van  hoede  op,  dat  men  o.  a.  in  Hofdgks  Geschie- 
denis der  Nederlandsche  Letterkonde  (vierde  dmk  bl.  80)  vinden 
kan,  en  waarin  wg  lezen: 

In  een  prieel  qaam  ie  ghegaen, 
Aldaer  ie  bloemkine  scone  vant  staen. 
Daer  pluctic  minen  lieve  saen 
Van  violetten  desen  hoet. 
Maar  vooral  leze  men  het  lied  van  Hooft,  dat  men  in  *smans 
Mengelwerken  in  1671  bg  Lescailje  uitgegeven  op  bl.  167  vinden 
kan,  en  waarin  de  volgende  regels  voorkomen: 

De  traentjes  rolden  neder.  Maer  de  Godin,  al  zoet^ 
Bey,  liever  zond'ik  schennen,  zey  zy,  mgn  roozenhoet. 
Die  Godin  is  Yenas,  van  wie  verder  verhaald  wordt: 
Als  Yenas  in  den  spiegel  zich  ziet  met  dit  sieraedt 
(nam.  de  tot  paarlen  gestolde  tranen  van  twee  gelieven) 
Zg  wenscht  geen  tooverrieme,  noch  kransse  tot  haer  baet. 
Uit  een  en  ander  blgkt  dnidelgk  hoe  wg  den  regel  uit  het  abele 
spel  moeten  opvatten:  de  winter  zegt  tot  Yenas:  »ja  gg  draagt 


802  TAALKUNDE. 

een  krans^  gg  z^'t  met  bloemen  getooid,  en  gg  yerspreidt  rrengde 
onder  de  menschheid.  gonst.  b. 

Linoelles,  Werwick.  Ten  opzigte  van  de  spelling  dezer  plaats- 
namen (XXV,  bl  510)  z^  opgemerkt,  dat  J.  van  W^k  Roelandsz 
in  zgn  in  1821  uitgegeven  Aardrgkskundig  Woordenboek,  de  door 
m^]  gevolgde  schrgfw^ze  ook  reeds  heeft.  Stonden  mg  in  verschil- 
lende talen  uitgegeven  kaarten  ten  dienste,  ik  zon  ze  vergelgken 
om  te  zien,  welke  schrgftrant  de  meest  gebmikelgke  is.  Intas- 
schen  mgn  dank  voor  de  opmerking. 

J.   ANSPACH. 


VRAGEN. 


SpreekwQze.  Op  syn  schaapjes  terugkomen.  Ik  meende  dat  deze 
spreekwgze,  oorspronkeligk  nederlandsch  was  en  de  lezing  moest 
zgn  op  zgne  scheepjes,  't  Is  waar,  hetfranacherevenonsinoamou' 
tons  bestaat;' doch  dergelgk  verschjnsel  op  taalgebied  komt  meer 
voor.  De  Franschen  ontleenden  hun  coquemar  fgroote  ketel,  kook 
maar !),  digue  (d^k),  ouatergan  (watergang),  enz.  aan  onsen  hun  vassUtoê 
(waas  iêt  dasa^  koetsraam)  en  vagnemestre  (wagenmeester)  aan  de 
Duitschers.  Het  jongste  nummer  (18  maart)  van  het  Paleis  van 
Justitie  inziende,  scbijnt  het  m^  toe  dat  de  redacteur  den  oor- 
sprong van  het  gezegde  zoekt  in  de  bekende  grap  van  Pateliiif 
de  oudste  opera  houffe  (zegt  de  redacteur),  in  den  schaapherder 
wiens  proces  talr^ke  uitweidingen  veroorzaakte  die  den  president 
der  regtbank  noopten  den  pleiters  toe  te  roepen:  revenona  a  nos 
moutona!  Hoe  is  het  nu?  scheepjes  of  schaapjes?  Of  is  misschien 
eene  verwarring  ontstaan  door  het  gezegde  zgne  scheepjes  op  droog 
hebben,  in  veiligheid  ?  De  Zeeuwsch- Vlaming  zegt  van  iemand  die 
zgne  fortuin  gemaakt  heeft  en  rust:  hg  is  binnen. 

G.  F.  soos. 

[In  deze  spreekvr^ze  wordt  van  achaapjena  niet  van  «cAtf«/?;eiLy  ge- 
sproken. De  redacteur  van  het  genoemde  blad  heeft  gelgk,  als  hg 


TAALKÜNDB.  3Ö3 

zegt  dat  zg  dorspronkelgk  Franscli  en  aan  den  Fatelin  ontleend 
is.  Ik  heb  haar  ook  dikwgla  in  het  Fransch,  maar  nooit  in  het 
HoQandsdi^  hooren  gebruiken.  In  het  Spreekwoordenboek  van  Harre- 
bomée  zocht  ik  haar  vergeefs,  een  bewgs  dat  zg  in  geene  van  het 
groote  aantal  spreekwoordenyerzamelingen  door  dien  heer  gebruikt, 
Toorkomt.  —  Zgne  schaapjens  op  het  drooge  hebben  wordt,  zoo 
als  Tainman  het  zeer  goed  verklaart,  Spreekw.  I,  bl.  130,  ^gebruikt 
ran  ymand,  wiens  zaaken  verzorgt  en  in  veiligheid  zgn:  gelgk 
eeu  herder,  die  in  een  boogen  watervloed  zyne  kudde  op  eene 
hoogte  gebergt  heeft".  Een  zeer  duidelgk  bewgs  dat  men  reeds 
lang  geleden  begreep  dat  hier  geen  sprake  was  van  «cAeqq/^iM  maar 
Tan  9chaapjen9  levert  ons  Sartorius,  Adag.  1, 1, 82.  Hg  geeft  telkens 
een  latgnsch  of  grieksch  spreekwoord,  somtgds  beide,  met  een  ne- 
derlandsch  er  bg.  Hier  geeft  hg  in  portu  navigare  en  iv  JUi^v^ 
:iIhv  en  daarbg  idjn  achapen  op  droogh  hebben  en  ze^  o.  a.,  »no8« 
trate  antem  lingua  propius  ad  Latinam  paroemium  acoesserint,  si 
dicant;  sijn  scheepen  op  droogh  hebben'*.  Hg  zegt  dus,  indien  men 
zeide  schepen,  dan  zou  die  nederlandsche  spreekwgze  naauwkeuri- 
ger  met  de  latgnsche  over  een  komen;  maar  men  zegt  zoo  niet]. 

Snijes  van  Tholl.  Naar  welken  hertog  is  deze  bekende  en  door 
qne  vroegheid  zoo  populaire  tulpensoort  genoemd? 


Oeprosesside  persoon.  In  het  Groot  6elderschPlakaatboek(U,  171) 
wordt  Joffer  Alit  {Aleid)  van  Delen  geheeten  »Matersche  ende  ge- 
prosesside  persone  in  't  clooster  vau  St.  Agnieten  tot  Embrick. " 
Wat  is  een  igeprosesside  persoon?*' 

{GepToeesBxde  zal  schrgf-  of  drukfout  zgn,  voor  geprofeeaide,  per- 
soon die  de  kloostergeloften  gedaan  heeft]. 


304 

GESLACHT-  EN  WAPENKÜNDE. 


Oeilaoht  Coymaiis.  XYI,  125  is  sprake  yan  yan  sommige  leden 
yan  dit  geslacht.  Nay.  XXVI,  43,  en  46  worden  de  nayolgende 
personen  yermeld: 

Balthasar  Goymans,  gehnwd  met  Elisabeth  de  Piqner,  hebben 
tot  dochter  Maria  Cojmans,  tweede  yroaw  in  1640  yan  Joan  Hay- 
decoper,  ridder  yan  St.  Micbiel,  heer  yan  Thamen,  Blokland, 
Maarseyeen,  burgemeester  yan  Amsterdam.  Wilhelmina  Coymans^ 
gehnwd  omst.  1640  mei  mr.  Jacob  Dmyyestein,  burgemeester 
yan  Haarlem. 

Gonstantia  Goymans,  gehuwd  met  Johan  Earel  Smissaert,  hoofd- 
schout  yan  Rhenen,  enz.  Zg  is  de  dochter  yan  Balthasar  C.  en 
yan  Maria  Trip. 

Nog  kwam  ons  yoor  Adriaan  Goyman,  burgemeester  der  stad 
Bommel,  die  in  1721  zich  met  yier  ambtgenooten  bg  de  landschap 
yan  Gelderland  bezwaarde  oyer  de  weigering  der  ygf  andere  leden 
yan  den  magistraat  om,  in  zake  de  yerkiezing  yan  een  momber 
(procureur-generaal),  wegens  staking  der  stemmen,  door  het  lot 
te  beslissen,  (zie  Or.  Geld.  Plakaatboek,  III,  389).  Insgeljjks,  Lam- 
bertus  Goymans.  die,  met  ygf  andere  defdge  personen  het  gerecht 
yan  Tuil  geconstitueerd  hebbende,  door  Benjamin  Dutzy  wegens 
«praetens  exces  en  beswaer*'  yoor  het  Hof  yan  Gelderland  werd 
lastig  geyallen,  waarop  het  Hof  in  sommige  punten  ten  hunnen 
nadeele  yonnis  streek;  weshalye  hg  met  de  zgnen  reyisie  yan  het 
yonnis  verzocht,  met  dit  geyolg,  dat  de  landschap,  4  oct.  1738 
adjunct-reyiseurs  uit  haar  midden  benoemde,  die  nog  ééns  yonnis 
zouden  wgzen.  (Ibidem  kol.  645  ygl.  met  kol.  664). 

1«  AKSPACH. 

Oelaoht  Reewiyk.  Nay.  XVII,  63  wordt  naar  het  wapen  dezer 
familie  geyraagd.  Dit  wapen  is  mg  eyen  onbekend  als  den  yrager; 
Het  is  mg  gebleken,  dat  dit  geslacht  ook  predikanten  heeft  opge- 
leyerd,  want  J.  yan  Rheewgk  staat  yermeld  als  de  yierde  predikant 
yan  Lienden  in  1624,  opyolger  yan  H.  CroUius,  yoorganger  van 
Gomelius  WachtendorfiF  in  1639.  i.  anspach. 


GESLACHT-  £N  WAPKNKUNDB.  305 

Kuunaker  van  Hofvegen.  (ygl.  A.  B.) 

Te  Bergen  op  Zoom  teekeude  ik  van  bovengenoemd  geslacht  aan: 
Jhr.  Charles  van  Manmaker  heer  van  Hof  wegen  [begraven  11 
nov.  1689]  ondertr.  'sGravenhage  4  nov.  1643. 
P.    Anna  Marga.  de  Chantraine  dict  Broncksanlt. 
2^    Bergina  de  Levin  dict  Faniars,  ondertr.  13  maart  geh.  5  april 
1648. 

r.  Elizabeth  ged.  26  feb.  1649,  get.  Jacob  van  Manmaker  dom- 
heer tot  Ondmnnster  te  Utrecht;  hare  vorst,  genade  mevr. 
princes  gravin  van  den  Berch;  magistraat  vanB.  o.  Z.  ;Joha. 
Maria  de  Cbantraine  dict  Br.  vronw  van  Famars. 

2^  Eitel  Frederik  ged,  5  apr.  1650,  get.  Petron».  van  Yosbergen 
wed.  Jan  van  Berchem. 

3^.  Anna  ged.  21  jnljj  1652,  get  Anna  van  Berchem  dnaer.  van 
Piershil. 

4^  Maria  ged.  6  sept.  1652,  get.  jhr.  Max.  van  Hertaing  heer 
van  Marqnette,  Eliz.  van  Schouwen  van  Endegeest  vronw  van 
heer  van  Berchem. 

5°.    Jacoba  25  nov.  1653. 

6°.  Willem  ged.  14  mei  1655,  get.  mr.  üornelis  van  Stapele  raads- 
heer van  Brabant,  Adr».  de  Blocq  vronw  van  kap.  de  Blaqng. 

7^.    Charles  ged.  22  ang.  1656,  get.  Pierre  dn  Plessis  Malaqnet. 

8^  Jacoba  ged.  18  april  1660,  get.  Jac.  van  Manmaker  heer  van 
Eattendgke^  Alisa  van  Manmaker. 

9^    Anna  Maria  ged.  12  febr.  1662  [begr.  17  april  1737]. 

10*.  Pilippote  Wilh».  ged.  23  maart  1664,  get.  Filips  Jacob  van 
den  Boetzelaer  baron  van  Asperen  [begr.  21  feb.  1735]. 

11\  Louise  ged.  10  nov.  1665,  get.  Charles  van  Levin  dict  Famars 
heer  van  Mont  St.  Aldegonde,  Eliz.  van  Manmaker  [mis- 
schien 1)  [begr.  30  mei  1714]. 

12<^.  Filips  ged.  8  mei  1667,  get.  jhr.  Eitel  Fred.  van  Manmaker 
vaandrig  enz.  (2). 

F.   OALAHD. 

Isvbi  diot  Famars.  Jhr.  Filips  de  Levin  heer  van  Famars  kolonel, 
Jvr,  Louise  van  Marnix  dr.  van  Marniz  van  St.  Aldegonde: 

21 


306  GB8LACHT-   EN  WAPEKKÜKDJI. 

r.    Oningevuld  16  oct.  1631. 

2\    Filips  ged.  5  jan.  1616. 

3^.    Willem  ged.    3  jan.  1618,  get.  gouvernear  van  Stoatenbnrg, 

mevrouw  van  der  Aa. 
4°.    Charles  Filibert  ged.  7  april  1620,  get.  ridder  Charles  Morgan 

luit.  kol.,  jhr.   Filips   van   Tuyl   van   Serooskerken,  heer  van 

Tienhoven,  baljuw  van  Tholen. 


(3)  Jhr.  Willem  de  Levin  heer  van  Famars,  Mont  St.  Aldegonde, 
f  1659.  Maria  Chantraine  dict  Brouxsault. 

1^  Filips  ged.  5  dec  1642,  get.  Jacob  Cbantr.  dict  B.,  heer  in 
Beerlant  hoogbaljuw  van  land  van  Vige,  Maria  Marcelina  Bax 
[dr.  van  Marcelis  Bax  en  geh.  31  mei  1632  met  Corn.  van 
Stapele]. 

2®.  Filips  Jacob  ged.  6  dec.  1647,  get.  Filips  Jacob  de  Levin, 
Sabina  van  Lier  wed.  Brouxsault. 

3°.  Alise  ged.  5  apr.  1650,  get.  Charles  van  Manmaker,  meyronw 
de  Boot. 

4^    Louise  ged.  29  oct.  1651. 

5"".  Charles  ged.  23  feb.  1655,  get.  Rutger  flugens,  ridder,  in  st.  gene- 
raal van  wege  Gelderland,  vrouw  Anna  Morgan  vr.  van  Hendrik 
Stricland,  [moet  zgn  sir  Walter  Stricklant  esq.  resident  van 
't  eng.  parlement  bg  de  h.  ho.  mog.  stat.  gen.;  ondertr.  's  Gra- 
venhage,  29  aug.  1646  Anna  Morgan  wede.  douar.  Louis 
Morgan  ridder]. 

6^.  Eliz.  Jacoba  ged.  27  sept.  1656,  get.  Charles  Peters  dict  Cat&: 
Eliz.  de  Grgze  vrouw  van  H.  Cabillaud. 


Kolonel    Guill.   de  Levin  de  Famars  huwt  23  jung  1619  Anna 
Maria  Berk  van  utrecht  wede.  Marcelis  Bax. 


a.   CathA.  Jac^.  ged.  6  oct.  1620,  get.  Catha.  Hinckaert  vrouw  van 
Famars. 


GESLACHT-  £N   WaFBNKUNDE.  307 

b.  Charlea   Fllips   ged.    27  april  1625,  get.  vrouw  van  admiraal 
Hanltaiii. 

c.  Bei^ina  ged.  8  aog.  1628,  get.  magistraat  van  Bergen  op  Zoom. 


Alize  de  Levin  dict  Famars^  vrouw  yan  St.  Aldegonde  j.  d.  van 
B.  o.  Z.,  ondtr.  19  april  1702  Lodewgk  van  der  Alben  wedr. 
uit  Pruissen.  f.  galand. 

Wapen  van  het  geslaoht  aan  Alphen.  (XXV^,  bl.  818,  372,  517.) 
Even  als  van  Alphen  voert  ook  het  geslacht  van  Volbergen  eene 
ocbpuntige  ster.  Aan  den  muur  van  het  koor  der  Groote  kerk  te 
Bergen-op-Zoom  staat  een  prachtige  naald  van  rood  marmer,  versierd 
met  kr^gsattributen  en  twee  weenende  engelen,  terw^l  zg  dit  op- 
Bchriit  draagt: 

Hier  rust 

de  hoog  Edel  Gestrenge  Heer 

Jacob  Johan  van  Volbergen 

luitenant  generaal  der  infantr.  van  den  staat, 

kol.  en  kap.  van  een  comp.  te  voet 

maior   comm.    van    Bergen   op    Zoom. 

etc.  etc.  etc. 

geb.  6  aug.  1692  overl.  24  aug.  1778. 

ter  eere  van  z^n'  dierbaren  vader 

stelde  dit  gedenkteeken 

deszelfs  eenigen  zoon 

Andries  Lambertus  van  Volbergen 

Hier  ligt  een  man,  wiens  deugd  geen  mensch  ooit  kon  betwisten 

Een  held,  een  menschenvriend,  is  't  vreemd  ?  bg  was  een  Christen. 

A.    VELINOIüS. 

(Abdias  Velingius  was  pred.  v.  Bergen  op  Zoom  van  1762  tot?) 
Komt  het  geslacht  van  Volbergen  ook  uit  Kralingen  of  uit  Alf en? 
Behoorde  tot  de  fam.  van  Alphen  met  de  achtpuntige  ster  ook  het 
geslacht  van  Alphen  dat  in  de  xv^  eeuw  te  Bergen  op  Zoom 
en  te  Breda  wooude,  en  waarvan  ik  eenige  aanteekeningen  ver- 
zamelde? 
Van  de  fam.  van  Volbergen  nog  deze  aanteekening  uit  Bergen 


308  GESLACHT-    £N   WAPENKUKDE. 

op  Zoom:  Addico   Willem  Eiers  j.   m.  van   Zoidbroek  in  Gr  on. 
luit.,  £liz.  Maria  van  Volbergen  j.  d.  van  Dordrecht  geh.  18  feb.  1768. 

Ëbbo  Willem  van  Volbergen  Eiers 
geb.  29  mt.  ged.  1  april  1774. 

F.   CALA.KX>. 

Vtenhoven.  (A.  B.  II;  XXI  bl.  58,  214,  376.)  Onder  de  eerste 
monniken  der  voormalige  abdg  van  Baadeloo,  welks  stichter  Bal- 
duinns  de  Bocla  in  1200  overleed,  komen  in  de  XIII  eeaw^  vol- 
gens een  manuscript  van  1586,  deze  voor:  EustAce  de  Caria,  hic 
monach.  dedt.  XVI  ü.  Petras  de  Garia,  Johs.  de  Curia  en  Jac.  de 
Guria^  beide  laatste  gekleed  of  geprofest  onder  den  6den  abt 
Bald.  Broossche. 

Van  andere  bekende  geslachten  teekende  ik  nog  de  volgende  aan  : 
Arnulph  de  Elmare.  Henr.  de  Axella. 

Bald.  de  Eerdenborch.  Joh.      »       > 

Rob.     »  »  t  1343    Maria  van  Axel  —  als  schenkster 

Joes     »  »  van  eenig  land. 

Hngo       de  Assenede  Joes  de  Saeftgnghe  sepult.  in  valle 

Dirkinas  :^  »  rosay  (Rozendaal).  f  1340 

Hngo        »         »  dns  Joh.  de  Berlandia  of  Barlandia, 

Theod.     »  »  (Baarland?)    later    de   Xe    abt 

Henr.        »       ^ »  f  ^óór  1826. 

Johs.        »         »  t  1323    Theod.  de  Scalda. 

Waltb.     »  »  Nic.  de  Zaemslacht. 

Gosnin.    »         »  f  1369     Arn.  »  » 

Mich.      de  Hulst.  en  eindelgk  een  monnik  gen. 

Arnold     >       »  f  1300    George  Hugenoodts. 

Jordanus  >       » 
Joes  van  Artevelde  sepult.  in  Ooat- 

ekloo  F.  CALANB. 

Geslacht  Ruijsch.  (XXIV.  bl.  253;  XXVI.  bl.  94.)  Ook  eene 
familie  Rugs  (dus  zonder  ch)  voert  het  gouden  St.  Andries  kmis 
in  rood.  Die  namel^k  waartoe  behoort  Jan  Jacobus  Bugs  JDz. 
gehuwd  met  Cornelia  Hendrika  Eortenhoef  Smit.  —  Een  dochter 


OESLACHT-   EN    WaPENKüNBB.  309 

bawt  Jan  Bemardas  Story  van  Blokland,  een  andere  den  kapitein 

lii^gnth.  BACKEA  y.   L. 

Gedacht  Euijsoh.  Het  kmis  voerende  geslacht  Rugsch  komt  ook 
zeer  dikwgis  Toor  onder  den  naam  Rogs.  Amsterdam  is  de  baker- 
mat van  dit  geslacht.  Van  daar  ait  hebben  de  leden  zich  verplaatst 
naar  utrecht  en  omstreken.  De  op  bl.  95  van  den  Navorscher 
1876  genoemde  Eleonora  Cornelia  Rugsch,  gehuwd  mefc  D.  J.  A.  G.  T. 
Tan  den  Steen  behoorde  niet  tot  het  bovengenoemde  geslacht.  Zg 
roerde  de  blaauwe  roos  op  zilver,  en  was  dochter  van  jhr. 
Daniel,  en  van  jvr.  Louisa  Rutgers  van  Rozenburg  eu  kleindochter 
ran  jhr.  Hendrik  Ruisch,  heer  van  Lunenbnrg,  en  van  Helena 
Alexandrina  van  Egs. 

Bestaan  er  nog  leden  van  het  roos  voerende  geslacht  Rugsch? 
Zoo  ja,  waar  zijn  zg  woonachtig?  —  Laatstgenoemd  geslacht  is 
in  twee  takken  verdeeld,  waarvan  de  limburgsche  tak  zich  noemt 
Rugs.  Daar  ik  bezig  ben  iets  voor  de  pers  gereed  te  maken 
omtrent  de  verschillende  btammen  van  deze  geslachten,  zoo  zullen 
aanvullingen  mg  zeer  welkom  zgn. 

Maastricht.  A.  a.  vorstebman  vak  oijkn. 

J.  van  Oldenbamevelt.  In  eenen  der  eerste  jaargangen  van  den 
Navorscher,  dl.  H,  bl.  91,  wordt  van  eene  genealogie  van  het 
fi;e8lacht  van  Oldenbarneveld  melding  gemaakt,  en  daarover  eenig 
narigt  verlangd,  dat  niet  gekomen  is.  Die  geslachtlgst  was  echter 
alleen  tot  1770  aangehouden,  voor  zoo  verre  betrof  de  afstamme- 
lingen van  Eornelis  van  der  Mgle,  die  met  Maria  van  Oldenbar- 
nevelt  getrouwd  was 

I^ogmaals  wenschen  wg  de  aandacht  op  dit  geslacht  te  vestigen 
en  mede  te  deelen  wat  wg  er  van  weten :  mogelgk  zal  het,  bg  het 
ontvangen  van  meerdere  mededeelingen  gelukken,  eene  volledige 
geslachtlgst  van  de  familie  van  Oldenbamevelt  zamen  te  stellen. 

In  de  eerste  plaats  zullen  wg  kortelgk  aanhalen  wat  in  de 
Waarachtige  Historie  van  J.  van  Oldenbamevelt  3de  dr.  1670 
bl.  122  van  de  huwelgken  zgner  kinderen  gozegd  wordt: 

>Sgn  oudste  soon  aan  de  eenighe  Erfdochter  van  den  Heere 
^van  Brant-Wgk. 


^0  GESLACHT-  EN  WAPBNKÜNDB, 

>Sgn  jonckste   soon   aan   een   eeoighe  Erfdochter   van  den 

>Heere  van  8.  Allegonde. 
»Sgn  oudste  dochter  aan  den  Soon  van  den  Heere  Lancelot 

»yan  Bredenrode. 
>Sgn  jonckste  dochter  aan  den  soon  van  den  Heere  President 
:»van  der  Mgle." 
In    bet  Biographisch   Woordenboek  der  Nederl.  van  v.  d.  Aa. 
heeft  blijkbaar,  ook  in  het  vermelden  der  kinderen  van  Oldenbar- 
nevelt,  groote  verwarring  plaats  gehad. 

Vooreerst  zal  de  kinderloos  overleden  Jan,  niet  de  zoon  maar 
wel  de  kleinzoon  geweest  zgn,  even  als  z^ne  zuster  Franfoise, 
die  met  A.  van  Naaldwgk  huwde,  de  kleindochter  was;  zg  waren 
namelyk  de  kinderen  van  Reinier  heer  van  Groeneveld. 

Gerard,  en  Deliana  van  Wede,  waren  de  vader  en  de  moeder  van 
Johan   V.  Oldenbarnevelt. 

Wie  Gertruda  van  Oldenbarnevelt  was,  die,  zoo  als  in  het  Woor- 
denboek wordt  opgegeven,  door  Meursius  met  een  Igkvers  bezongen 
werd,  is  ons  niet  bekend ;  wel  vonden  wg  eene  Geertruid,  die  met 
Steven  van  Delen  getrouwd  was  en  eene  zuster  van  Johan  kan 
geweest  zgn. 

Ook   in    de  opgaaf  der  kinderen  van  Elias  van  Oldenbarnevelt, 
broeder   van   Johan,   is   genoemd    Woordenboek  in  strgd  met  de 
geschrevene   genealogie    die    wg   raadpleegden;   als   kinderen  tau 
Elias  worden  daar  genoemd: 
Gerrit  overl.  5  aug.  1603. 

Willem,  Deliane,  B.egnier  en  Petronella,  die  huwt  met  Tail- 
iefer  de  Moriacq,  diede  volgende  kinderen  bg  haar  verwekte: 
Anna   gehuwd   met   Steven    van   der  Dussen,  heer  van  de 
Noordwgken  (?)  die  kinderen  naliet. 
Petronella  overl.  7  jung  1684. 
Tn  de  genealogie  wordt  de  dochter  van  Elias  genoemd  Johanna 
ob.  1663,  trouwde  1°  Willem  Bisschop,  ontvanger  der  gemeenelands 
middelen  te  Rotterdam. 

2°  1620.   Adriaan    van    der  Dussen,  geb.  1586,  ob.  1653,  heer 
van    Oostinghuizen  in   Westfalen,    kolonel,    krggscommissaris  in 
keizerlgken  dienst. 
Hg   deelde   in   de   conspiratie  tegen   Maurits,  redde  zich  met 


ÖESLACHT-   BN    WAPBNKUKDB,  311 

Willem    V.  Oldenbarnevelt,  heer  van  Stoutenburg  door  de  vlucht: 
zgne  echtgenoot  volgde  hem.  Hg  was  roomschgezind. 
Zg  wonnen  vier  kindereu. 

1.  Maria   Margaretha   v.    d.  D.  tr<i.  Wenceslans  Passau,  beide 

ob.  1676  ....  kinderen. 

2.  Philips  Elias  v.  d.  D.  heer  van  Oostinghuizen,  tr<^.  Agatha 

Odilia  Ledebur,  alt  eene  adellgke  familie,  ob.  1681.-  Zg 
1682.    5  kinderen. 

3.  Adriaan   Jacob  v.  d.  D.,  1672   eoraet  in  staten  dienst,  ob. 

ongehuwd  1673. 

4.  Anna  Maria  Theresia  v.  d.  D.  canonesse  in  't-adellgk  stift 

Prekenhorst  bg  Paderborn  ob.  1707. 
De  opgaaf  in  het  Woordenboek  van  v.  d.  Aa  omtrent  Anna,  die 
met  Steven  van  der  Dussen,  heer  van  de  Noordwgken  (?)  gehuwd  was, 
is  dus  geheel  verkeerd,  zoo  als  ook  het  geval  blgkt  te  zgn  met  de 
kinderen,  die  aldaar  van  Elias  van  Oldenbarnevelt  worden  opgegeven. 
In  de  genealogie  boven  vermeld  staat  nog  het  volgende. 
Jhan  V.  O.  14  sept.  1547  f  13  mei  1619, 
trd.  Maria  van  Utrecht. 
2  dochters,  2  zonen. 

1.  Adriana   ob.   1601,   tr^.   Keiuout   van   Brederode,  heer  van 

Veenhuizen  en  presidt.  in  den  Haag,  afgezant  in  Zweden 
1615,   heer  van  Oosthuizen,  Spanbroek,  baanderheer  van 
Wezenberg  in  Zweden. 
Hunne  dochter  Deliana  van  Brederode  trd.  1618Theophilu8 
van  Gats,  heer  van  Heilo,  Eoulster,  Oostdam,  5  kinderen. 

2.  Maria  trd.  Eornelis  van  der  Mgle,  Adriaanszoon,  die  Ud  was 

van  den  raad  van  state,  heer  van  Mglen,  Baccum,  Dub- 
beldam, Alblas  etc. 

3.  Willem,   heer   van   Stoutenburg,   Kralinger   polder^  trd.    te 

Hoorn  met  Walburg  van  Marnix  vrouw  van  St.  Aldegonde 
en  Souburg:  zg  kregen  van  de  stad  Hoorn  geschenken 
van  juweelen  of  fraaie  koetspaarden :  was  gouverneur  van 
Bergen  op  Zoom.  Geen  vergiffenis  kunnende  verkrggen, 
werd  hg  roomsch,  trad  als  ritmeester  in  dienst  der  aarts- 
hertogin.  Hg  voerde  in  den  krgg  tegen  zgn  vaderland 
een  zwarten  standaard  met  een  doodshoofd. 


812  OB8LACHT*   EN  WAPENKUKDB. 

Walburg  is  haren   echtgenoot  niet  gevolgd  maar  in  Hol'- 

land  gebleven. 
(Walburg  was  de  kleindochter  van  Ph.  v.  Mamix,  zoo  als  in 
het  Biographiach  Woordenb.  op  Marnix  juist  wordt  opge- 
geven,  terwgl    zg    aldaar  op   Oldenbarnevelt  de  dochter 
van  Ph.  genoemd  wordt.) 
4.    Reinier,   heer  van    Groeneveld,    en    1608  van  den  Tempel, 
houtvester   van   Holland,  trd.  Anna  Weitsen,  vrouw  van 
Brandwgk,  en  liet  na  een  zoon  en  eene  dochter,  Fran9ol8e, 
die  in  1633  met  den  Tempel  verlgd  is  (zie  Eok.  Vaderl. 
W.  Boek).    Hg   werd   29  maart  1623  onthoofd  en  den 
sopten  in  zgn  vaders  graf  gelegd. 
Met  tegenzin  nam  hg  deel  aan  de  conspiratie.  Zgne  weduwe 
is   hertrouwd    met   Jacob   Westerbaan,    ridder  en  bragt 
Brandwgk  ten  huwelgk. 
Fran9oi6e   van    Oldenbarnevelt,    vrouw   van  Groeneveld  en 
den  Tempel  1633,  tra.  Adriaan  van  Naald  wgk,  en  wonnen 
eene  dochter,  die  trouwde  Jean  Theodoor  van  Dam,  zoon 
van  Jean  en  vau  Maria  van  Paffenrode. 
Jan    van  Oldenbameveld  Bz.,  heer  van  Groeneveld  en  dea 

Tempel  1617,  ob.  1633. 
Volgens  het  Biogr.  Woordenboek  huwde  Anna  Maria  van 
Naaldwgk,  Hendrik  van  Losecaat  en  was  weduwe  21  jan. 
1658.    Sedert  1660    vrouw  van  Berkel.  Zg  overl.  3  jan. 
1665,  kinderen  nalatende. 
Ten    slotte  deelen  wg  hier  nog  mede  eenige  huwelgks-aantee- 
keningen  betrekkelgk  de  familie  van  Oldenbarnevelt,  die  te  Amster- 
dam zgn  ingeschreven. 

Oldenbarnevelt  (Rgk  Aertsz.  van)  oud  26  j.  brouwer,  wonende 
te  Amersfoort  en  Gomelia  Jacobs  van  der  Leur,  oud  19  j.,  geas- 
sisteerd met  haar  moeder  Jndith  van  Donselaer.  1627,  24  April 
te  Amersfoort  getrouwt. 

Oldenbarnevelt  (Bartholomeus  Rgcks  van)  van  Amersfoort  end 
22  j.  drogist,  geassist.  met  zgn  vader  Rgk  Aertsz.  van  Oldenbar- 
nevelt en  Ëlisabeth  Municks  van  Amsterdam,  oud  20  j.,  geadsist 
met  haar  moeder  Abigael  Municks.  1653,  1  November. 

Oldenbarnevelt  (Comelia  van)  van  Amersfoort  en  Gomelis  Pe- 


0E8LACHT-   BN   WAPBKKUHDB.  813 

tersen  van  Amersfoort  op  de  acte  van  Jacobns  Berchman,  predi- 
kant te  Amersfoort.  1653,  24  October. 

Oldenbarnevelt  (Jacobns  van)  van  Amersfoort  oud  22  j.,  geassist. 
met  Bariholomens  van  Oldenbarnevelt  zgn  broeder,  en  Sara  Wallis 
ran  Amsterdam  oud  16  j.,  geassist.  met  Maria  van  Tienen  baar 
moeder.  1656,  13  Julg. 

Oldenbarnevelt  (Comelia  van)  van  Amersfoort,  wed.  van  Comelis 
Pietersz.  van  Ponteren  en  Joost  van  Dgk  van  Amsterdam,  wgn- 
kooper,  op  de  acte  van  Ds.  Johannes  Teekmanns,  pred.  te  Utrecht. 
1662,  2  September. 

Oldenbarnevelt  (Comelia  van)  van  Amsterdam,  ond  17  j.,  geassist. 
met  Bartholomens  van  Oldenbarneveld  haar  vader  en  Johan  van 
BQderbeek  van  Amersfoort,  op  de  acte  van  Arnoldns  Bevins  pred. 
te  Amersfoort.  1672,  2  Jannar^. 

Oldenbarnevelt  (Gillis  van)  vm  Amsterdam,  ond  25  j.,  geassist. 
met  zgn  vader  Barthol.  Oldenbarnevelt  en  Maria  van  Barlecom 
ond  19  j.  geassist.  met  haar  vader  Lambertns  van  Barlecom. 
1685,  8  September. 

Oldenbarnevelt  (Johannes  van)  van  Batavia,  barbier  ond  22  j., 
geassist.  met  zgn  moeder  Sara  Yos  en  Jacomgntje  May  van  Am- 
sterdam oud  20  j.,  geassist.  met  haar  vader  Isaak  May.  1685, 
U  October. 

Oldenbarnevelt,  (Jacobns  van)  koopman,  oud  33  j.,  geassist.  met 
z^D  broeder  Gilles  van  Oldenbarnevelt  en  Johanna  Bentink  van 
Amsterdam  ond  32  j.,  geassist.  met  haar  broeder  Anthonie  Bentink. 
1697,  19  April. 

Oldenbarnevelt,  (Bartholomens  van)  van  Amsterdam,  koopman. 
Wed.  van  Elisabeth  Bentink  en  Catharina  Lonisa  Siegenme^er 
j-  dochter,  tot  Ngmegen  wonende,  ingeteekend  op  de  acte  van 
Ds.  Daniel  Ie  Boy,  predikant  te  Ngmegen.  1697,  10  Augustus. 

Lubbert  van  Oldenbarnevelt,  tot  Barderw^k.  Staat  van  Oorlog 
1621.  (Kroniek  van  het  Bist.  Genootschap  te  Utrecht  1874  bl.  76.) 

Na  het  schrgven  dezer  regels  kwam  ons  in  handen  een  stukje 
van  den  heer  J.  G.  Frederiks  te  Zutphen,  handelende  over  Wil- 
lem y.  O.  naar  aanleiding  van  een  öOtal  brieven  van  hem  aan 
Bugo  de  Groot  geschreven.  Deze  zgn  door  dr.  H.  C.  Bogge  in  de 
Krongk  van  het  Hist.  Genootschap  medegedeeld.    Uit  de  brieven 


314  GB8LA0HT-   KN    WAFEKKUNOE» 

blgkt  dat  de  yerhouding  tasschen  hem  en  zgne  yroaw  anders  was 
dan  gewoonlgk  (na  alweder  in  het  tooneelstnk  Maria  v.  Utrecht) 
beweerd  wordt. 

Ook  het  deelnemen  van  Stontenbarg  aan  den  togt  der  Span- 
jaarden tegen  Amersfoort,  en  dat  hg  roomsch  zonde  geworden 
zgn,  wordt  door  deze  brieyen  onwaar  gemaakt. 

K.   V.  8. 

Oedadit  Foeyt-Poyert.  Zoo  Foeyl  en  Foyert  geen  verschillend 
geschreven  namen  zgn  van  één  en  hetzelfde  geslacht,  moet  ik  wel 
de  Nav.  XXIII,  539  voorkomende  vraag  onbeantwoord  laten,  maar 
kan  toch  aan  eenige  personen  herinnereren,  die  den  geslachtsnaam 
Foyert  dragen.  Bg  voorbeeld : 

Dirk  Foeyert,  als  heemraad  van  Nederbetnwe,  vermeld  in  een 
Lingebrief  van  13  jan.  1456  (Nghoff,  Oorkonden,  IV,  n<».  302),  als 
ook  in  een  dito  van  13  mei  1456^  waarin  hg  voorkomt  met  Johan 
van  Brakell,  als  geërfde  van  Lienden  (ibid  n^.  307).  Laatstgenoemde 
Lingebrief  is  in  zgn  geheel  opgenomen  in  het  Groot  Geldersch 
Plakaatboek,  H,  App.  kol.  122—132. 

Peter  Foyert,  in  1555  schepen,  in  1556  burgemeester  vanThiei, 
(mr.  E.  D.  Rink,  Beschr.  van  Tiel,  1836,  bl.  312). 

Willem  Foyert,  in  1570  schepen  van  Tiel  (ibid  bl.  313). 

Dirk  Foyert,  scholtus  van  Lienden,  als  onderling  dezer  gemeente 
op  de  prov.  Geld.  synode  van  Zaltbommel  (8—13)  jnng  1636. 

Jerefaes  Foyert,  scholtus  van  Lienden,  als  ouderling  verschenen 
op  de  gewone  Tielsche  classisvergadering  van  21  en  22  sept  1657, 
vader  van: 

Joachim  Foyert,  1  jan.  1652  benoemd  tot  schepen  van  Tiel 
en  wel  door  het  hof  van  Gelderland,  ondanks  het  1  aug.  1651 
door  de  Staten  aan  den  magistraat  dier  stad  verleende  >  octrooi 
tot  eene  vrge  keur''  (d.  i.  bevoegdheid  om,  zonder  tusschenkomst 
van  het  Hof,  door  eigen  stemming  in  zgne  vacatures  te  voorzien). 
Daar  de  oudere  schepenen  weigerden  21  april  1652  met  de  door 
het  Hof  benoemde  zitting  in  de  vierschaar  te  nemen,  ja  zelfe 
van  den  richter  vorderden,  dat  hg  tegen  hen  zou  procedeeren,  ver- 
zocht Joachim  Foyert,  ofschoon  18  sept.  1652  de  zaak  vereffend 
en    de  verkiezing  van   schepenen,  zoowel  door  het  Hof  ak  door 


GS8LA0HT    EM   WAPBNKUNDS.  315 

den  stedelgken  magistraat  gedaan,  bg  de  Staten  goedgekeurd  was, 
desniettemin  van  deze  benoeming  yerschoond  te  bleven  (Bink,  a. 
w.  bl.  265—267,  Bglage  I.  25—28).  —  In  1652  was  hg  gevolg- 
machtigde   van  amptman  en  ridderschap  van  Nederbetnwe  in  een 
proces  door  deze  tegen  Anton  van  Leeawen  gevoerd  voor  het  Hof 
Tan  Gelderland,  hetwelk  20  dec.  den  laatstgenoemden  veroordeelde, 
om  een   morgen  lands,  ongedeeld  liggende  in  den  Somerenschen 
kamp  te  Zoelen,  en  behoorende  onder  de  vikariegoederen  st.  Gracis 
te  Avezaat,  te  verlaten  ten  voordeele  van  de  rechte  gebruikers  dier 
goederen,  t.  w.  amptman  en  ridderschap  van  Nederbetnwe  (Regis  • 
I   ters  op  *t  Archief  van  't  voormalig  Hof  van  Gelre,  door  P.  Nghoff, 
f    1856,  bl.  165).  —  In  1653  reeds  was  hg  landschrgver  van  Neder« 
betuwe,   en  stond  als  zoodanig,  blgkens  het  doopboek  te  Zoelen, 
13  jung    aldaar  over  den  doop  van  Ahasnems,  zoon  van  joncker 
Joban  van  £ck  van  Panthaleou  en  Joffer  Maria  Wtenweerde.  Blg- 
kens datzelfde  doopboek,  was  hg  gehuwd  met  Ëlisabeth  van  Lidth  de 
Jende,  die  21   aug.  1664  stond  over  den  doop  van  Jasper,  zoon 
Tan  Theodorus  van  Brenck,  ^)  pred.  te  Zoelen,  en  van  Sara  van 
Resteren.  —  In  1672  behoorde  hg  tot  de  compagnie  van  Leeuwen, 
welke  zich  nit  Tielsche  burgers  gevormd  had,  om  den  aanrukkenden 
Franschen  het  hoofd  te  bieden;  en  werd  hg,  toen  de  meeste  regenten 
de  stad  verlaten  hadden,  tot  regeeringslid  gekozen,  om  de  stads- 
zaken te  helpen  waarnemen.  Hg  maakte  toen  ook  met  den  ampt- 
man Bodeck  de  commissie  uit  die  den  prins  van  Oranje,  gelegerd 
aan  de   boorden    van  den  IJssel,  in  't  belang  der  stad  zou  gaan 
raadplegen.  Wgl  echter  Zgne  Hoogheid  andere  kwartieren  beirokken 
had,  keerden  zg  onverrichter  zake  naar  Tiel  terug,  en  werden  18 
ang.  naar  den  kwartierdag  te  Ngmegen  afgevaardigd.  —  In  1673 
stond  hg  als  kapitein,  aan  het  hoofd  van  het  regiment  vanHees- 
vgk,  en  kreeg  in  last  om  de  fransche  belegeraars  van  Maastricht 
uit  een  der  bolwerken  te  verdrgven,  waarbg  hg  zich  dapper  weerde, 
met  zgne  halve  piek  verscheidene  vganden  deed  sneuvelen,  en  zelf 
drie  gevaarlgke  wouden  bekwam  (Rink,  a.  w.,  bl.  81—84,  89).  — 
Nog  in  1681  staat  hg  als  schepen  van  Tiel  vermeld  (Bink,  bl.  315), 
terwgl  hg  in  1689  als  oudouderling  fungeerde  bg  de  beroeping  van 


O  Door  sommigen  abiuieveiyk  tk  Bronck'*  geheeten. 


816  GS8LACHT  BN  WAFENKUKDE. 

ds.  I.  Yechovias  naar  Tiel,  waarbg  zgn  zoon  (die  vol^),  als 
onderling  tegenwoordig  was.  Hg  was  eigenaar  van  de  hnizinge 
Topsweerd  te  Zoelen,  waar  hg  *8  zomers  zgn  verblgf  hield,  en  was 
dood  in  1694.  Zgn  zoon  was: 

mr.  Joban  Foyert,  15  jan.  1703  aangesteld  tot  schepen  en  raad  van 
Tiel  (Rink,  bl.  315),  als  zoodanig  in  1719  overleden  (ibid  bl.  117). 

Anna  Walbarg  Foyert,  >in  l^aer  hnys  tot  Lienden"  18  jan.  1718 
gehnwd  met  Theodorns  Braenis,  »waerdig  predikant  tot  £ck^^ 
(trouwboek  van  Lienden).  Zg  was  dood  in  1740. 

Willem  Foyert,  der  beyde  regten  doctor,  adrocaet  voor  den 
WelEd.  en  waerde  Hove  van  Gelderlant,  rigter  der  hooge  heer- 
Igckheden  Lienden  en  de  Marsch,  Dgckgraef  in  de  Marsche,  ad- 
vocaet-fiscael  des  Ampts  Nederbetnwe  en  gewesen  adjanct-L«and- 
schrgver  aldaer  (doodboek  van  Lienden).  Overleden  te  Tiel  26 
april  1725,  werd  hg  overlaid  te  Lienden,  en  daar  ter  plaatse 
begraven.  j.  anspacs. 

Oeslaoht  van  Eek  van  Paathaleon.  (XVUI,  bl.  116;  XXYI^bl.  97, 
163).  In  den  ouder  mg  berastenden  kwartierstaat  van  Comelia  Hil- 
legonda  des  Yillattes,  gehuwd  met  Engelbert  Pauw,  raad  der  stad 
Delft,  komt  het  volgende  voor; 

Dirk  van  Eek  van  Panthaleon  geb ?,  f  17  jan.  1636  oud 

63  j.,  heer  van  Lanwenrecht  en  Oud  Broekhuizen,  kanunnik,  scho- 
laster en  deken  van  St.  Pieter,  beschreven  in  het  eerste  lid  der  staten 
slands  van  Utrecht,  president  der  staten  van  Utrecht.tr.  te 1600 

Maria  HondeUng,  geb. ...  f  9  april  1655,  na  den  dood  van  haren 
man  beleend  met  Groenewoud  gn^.  Woudenberg  en  met  Lievendaal. 

Uit  dit  huwelgk  is  geboren 

Gerard  van  Eek  van  Panthaleon  geb.  te 16  maart  1607, 

t  te 30  april  1654,  kannunnik  van  St.  Pieter,  gecommitteerd 

ter  admiraliteit  op  de  Maze, 

tr.  te 10  febr.  1633 

Maria  Justina  Quaet  von  Wickraet,  dochter  van  Bertram  en 
Anna  de  Morgan  geb f  5  nov  1643. 

Uit  dit  huwelgk  is  geboren 

Bertram  van  Eek  van  Panthaleon  geb.  te 10  nov.  1633, 

t  te  Weurth  7  aug.  1680, 


OKSLACHT-   ma   WAFENKUNDl.  317 

tr.  2^.  4  aug.  1661  Elisabet  Leenwens,  wede.  van  Jacob  Glimmer, 
dochter  van  Jacob,  burgemeester  van  N^megen  en  Sjbille  van  der 

Linden^  geb f  21  dec  1686 ;  zg  kocht  als  wed.  de  baronie 

van  Gendt. 

dit  dit  huwelgk  is  geboren 

Diederik  van  Eek  van  Panthaleon,  geb.  te  Nijmegen  28  mei  1673, 
f  te  'sGravenhage  19  mei  1711,  Trgheer  van  Gendt,  bai^emee8t.er 
Tan  Ngmegen,  lid  der  staten  generaal,  tr.  te  Ngmegen  14  jung 
1691  Gatharina  Fagel  dochter  van  Nicolaas,  heer  van  den  Oaden 
Tempel,    burgemeester    van    Ngmegen    en    van   Elisabeth  Bobbe 

geb t ? 

üit  dit  huwelgk  is  geboren 

Elisabeth  van  Eek  van  Panthaleon,  geb.  te  Ngmegen  3  dec.  1693, 
t  8  april  1749,  tr.  te  Ngmegen  29  jan.  1716  Hendrik  des  Yilattes 
g f8  sept.  1759.  luitenant  generaal,  commandant  van  Namen. 

üit  dit  huwelgk  is  geboren 

Alezander  Augnste  des  Vilattes,  geb f  oct.,  1765,  heer  van 

Spanbroek,  raadsheer  in  het  hof  van  Holland,  tr.  13  febr.  1752 
Anna  Petronella  van  Heemskerck,  dochter  van  Jan  Henri,  heer  van 
Achtienhoven  en  Anna  Petronella  van  Schuylenburch,  geb.  13 
mei  1728,  f  julfl  1757. 

Uit  dit  huwelgk  is  geboren 

Comelia  Hillegonda  des  Vilattes,  geb.  te  's  Gravenhage  20  julg 
1754,  f  22  maart  1802,  tr.  15  mei  1774  te  Delft  Engelbert  Pauw, 
zoon  van  Iman,  raad  te  Vlissingen  griffier  van  den  hoogen  raad  en 
Maria  Catharina  Johanna  van  Boeschot,  geb.  te  *s  Gravenhage  7 
sept.,  1752  f  aldaar  30  maart  1803,  raad  der  stad  Delft,  schepen, 
hoofdofficier,  baljuw  van  Oudewater. 

Uit  dit  huwel^k  zgn  verscheidene  kinderen  geboren. 

Haarlem,  A,  j.  B. 

Gedacht  Comans  en  Mom.  (A.  R.;  XXVI,  bl.  156).  Het  wapen 
door  het  amsterdamsche  geslacht  Gogmans  gevoerd,  is:  gekw.:  1 
en  4  kw.  gegolfd  van  blaauw  en  zilver  met  een  rood  schildhoofd 
waarop  drie  gouden  koeken,  geplaatst  en  fasce;  2  en  3  kw.  drie 
zwarte  ossenkoppen,  op  goud,  geplaatst  2  en  1. 

Maastricht,  a.  a.  vobsikbvan  van  ousk. 


318  OESLÜCHT-  EK   WAFENKUNDB. 

Oedaciit  ran  Bnqtenbnrgh.  (XXVI,  bl.  163.)  De  ouders  Tan  Bei- 
nier öerard  ran  R.,  waren  Gerard  Constantgn,  Willemzn.,  en 
Adriana  Pauw,  Beiniersd.  Hg  huwde  Johanna  Schogt,  geb.  a^. 
1675,  si.  2  jang  1748.  Zg  wonnen: 

1°.  Maria  Elisabeth  v.  B.,  geb.  jan.  1697,  at.  te  Pnrmerend  den 
16en  mei  1749,  huwt  in  1717  Anthony  Hartingsveldt,  zn.  van  mr. 
Nicolaas  en  van  N.  van  Lodestegn. 

2^^.  Gerard  Constantgn  van  B.,  geb.  1695,  st.  20  aug.  1726,  tr. 
Helena  Oonstancia  Loten,  geb.  19  april  1696,  st.  te  Purmerend 
13  sept.  1759,  dr.  van  Abraham  en  van  Anna  Velters.  Zg  her- 
trouwde in  1729  Philip  Boon,  geb.  1689,  st.  te  Purmerend  den 
21en  sept.  1738,  en  daarna  met  Olfert  Pet,  geb.  16U7,  st.  24  oct.  1766. 

Uit  het  huwelgk  van  Gerard  Constantgn  en  H.  0.  Loten : 

A.  Beinier  van  B.,  geb.  1724,  st.  1731. 

B.  Abraham  van  B.,  geb.  oct.  1726,  st.  jong. 

G.  Gerard  Constantgn  v.  B.,  geb.  24  jan.  1727,  st.  te  Leiden  in 
september  1748,  alwaar  hg  studeerde,  en  werd  in  de  St.  Pieters  kerk 
begraven. 

Uit  mgne  genealogien  Loten  en  van  Buytenburgh. 

Maastricht.  A.  A.  voBSTEJEOiAN  van  ouen. 

Gedacht  van  Ingen.  (XVI,  bl.  165.)  Johan  van  der  Merwede, 
schout  van  Isselmuiden,  st.  20  oct.  1741,  tr.  5  sept.  1717  Gatha- 
rina  Amolda  v.  Ingen,  ged.  2  dec.  1679,  dr.  v.  Hendrik  en  van 
Wobbina  Gaten  berg. 

Jan  Severgn  van  der  Merwede,  tr.  G.  G.  van  der  Beek,  ged.  20 
maart   1735,  st.   1810,  dr.  v.  Jan  Huibert  en  v.  Judith  v.  Ingen. 

Hendrik  Lodewgk  van  der  Merwede,  st.  29  nov.  1847  ond  bgna 
76  jaar  op  Broeckeroordt  onder  Oldebroek,  tr.  P.  in  1804  op 
Vosbergen  B.  W.  van  Dedem,  st.  2  maart  1805,  2<».  in  1811  Aleida 
Johanna  v.  Ingen,  st.  12  dec.  1851  omtrent  70  j.  oud,  wed.  A.J. 
Meylinck,  dr.  v.  Hendrik  v«  Ingen  en  v.  Margaretha  Martha 
Boldanus. 

Deze  aanteekeningen,  getrokken  uit  mr.  J.  van  Doornincks 
Geslachtk.  aanteekeningen,  toonen  dus  aan  1^.  dat  de  echtgenoot 
V.  J.  S.  V.  d.  M.  geene  v.  Ingen  is,  2''.  dat  H.  L.  v.  d.  M.  een 
zoon  was  v.  J.  S.  v.  d.  M.  Eene  Aleyda  v.  Ingen  is  noch  bg  mr. 


GESLACHT-   EN  WAFSNKÜNDE.  319 

T.  Doorninck   noch   bij    Ferwerda   te    vinden,   wel  eene  Antonia 
lieyda  geb.  in  1706,  oudere  zuster  van  bovengenoemde  Judith. 

J.  D.   WAGHBB. 

Het  geslacht  Dengeweerd  ot  Doegewaerd.  (XXY,  bl.  44,  XXVI, 
bl.  93.)  Aan  de  genealogie  der  deventersche  familie  Doegewaerd, 
Yoor  zooverre  die  wordt  medegedeeld  in  de  geslachtlgst  der  familie 
van  Oealen,  ontleende  de  heer  A.  A.  Vorsterman  van  Oyen  ten 
mgnen  behoeve  het  volgende: 

Martin  Doegewaerd  tr.  te  Deventer,  a°.  1625,  Barta  van  de 
Colk.  3  k. 

1.  Difkje   Doegewaerd,    geb.   te    Deventer  in    1627,   tr.  Jacob 

Vries  wflk. 

2.  Geertruyd    Doegewaard,    geb.   te   Deventer   febr.   1629,   tr. 

1®.  mei  1649  ald.  met  Hans  ?an  Geulen,  geb.  te  Deventer 
10  febr.  1623,  zn.  van  Hendrik  en  van  Ae^e  van  Emden, 
predikant.  Zg  stierf  te  Doetincbem  5  jan.  1668,  hg  ook 
aldaar  14  dec.  1671. 

3.  Wilhelmina  Doegewaerd,  geb.  te  Deventer,  tr.  Jan  Marien- 

burgh  (serviesmeester  te  Deventer,  volgens  van  Doorninck, 
Geslachtsaanteekeningen,  bl.  618,  die  echter  van  Deuge* 
toeerts  spelt).  * 

Gedacht  Twent.  {XXV,  bl.  564;  XXVI  bl.  219.)  Een  geslacht 
TUI  dien  naam  komt  herhaaldelgk  in  Overgssel  voor,  zie  het  Tgdrek. 
Register  op  het  Overgsselsche  archief;  het  behoorde  tot  de  deventer 
regeriugsgeslachten :  zie  Dumbar  Kerk.  en  Wer.  Deventer  op  de 
schepenenl^sten ;  hun  wapen  is  afgebeeld  in  de  Bgdragen  tot  de 
geschiedenis  van  Overjjssel,  2e  dl.  —  Wat  mg  echter  niet  blgkt, 
is  of  dit  en  het  t.  ap.  bedoelde  geslacht  hetzelfde  is. 

J.   I.   VAN  DOOENINCK. 

Geilaoht  van  laren.  (XIV.  bl.  154,  215,  249;  XV.  bl.  219,250; 
XXIII.  bl.  41 ;  XXIV.  bl.  88.)  Omtrent  Daniel  van  Laren  leest 
men  in  de  acta  syi^di  provincialis  ducatus  Oelriae  et  comitatus 
Zatphaniae,  gehouden  binnen  Ngmwegen  den  27  etcjalij  aM625, 


320  OSSLACHT-  EN   WAPENKDNDS. 

art.  12:  »is  den  synodo  yoorgecomen,  hoe  dat  d.  (Daniel)  Larenos, 
gewedene  predicant  tot  Vlissingen,  tot  den  kerckendienst  tot  Arnbeim 
is  beroepen,  over  wiens  persoon  bedenckingen  vallen  van  wegen 
het  particuliere  gevoelen  dat  hg  sonde  hebben  aengaende  die  1000 
jaren  Apocalyps.  20,  waerover  hg  oock  met  onlust  vaS  kercke  van 
Vlissingen  sonde  gescheyden  sgn;  gelgck  dese  vergadering,  synodi 
Znitholiandicae  nomine,  naer  jnhönt  der  acta  van  laetstgehondenen 
synodo  jn  's  Gravenhage  van  d.  depntato  is  gewaerschonwt.  De 
vergadering,  verstaende  dat  dese  saecke  airede  so  verre  was  ge- 
comen,  dat  d.  Larenus  jn  kerckendienst  tot  Amheim  is  bevesticht, 
en  dat  hg  den  kerckenraet  aldaer  genoegen  daerover  hadde  gege- 
ven en  genoegsame  getnychnissen  vertoont,  en  lettende  nochtans 
op  die  grootwichticheyt  van  dese  saecke,  heeft  den  classem  Am- 
heimiensem  belastet,  ten  overstaen  vaii  gedeputeerden  des  synodi 
Borchvnldiglicke  met  alle  voorsichticbeyt  op  dese  saecke  te  letten, 
ten  eynde  alle  archwaen  verhoedet  en  alle  onheyl  voorgecomen  werde/' 
In  art.  30  der  acta  van  de  prov.  Geld.  synode,  15—18  aug.  1627  te 
Zutfen  gehouden,  staat  hg  als  >in  den  classe  van  Arnhem  aen- 
genomen**  vermeld.  Op  de  Geld.  Synode  te  Harderwgk  (1 — 5  aug. 
1637)  werd  Daniel  Larenus,  die  van  wege  de  classis  Arnhem  der- 
waarts was  afgevaardigd,  berispt  over  de  lichtvaardige  toelating 
en  beroeping  van  Samuel  Heshusius,  door  hem  peremptoir  geëxa- 
mineerd," als  niet  hebbende  sgne  behoorlicke  reeden  van  gearres- 
teerde kerckenordre*'.  Het  examen  moest  herhaald,  en  Samuel  Hes- 
husius intusschen  van  den  kerkdienst  geschorst  worden.  Werd 
hg  ihabgP*  (bekwaam)  gekeurd,  zgne  herstelling  zou  volgen,  doch 
in  het  tegenovergestelde  geval  zou  men  hem  tot  een  exempel  depor- 
teeren.  Bgaldien  des.  Larenus  zich  voortaan  niet  stipter  aan  de 
kerkenorde  hield,  zou  de  synode  ^genootsaect  worden  te  gaan  tot 
een  hogheren  trap  van  censare  tot  bedroefenisse  van  zgn  E.  persoon, 
dewgle  de  E.  vergaderinghe  verstaet,  dat  de  £d.  Heeren  van  ^t 
Quartier  (Arnhem)  sgnE.  (Larecns)  hebben  gewaerschonwt  en  de 
gepromoveert(de)  persoon  (Heshusius)  gheen  getuygenis  heeft  gehat 
dat  hem  conde  dienen  tot  promotie^  maer  veel  meer  ter  contrarie 
voorgedraghen  is  dat  eenighe  professoren  van  Harderwgck  ver- 
claerden  hem  niet  habgl  te  wesen  tot  den  heylighen  kerckendienst; 
aal  alsoo  strictelickachtervolght  wordende  kerckenordre in  postemm, 


GBSLAOHT-  BN   WAPBNKUliDB.  821 

dat  gheen  examen  magli  geschieden  dan  met  kennisse  des  geheelen 
classis  en  aller  gedeputeerden  des  synodi."  Volgens  art.  xxi  der 
proT.  Geld.  synode  te  Zntfen  (8—11  ang.  1638)  had  echter  Samnel 
Heshnsios  spoedig  daarop  sa  isfactie  gegeven,  en  mocht  hg  asgn 
beroep  door  de  sjnode  geapprobeerd  zien,  zoodat  deze  zaak  hiermede 
ten  einde  liep. 

De  Nay.  XIV,  blz.  154  vermelde  Joost  van  Laren,  Danielszoon 
en  Janneke  van  Belois  (geh.  te  Vlissingen  29  ang.  1609),  geb.  te 
Vlissingen  in  1612,  heeft  onder  den  naam  van  Jodocns  Larenos 
als  proponent  het  leeraarambt  aanvaard  in  1635  te  Eesteren 
(Nederbetnwe),  waar  hg  de  tweede  predikant  is  geweest,  en  van 
daar  in  1637  (volg.  de  Jongh,  >Naamlgst",  bl.  6  en  353)  naar 
Schenkenschans  %  in  1645  naar  Benschop  vertrok.  In  1C50  werd  hg 
adjanct-predikant  te  IJsselstein,  waar  hg  in  1655  in  vollen  dienst 
trad,  en  in  1677  overleed.  Arnold  van  Laren,  die  zgn  dienst  20 
janij  1649  te  Veghel  (JN.Bratemt,  destgdscl.Peelen  Kempenland), 
begon,  en  sedert  30  aug.  1651  bg  de  Engelsche  kerk  te  Vlissingen 
Toortzette  (f  1676),  wordt  door  de  Jongh,  in  zgn  Naamlgst  der 
predd.  van  het  Geldersche  Synode,  bl.  353,  >  Jodoci  filins"  genaamd, 
zonder  dat  het  blgkt^  welken  Jodocns  hg  bedoelt.  Deze  Jodocns 
kan  echter  bezwaarlgk  een  ander  wezen,  dan  Joost,  de  jonge, 
zoon  van  Joost,  den  ouden,  ex  Maeiken  Knockaerdts  Jansdr.; 
zoodat  de  tweede  predikant  van  Eesteren  en  de  (volg.  de  Jongh, 
bl  207)  tweede  predikant  van  Veghel,  volle  neven  of  broeders- 
kinderen zgn  geweest.  Men  moet  wel  hiertoe  beslniten,  wanneer 
men  de  jaren  vergelgkt,  waarin  beide  proponent  waren»  alsook  in 
aanmerking  neemt,  dat  het  jongste  der  negen  kinderen  van  Joost 
▼an  Laren,  den  jongen,  [nit  zgn  huwelgk  (11  apr.  1610)  met  Sara 
Baggaert],  Abraham  geheeten,  in  jang  1633  geboren  werd.  Men 
zal  derhalve  den  Nav.  XIV,  bl.  156,  snb  n°.  3  genoemden  Arnold, 
op  gezag  van  de  Jongh,  tot  het  ibid  bl.  1556  voorkomende  Igstje, 
dat  de  kinderen  van  Joost  den  jongen  vermeldt,  moeten  terugbrengen. 


*)  lo  de  sTnopsifl  1621-— 1644  Tan  het  classicaal  vehief  te  Tiel  leest  men  een 
ittim,  die  aan  '«  Gravenwert  doet  denken.  Dese  plaats,  thans  eene  bnnrschap  onder 
Herwen,  distr.  Zerenaar,  werd  toennuuüs  tegeiyk  met  het  fort  Schenkeschans  door 
iéo  predikant  bediend.  Men  leest  elders  van  #het  fort  te  's  Gravenweert.'' 


322  0£8LACHt-  £K   WAFBNKUNOE. 

Deze  Joost  van  Larendejonge  was  het,  die  aan  de  overzetten  ?aii 
het  O.  T.  te  Leiden  eene  vertaling  toezond  van  het  boek  Job,  en 
naderhand  van  Daniels  profetiên,  waarvan  zg  grooten  dienst  ge- 
had hebben:  misschien  ook  eene  vertaling  van  het  boek  de  Pre- 
diker; zie  Ypey  en  Dermont,  Gesch.  d.  Ned.  Herv.  Eerk,  1I«  363; 
Aanteek.,  bl.  256.  Ook  was  hg  overziener  der  vertaling  van  het 
O.  T.  uit  Zeeland;  zie  ibid.  bL  355.  J.  aitspaoh. 


VRAGEN. 

Lambreqnins,  dekkleeden.  Welke  regel  moet  men  volgen  bg  het 
geven  der  kleuren  aan  de  dekkleeden,  in  overeenstemming  met  het 
wapen  ? 

Moet  b.  V.  het  inwendige  of  de  voering  van  de  dekkleeden,  de  kleur 
hebben  van  het  voornaamste  stuk,  en  het  uitwendige,  (hetwelk  men 
te  zien  krggt  door  de  omgeslagen  krullen),  de  kleur  van  het  veld? 

Of  wel  is  het  inwendige  of  de  voering  altgd  van  metaal  en  het 
uitwendige  van  kleur,  of  omgekeerd? 

Er  zal  toch  wel  een  vaste  regel  hiervoor  zgn? 

J.  o.  DB  O.  J.   J&. 

Genealogie  Wittebol.  Bestaat  er  eene  genealogie  van  dit  geslacht  ? 
Zoo  ja,  waar,  en  bg  wien  is  zg  berustende  ?  Hoe  is  hun  familiewapen? 
Amsterdam  J.  o.  du  g.  j.  j&. 

Genealogie  van  het  geilaoht  van  Hulst  Men  vernam  gaarne  waar 
en  bg  wie  eene  genealogie  te  vinden  zoude  zgn  van  het  geslacht 
van  Hulst,  voornamelgk  gevestigd  geweest  zgnde  in  de  provincie 
Gelderland  zoo  als  te  Arnhem,  Ngmegen  enz. 

Amaterdam.  j.  g.  de  o.  J.  m« 

Oedaoht  Hi^jgheni  en  Bombouti.  Wie  kan  het  onderstaande  aan- 
vullen? 

Hendrik   Hugghens,   geb.  te?  9   dec.    1750,  overl.  te?  16  mei 

1784,   boekhouder  der  O.  L  C.  huwt  te?  den?  N N.  £n 

zgn  hieruit  kinderen  gesproten? 


OBSLACHT-  EN  WAPIENKUNDB.  828 

Johan  Rombonts,  geb.,  st.  tr.?  Ladowina  Reael,  en  hiefb^: 
P.  Bombout  Rombonts,  die  volgt. 
2^.  Regnier  id.        st.  ongehnwd. 

Bombont Rombonts,  geb. st.  tr.?  Cornelia  Zeegers,  en  wint  bij  haar: 
P.  Jan,  ongehnwd  overleden. 

2®.  Hillegonda  Sara,  geb.  st.  tr.?  Oerard  Vlack,  geb.  st?  en 
liiernit  drie  kinderen  (?),  welke  z^jn: 

a.  Maria  Ylack. 

b.  Rombont  Vlack. 

c.  Jan  Vlack. 

Gedacht  Yon  Hammerstein.  Een  tak  van  dit  hannoversche  geslacht 
heeft  in  Nederland  gewoond  en  is  verwant  met  de  familiën  van 
Diest,  en  de  Groot.  —  Wordt  beleefd  verzocht  om  genealogische 
inlichtingen  en  of  iemand  hier  te  lande  ook  familiepapieren  bezit» 

Maastricht.  a.  a.  vorstbrman  van  ousn. 

Oeslaoht  Bosch.  Wie  kan  mg  opgeven  de  onders  (en  zoo  mogelgk 
de  4  of  8  kwartieren  met  de  beschrgving  der  wapens)  van  mr. 
Bartholomaens  Bosch,  geb.  14  nov.  1689,  st.  te  Leiden  13  april 
1743,  tr  1^  te  's  Gravenhage  14  dec.  1726  Adriana  van  Leeawen 
(tl734),  tr  2».  te  Voorschoten  27  febr.  1735,  Catharina  van  Immer- 
seel,  geb.  te  Leiden  20  nov.  1708.  Mr.  B.  Bosch  voerde  in  goud 
drie  anilles  van  keel  geplaatst  2,  1. 

J.   W.   C,   DBL  COURT. 

Oedaoht  Sanisson  gezegd  de  Festen.  Zoo  iemand  mg  ook  de  ge- 
nealogie van  het  geslacht  Sanisson  gezegd  de  Pesters  knnnen  ver- 
schaffen of  eenige  aanteekeningen  op  deze  familie  betrekking 
hebbende? 

Hun  wapen  was  in  goud  een  fasce  van  sabel,  daarover  een  St. 
Andries  kruis  van  keel  en  over  alles  heen  een  arendsklaanw  van  zilver. 

J.   W.   C.   DBL  COTTRT. 

Gedaeht  de  laimoy.  (XXÜ,  bl.  107 ;  XXIII,  bl.  380 ;  XXIV,  bl.  163). 
Wie  heeft  de  goedheid  deze  stamlgst   zoo  veel  mogelgk  aan  te 


324  GB8LACHT-    BN  WAPKNEinfDX. 

Vullen?  Elk  bonwsteentje  zal  mg  zeer  aangenaam  zgn.   Zie  hier 
't  geen  mg  bekend  is;  *t  overige  verlangt  aanvulling. 
Wie  waren  de  ouders  en  gprootonders  van: 
I.    Henri  Martin  de  Lannoy,  woonachtig  te  Doornik :  hg  huwde 
Agnes  Bnlteel,  waaruit  o.  a.  (wie  zgn  de  andere  kinderen?) 
een  zoon,  die  volgt  II. 
n.    Arnold  de  Lannoy^  waalsch  predikant  te  Leiden,  huwde  met 
Sara  Masselot;  hg  sterft  1635.  Uit  hun  huwelgk 
1^  Abraham,  'die  volgt  UI. 

2^  Jean  de  L.  geb.  te?  6  oct.  1632,  waalsch  predikant  te  Dor- 
drecht, stetfb  25  dec.  1672 ;  hg  was  gehuwd  met  Christine  van 
den  Brandeler,  geb.  te?  den?  st.  te?  den?  dr.  van?  en  van? 

A.  Ester  de  L.  geb  31  mei  1692,  huwt  Thomas  Ernst 
van  Goor,  secretaris  te  Breda,  en  schepen  aldaar, 
sterft  1750.  Kinderen, 

B.  Jan  de  L.  1694,  si  1760,  (v.  d.  Aa  zegt  niet  veel 
van  hem). 

III.  Abraham  de  Lannoy,  geb.  16  mei  1623,  werd  eerst  waalscb 
predikant  te  Aardenburg,  daarna  te  Leiden  en  vervolgens  te 
Amsterdam;  hg  huwde  Cornelia  Loncque,  dochter  van  Arnold, 
schepen  te  Vlissingen,  en  stierf  den  14en  oct.  1668, 'nalatende: 
1°.  Margaretha  de  L.  geb.  te  Leiden  1658,  huwt  te  Vlissin- 
gen dec.  1670  Cornelis  Evertsen,  geb.  Vlissingen,  weduw- 
naar van  Sara  van  Gogh,  (Bg  de  Jonge,  Levensbeschrg- 
ving,  niet  te  vinden). 

2^  Dr.  Arnold,  die  volgt  IV. 

IV.  Dr.  Arnold  de  Lannoy  geb.,  1654,  schepen  den  28en  april  1688» 
en  burgemeester  te  Vli&singen  1705,  huwt  Johanna  Bosschaert, 
dr.  van  Jan  en  van  Gatharina  van  de  Putte  (Nav.  XXV, 
bl.  477).  Hg  st.  14  jung  1710  en  heeft    nagelaten 

l"*.  Jan  de  L.,  burgemeester  en  raadsheer  te  Vüssiogen,  aldaar 
geb.,  huwt  aldaar  sept.  1708  Cornelia  Evertsen,  geb.  26 
oct.  1672,  zgnde  weduwe  van  mr.  Pieter  van  der  Bnxgt. 
Hg    stierf  in  1714  en  liet  na 
A.  Arnold  de  L.  st.  jong. 

2®.  Abraham  de  L.,  borgemeester  te  Vlissingen. 

S"».  Henri  de  L.,  die  volgt  V. 


GB8IACHT-*    EN   WAFEI^KimDlI.  825 

y.  Henri  de  Lannoy,  geb.  te?  9  nov.  1691,  st.  te? den  10 mei 
1771,  huwde  Maria  Elisabeth  de  Glause,  geb.  te?  den  5 
april  1695,  st.  te?  den  3e  dec.  1754.  Uit  dit  hnwelgk  Jacob 
Amold  Henri,  die  volgt. 
YL  Jacob  Amold  Henri  de  Lannoy,  geb.  te?  den  5  dec.  1784, 
hnwt  25  mei  1763  Antoinette  Franfoise  Bigot  geb.  18  mei 
1789,  dochter  yan?  sterven? 
Uit  hun  hawelgk : 

l^  Henri  Willem  Prederik  de  L.,  die  volgt  VH. 
2\  Jacob  Fran^ois  de  L.,  geb.  30  april  1766. 
3».  Willem  Arnold,  geb.  27  mei  1767,  at.  27  julg  1767. 
4^  Wilhelmina  Antoinette  Maria,  geb.  4  jan.  1769. 
5^.  Carolina  Frederica,  geb.  25  jan.  1771^  hnwde  Frederik 
Harpert  Scheidt  de  Groolard,  geb.  31   mei   1769,   et. 
24  febr.  1842,  zoon  van  Frederik  en  van  Jacoba  Adriana 
Ghronlard. 
6^.  Helena  Looisa  Johanna,  geb.  2  april  1772,  st.  jong. 
Vn.    Hendrik  Willem  Frederik  de  Lannoy,   geb.  17  mei  1764, 
hnwde  Machteld  de  Rngter,    waamit  de  thans  nog  voort- 
levende familie  de  Lannoy. 
Wie  waren  de  ouders  van  Jnliania  Gomelia  baronnes  de  Lannoy, 
de  beroemde  dichteres? 

Wie  waren  de  ouders  van  Charles  de  Lannoy,  gehuwd  met  Anna 
Tan  Boelens,  dr.  van  SuSridus  en  van  Jeltje  van  Beyma? 

Wie  waren  de  ouders  van  Jeannette  de  Lannoy,  gehuwd  geweest 
met  Lubbert  baron  van  Eek? 
Maastricht  ▲.  A.  vobstbrxaic  vak  oijek. 

Wapen  Panneboeter,  Lobrecht  en  van  HaiderwQok.  De  wapens  door 
deze  &miliën  gevoerd,  worden  gevraagd.  avdantb. 

Oeilacht  Scheid  of  Scheidt.  Genealogische  inlichtingen  worden  be- 
tarefende  dit  geslacht  gevraagd.  Er  bestaan  meerdere  familiën  van 
dezen  naam,  en  wel  Scheid  uit  Hessen  afkomstig  en  Scheidt  de 
GroTÜard  afkomstig  uit  Frankenland. 

Maattrickt  A.  A.  vobstsbuan  van  oueit, 


326 

MENGELINGEN. 


Herkwaardige  boomen  in  Hederland.  (XXV,  bl.  383;  XXVI,  bl. 
102,  166).  In  F.  W.  van  Eeden,  De  dniDen  en  bosschen  tbii 
Eennemerland,  Groningen,  1868,  komen  beschrgvingen  en  nadere 
bizonderheden  voor  van  eenige  merkweerdige  boomen  in  d'omsiare* 
ken  yan  Haarlem. 

HaarUm.  johaN  winklek. 

Merkwaardige  boomen  in  Hederland.  Tot  de  hiatoriscli  merkwaar- 
dige boomen  van  ons  vaderland  behoort  nog  de  Eonings-eik  in 
het,  op  rnim  een  nnr  a&tands  van  hier  gelegene,  Spenlderbosch  op 
de  Velnwe. 

Haasloop  Wemer  gaf  van  dien  boom  eene  uitvoerige  beschrg- 
ving  in  qn  opstel  Irmin-lo,  geplaatst  in  den  Geld.  Volksalmanak 
voor  1864  met  eene  afbeelding  tegenover  bl.  54.  Ook  Hofdgk  geeft 
er  .eene  teekening  van  op  bl.  101  van  zgne  Geschiedenis  der  Ne- 
derlanden, waar  h^  hem  den  Koning- Willems-eik  noemt,  maar, 
met  de  plaatselgke  gesteldheid  minder  bekend,  plaatst  h^  hem  in 
het  stille  wond  van  Garderen,  waar  h^  Specdd  had  moeten  schij- 
ven. In  zgne  Historische  Landschappen  wordt  almede  de  boom 
met  zgn  zoc|^nbank  en  tafel  met  eere  genoemd.  Als  historisch 
monnment  is  de  boom  een  bezoek  overwaardig.  En  de  zorg  door 
heeren  eigenaren  van  H  Spenlderbosch  ten  opzigte  van  dien  boom 
betoond,  verdient  geprezen  te  worden. 

Aan  't  Udddermeer,  ▲•  aabssk. 

Se  tayen  in  den  rouw.  (XXVI,  bl.  104,  222).  Ja,  in  Drente  en 
Twente  (en  waarschfjnlik  ook  wel  onder  de  Saksische  bevolking 
van  Gelderland)  geven  onderwetsehe  en  eenvoudige  Ini  in  afgelegene 
plaatsen,  den  bgen  nog  kennis  dat  hun  eigener  overleden  is,  door 
aan  den  bgekorf  te  kloppen  en  't  feit  te  vertellen. 

Baarlem.  jOHAif  wnmtB. 

Be  tayen  in  de  lonw.  In  *t  Sticht  heeft  men  de  gewoonte  de 


lüSNOXLINGJQI.  827 

orren  b^  den  dood  van  den  ^mker  ten  teeken  van  ronw 
een  paar  zwarte  streken  met  den  verfkwast  te  geven.  Zoo  althans 
vertelde  mg  een  zeister  arbeider.  * 

Sederlandsche  spot-  en  soheldnamen  (Vgl.  Alg.  B/og.  1  en  II;  XXI, 
bl.  56,  657;  XXIH,  bl.  168;  XXVI.  bl.  103). 
IJsdsteinache  Apenluiers, 

Daar  ik  zelf  een  »Uselsteinsclie  [Apenluier*'  ben,  zg  het  mg 
vergund  de  origine  van  dien  naam  aan  mr.  van  Hoeveil  mede  te 
deelen.  Tosschen  het  Gein  en  IJselstein,  op  een  half  nar  a&tand 
van  de  stad,  ligt  eene  hofstede  die  nog  bet  Apenhnis  beet.  Daar 
zou  in,  ik  weet  niet  welke  eeuw  een  ridder  gewoond  hebben,  die 
een  knecht  en  een  aap  had,  beide  Kees  genaamd.  Kees  de  aap 
stierf,  en  de  ridder  liet  zgn  dood  in  de  stad  bekend  maken,  waarop 
de  magistraat  den  aap  liet  »overln7den*',  meenende  dat  Kees  de 
knecht  gestorven  was.  Toen  zg  bemerkten  dat  de  ridder  hen  bg 
den  neus  gehad  had,  wilden  zg  hem  te  Igf,  en  belegerden  hem  in 
zgne  stede.  Dit  beleg  werd  door  tusschenkomst  van  den  bisschop 
van  Utrecht  opgeheven,  die  den  ridder  veroordeelde  om  het  veld, 
waarop  die  van  Uselstein  een  galg  voor  hem  gebouwd  hadden,  aan 
de  stad  af  te  staan;  dit  veld  heet  nog  het  galgenkampje. 

Aptldoom  en  't  Loo.  w.  j.  josisssn  hzn. 

Zevengestemte.  (XXVI,  bl.  223).  De  »zeven  ploegossen"  (septem 
trioties)  zgn  niet  het  Zevengestemte»  maar  de  zeven  kenbaarste 
sterren  van  den  Qrooten  beer,  in  de  volkstaal  den  Wagen. 

H.  M.  c.  y.  o. 

Langdurige  predikdienst.  (XXV.  bl.  382,  480).  Bg  de  aangevoerde 
voorbeelden  kan  gevoegd  worden  dat  de  amsterdamsche  predi- 
kant Ërnestus  Philippus  Gerhardus  van  Essen  in  het  ööste  jaar 
zgner  evangeliebediening,  waarvan  52  jaren  te  Amsterdam,  over* 
leed,  bgna  87  jaren  oud  zgnde.  Hg  had  het  buitengewone  voor- 
recht in  zgn  81ste  levensjaar,  zgnen  kleinzoon  J.  J.  Cremer  te 
Amsterdam  te  bevestigen. 

Behalve  het  uit  het  Maandschrift  voor  Christenen  op  bl.  480 
vermelde,  ontleend  uit  de  Archives  du  ^Christianisme  11  febr.  1854, 


lONGBLUrGIOf. 

n®.  8  p.  32,  vind  ik  in  m^ne  aanteekeningen,  nit  de  VereenigiDg 
van  Heldring,  jan.  1864  bl.  483;  dat  de  eerw.  Waldo  op  zgn 
lOlsten  verjaardag,  12  oct.  1863  te  Fnlton  in  Noord- Amerika  een 
half  uur  predikte  over  Lnk.  23 :  43,  ala  of  hg  een  man  van  70 
jaren  was.  Volgens  een  bericht,  voorkomende  in  de  Stemmen  voor 
waarheid  en  vrede  voor  oct.  1864  bi.  743,  overleed  hg  3  jolg 
1864,  op  40  dagen  na  102  jaren  oud :  vroeger  onder  Washington 
gediend  hebbende  werd  hg  in  1788  predikant  en  was  dos  ruim 
75  jaren  als  soodanig  werksaam. 

In  La  Renaissance  van  26  jong  1875  n^.  26  wordt  gemeld,  dat 
de  oudste  predikant  der  Vrge  schotsche  kerk,  dr.  Ingram,  nu  zgn 
100ste  levensjaar  bereikt  heeft;  96  jaren  oud  zgnde,  had  hg  oog 
voor  een  zgner  zonen,  die  zelf  reeds  grgsaard  was,  eene  predik- 
beurt waargenomen,  en  met  eene  helderheid  van  denkbeelden  en 
kracht  van  stem^  alsof  hg  nog  jong  was,  gepredikt.  In  zgn  90ste 
jaar  begon  hg  nog  Hoogduitsch  te  leeren. 

Hetzelfde  tgdschrift  vermeldt  ook,  dat  de  predikant  Böehme, 
behoorende  tot  de  Methodistische  Episcopalen  in  de  Vereenigde 
staten,  den  8en  jung  1775  zgn  lOOate  levensjaar  bereikte.  Den 
2den  april  bevorens  hield  hg  nog  in  eene  kerkelgke  vergadering 
eene  korte  toespraak  over  Nahum  1  :  7  en  toonde  par  la  netteté 
des  idees,  dat  hg  nog  in  het  volle  bezit  was  zgner  vermogens. 

E.  A.  P. 


VRAGEN. 


Spreeuwen.  Waar  big  ven  toch  de  spreeuwen  d^s  winters?  Hen 
ziet  ze  niet  gaan,  men  ziet  ze  niet  komen,  maar  op  den  eersten 
voorjaarsachtigen  dag  zgn  zg  daar.  Dat  ze  des  winters  niet  ver** 
huizen,  bewgst  mg  ook  het  feit,  dat  ik  er  den  Isten  jan.  1860 
zes  k  zeven  te  Zeist  in  een  boom  heb  zien  zitten. 


« 


GESCHIEDENIS. 


Verloting  van  Raaphorst  in  1709.  (XXVI,  bl.  172).  Het  gescbiedde 
ten  gevolge  van  een  verzoekschrift  aan  de  Staten  van  Holland  en 
Westfriesland,  door  Anna  Magdalena  van  den  Boetzelaer,  vroawe 
Tan  Aspereu  en  Maria  Gornelia  van  den  Boetzelaer,  vronwe  van 
der  Noot;  uithoofde  de  geheele  nalatenschap  van  hare  ouders 
alleen  bestond  in  heerlgke  en  vaste  goederen,  die  benevens  en 
boven  de  jaarlijksche  lasten  van  den  lOOen  en  200«n  penning  en 
andere  ongeldeu,  nog  bezwaard  waren  met  den  interest  van/  100,000 
kapitaal.  Dit  bedroeg  meer  dan  haar  geheele  inkomen,  waardoor 
zij  dan  ook  onmachtig  waren  om  aan  de  respective  gaarders  der 
Terpondingen  en  ontvanger  van  den  lOOen  penning,  hare  lasten  te 
betalen,  waarvan  zg  sedert  1703  in  gebreke  waren  gebleven,  zoo 
dat  zg  aan  het  kantoor  van  den  ontvanger  van  den  lOOen  penning 
en  den  gaarder  van  Wassenaar  omtrent  f  14000  schuldig  waren, 
vaardoor  zij  gestadig  werden  geëxecuteerd  en  van  de  Staten 
reeds  tweemalen  surcheance  van  betaling  hadden  bekomen.  Zg 
waren  om  den  oorlog  buiten  de  gelegenheid  om  een  harer  heerlgke 
goederen  naar  waarde  te  verkoopen,  en  toch  genoodzaakt  hiertoe 
OTer  te  gaan,  zoo  om  de  achterstallige  lasten  aan  het  gemeene 
land  te  voldoen,  en  zoo  niet  het  geheel,  ten  minsten  een  gedeelte 
Tan  de  kapitale  schulden  bg  hare  ouders  nagelaten  af  te  leggen. 
Daar  zg  ingevolge  van  dien  niet  anders  dan  haren  totalen  ondergang 
te  gemoet  zagen  —  niet  tegenstaande  zg  alles  om  dit  voor  te  komen 
hadden  aangewend  —  hadden  zg  de  heerlgkheid  Riiaphorst  te 
koop  gesteld  en  zich  uit  den  Haag  geretireerd  en  bewoonden  een 
gering  huis  te  Asperen^  daar  het  oude  kasteel  in  1672  door  de  vgan- 
den  was  verwoest.  Zg  verzochten  dat  de  Staten  »U7t  compassie  haar 
geliefden  te  verleenen:  octrooi  om  de  riddermatige  Uoistede  van 
Raaphorst,  met  alle  de  landen  en  huizen  en  wat  daaraan  verder 
behoorde,  in  verscheiden  perceelen  bg  forme  van  Loterg  te  mogen 
Terhandeleni  als  het  eenigste  middel  om  de  gedreigde  ruïne  te  ont- 

28 


380  G1&8CUIBDS1II8. 

gaan^*  en  wel  in  dier  voegen  dat  men  haar  geliefde  te  verleeoen 
en  octroyeeren  een  som  van  ƒ  600,000,  daar  Raaphorst  in  ver- 
scheiden perceelen  verdeeld  en  verloot  moetende  worden  met  veele 
considerabele  geldprgzen  moest  worden  aangevuld. 

En  daar  de  Staten  het  zelve  uit  commiseratie  hadden  verleend 
aan  den  heer  van  Giesenbnrg,  en  aan  eenen  Frans  Jilles,  staande 
met  zgn  kabinetten  en  spiegels  op  de  groote  zaal,  en  aan  de  eige- 
naars van  het  huis  van  prins  Maurits,  zoo  hoopten  zg  dat  die 
zelfde  gunst  door  de  Staten  aan  haar  zou  worden  toegestaan,  die 
mede  ingezetenen  waren  en  tot  nog  toe  bg  de  ƒ  4000  jaarlgks 
aan  100e  en  200e  penningen  hadden  moeten  betalen  en  wier 
vader  de  eer  had  gehad  een  lid  van  de  ridderschap  en  van  hunne 
vergadering  geweest  te  zgn. 

Het  verzoekschrifk  werd  in  februarg  1709  in  handen  gesteld  van 
gecommitteerde  raden  om  het  te  examineeren  en  daarop  advies 
uit  te  brengen,  waaraan  deze  voldeden  bg  hun  schrgven  van  13 
maart,  en  dit  advies  gunstig  zgnde,  werd  het  gevraagde  octrooi 
den  23en  maart  daaraan  volgende  verleend. 

Ten  einde  eenigzins  de  waarde  van  land  enz.  in  die  jaren  te 
kunoen   beoordeeleu^   deelen  wg  hier  nog  mede,  dat  het  inkomen 
van  het  adellgk  huis  Uaaphorst  bedroeg  /  2790-3  als : 
Huur  van  het  huis  met  alle  ap-  en  dependentiën,  be- 
nevens diie  morgen  weilend  (jaarlgks) /  400,— 

Jan  Huberts,  een  woning  met  27  a  28  morgen  land    >  215,— 

Jan  Cornelis  Rosenburg,  een  woning  met  22  M.     .    »  360,— 

Cornelis  Gijsen  van  Obdam,  een  woning  met  18  M.    >  240,— 

Jan  Jansz.  Ouynste,  een  woning  met  28  M.   .     .     .    >  350,— 

Het  Raaphorster  duin  gepacht  bg  Pieter  Jansz.  Duynsté   >  700,— 
De  tienden  bedroegen  in  tien  jaren  door  malkander 

1695/1704 >  385.-3 

De  achterleenen  van  Raaphorst  omtrent  28  a  30  stuks, 

van  verheffen  jaarlgks  omtrent »  40,— 

De  hak  van  het  hoat  rondom  het  huis  en  boeren- 
woning, het  eene  jaar  door  het  andere »  150,— 

ƒ  2790,-3 


GESCHIBDEKn.  331 

Wat  bet  huis  Marqoette  betreft,  beboorende  aan  Maria  Agatba 
Tan  der  Myle,  in  hetzelfde  jaar  werd  de  verloting  hiervan  toege- 
staan tot  eene  som  van  /  300,000. 

L. 

Inyoering  van  den  statenb^bel  in  de  Hederbetuwe.  De  synodale 
bgbeloYerzetting  van  1618  en  19  was  apr.  1645  reeds  vrg  alge- 
meen hier  te  lande  b^  den  kerkdienst  in  gebmik.  Alleen  te  Ingen 
Ochten  en  Uzendoorn  was  toenmaals  die  invoering  nog  niet  ge- 
schied. Men  leest  in  de  classicale  acta  van  Tiel  van  21 — 23  apr. 
1645:  moopende  de  invoeringhe  des  Bijbels  van  nieuwe  oversettin- 
ghe  blgven  de  kercken  van  Inghen,  Ochten  ende  Isendoorn  als 
noch  belast  om  die  bg  de  haeren  te  bevorderen,  dat  hare  kercken 
daermede  metten  eersten  mooghen  werden  versien".  Te  Ingen  had 
ze  daarop  plaats,  doch,  volgens  classicale  acta  van  13—15  apr. 
1646,  te  Ochten  en  Uzendoorn  niet.  Ja,  laatstgenoemde  gemeente 
was  apr.  1647  nog  in  gebreke  gebleven;  doch  toen  was  de  zaak 
te  Ochten  in  fieri  (in  wording),  en  dit  bleef  zoo  tot  sept.  van  laatst- 
genoemd jaar.  Apr.  1648  was  Uzendoorn  de  eenige  gemeente,  die 
bierin  nalatigheid  betoonde;  lïien  besloot  derhalve  op  de  gewone 
tielsche  classisvergad.  van  2^ — 27  sept.  1648  te  dezer  zake  de 
tasschenkomst  in  te  roepen  van  den  heer  van  Uzendoorn,  hetzg 
dan  van  Gerhard  van  de  Poll,  hetzg  wat  waarschgnlgk  is,  van 
den  gverigen  Protestant  Joost  Vijgh  tot  Isendoorn,  raad  van  den 
bove  van  Gelderland.  Maar  ook  deze  poging  baatte  niet  veel ;  want 
apr.  1649  stond  die  invoering,  naar  Inid  van  art.  3  der  acta  van 
de  gewone  tielsche  cl.  vergad.,  nog  te  verrichten ;  zoodat  wg  in  de 
acta  der  cl.  vergadering  van  29  apr.  1650,  snb  art.  5  lezen:  »also 
de  invoeringhe  des  nien  getranslateerden  Bibels  in  de  kercke  tot 
Isendoorn  tot  noch  toe  is  achter  gebleven,  en  ds.  Molitor  (Bisschop)f 
predicant  ter  plaetse,  nochmaels  verclaerde,  dat  hg  door  sgn  in- 
stantelick  aenhonden  dit  niet  hadde  knnnen  te  wege  brengen:  so 
heeft  de  vergaderinge  hieroner  goetgevonden  den  Richter  van  Isen- 
doorn, hier  binnen  sgnde  te  doen  begroeten;  ende  also  deselne, 
aengesproken  sijnde,  belooft  heeft  de  penningen  daertoe  te  sullen 
fonrneren,  so  blgft  ds.  Molitor  belast,  deze  occasie  niet  voorbg  te 
laten,  op  dat  der  sake  eenmael  een  eynde  worde".  Op  de  gewone 


332  GESCHIEDBlilS. 

cl.    yergad.    9—11  sept.  1650  te  Tiel  gehouden,  kon  men  verkla- 
ren:   »de  invoerirge  van  den  nieuv^en  getranslateerden  Bgbel  tot 

Isendoorn is  ^ oltrocken'\ 

Wat  de  correctie  van  den  Statenbybel  betreft,  ook  daaraan 
werkten  de  nederbetnwsche  predikanten  mede;  ^antart.  12  deacta 
van  den  gewone  tielsche  cl.  vergad.  van  16  en  17  sept.  1C44 
luidt:  »'t  overaien  van  de  drukfouten  in  de  nieuwen  getranslateer- 
den Bgbel,  is  van  de  Broederen,  daartoe  geuomineert,  geschied, 
en  sal  ds.  Diepenbeeck  in  een  exemplaer  stellen  en  metten  eerste 
gelegenheyt  veerdigh  maecken  om  dd.  deputatis  synodi  vóór  nieaw- 
jaer  toegesonden  te  worden".  Gnlielmus  Diepenbeek  was  sedert 
1636  predikant  te  Avezaat,  tot  1645  als  wanneer  h^  naar  Erichem 
en  Asch  in  het  graafschap  Buren  vertrok. 

J.   ANSPACH. 

Werkstaking  in  de  vorige  eeuw.  Dat  allerlei  handwerksloi  en  ar- 
beiders plotseling  hun  werk  staken  ten  einde  hooger  loon  af  te 
dwingen,  is  tegenwoordig  aan  d*orde  van  den  dag.  'N  geheel 
niene  zaak  is  dit  overigens  volstrekt  niet.  Wel  mogen  zulke 
algemeene  werkstakingen  vroeger  minder  dikwgls  voor  gekomen 
zgn,  dat  z'  echter  toen  niet  minder  als  tegenwoordig  met  allerlei 
verontrustende  verschgnselen,  met  allerlei  oproerige  bewegingen 
en  overdreven  eischen  van  den  kant  der  werkstakers  gepaard  gin- 
gen, blgkt  uit  't  volgende. 

In  't  midden  der  vorige  eeu  werden  er  aan  den  DoUart  in 
Beiderland  (Oost-Friesland)  2000  diemat  land  ingedykt  (elke 
diemat  is  400  rijnlandsche  roeden  van  12  voet  groot),  endekam- 
merdirector  Lentz  te  Aurik  schreef,  onder  dagteekening  van  23 
December  1751,  over  die  zaak  aan  den  koning  van  Pruissen,  aan 
Frederik  den  grooten,  onder  anderen  't  volgende: 

iDas  grösseste  Unglück,  so,  nachst  Wetter  und  Bturm,  bei  der 
grossen  Eindeichung  zu  befürchten  ist,  bestehet  dariu,  dasa  man 
2000  zusammen  gelaufeue  Leute  schwerlich  in  Ordnung  und  Ge- 
horsam  halten  kanu.  Wenn  einer  von  Ihnen  sich  gravirt  halt  and 
das  Wort  Lafey  rnfet,  so  werfen  alle  übrigen  ihr  Gerathe  aas  der 
Handj  und  niemand  darf  in  seiner  Arbeit  fort  fahren,  oder  die 
Meutmacher  schlagen  ihn  auf  der  Stelle  todt".    (Zoo  ver  komt  't 


GESCHIEDENIS.  333 

toch  tegenwoordig  nog  niet.  Heden  ten  dage  loopt  't  nog  ge- 
ffoonlik  af  met  'n  paar  bebloede  koppen,  of  de  oproermakers 
werpen  ban  maat  die  nie:  mee  doen  wil,  in  't  water,  zoo  als  nog 
dezer  dagen  bg  'n  inpoldering  te  Sloten  bg  Amsterdam  voorviel). 
>Der  Lafeyrufer  tragt  alsdann  seine  Beschwerde  vor,  und  ihm 
muss  Satisfaction  gescbehen.  Nqd  habe  icb  zwar  alle  casus  aaf*8 
genaueste  untersuchet,  welcbe  zn  dem  Lafeyrufe  jemals  Anlass 
gegeben,  znm  Exempel,  wenn  die  Arbeiter  nicht  baares  Oeld 
bekommen,  oder  ihre  Viktualien  nicht  nehraen  dürfen  woher  sie 
wollen*'  (ja,  als  de  werklui  tegenwoordig  ook  met  zulke  wezenlike 
grieren  voor  den  dag  kwamen  —  die  zouden  spoedig  verholpen 
worden !)  >u.  s.  w.  und  diesem  allenwerde  ich  sorgfaltig  vorbauen ; 
allein  die  Erfabrung  zeiget,  dass  gemeiniglich  Lafey  aus  Bosheit 
gerufen  wird,  damit  ihnen  der  Luhii  erhöhet  werde,  sonderlich 
wenn  sie  sehen,  dass  die  Zeit  predsiret,  und  man  in  der  Erndte 
andere  Arbeiter  nicht  bekommen  kann,  als  dann  sind  ihre  For- 
derungen  oft  so  exorbitant,  dass  10—15000  Reichsthaler  überden 
Etat  mussen  ansgegeben  werden.  Es  ist  noch  niemals  bei  uns 
Qnd  bei  unsern  Nachbaren  eine  Eindeichung  gescbehen,  wobei 
nielit  Lafey  gerufen  worden,  und  der  accordirte  Lohn  der  Arbeiter 
erhohet  werden  mussen." 

(üstfriesisches  Monatsblatt,  Band  IV,  Heli;  5.) 

Otschoon  't  werkstaken  van  poldergasten  en  voor  al  van  veen- 
arbeiders, dat  geregeld  jaarliks  voorvalt  in  Friesland,  in  't  friesch 
den  naam  draagt  van  óollejeien,  zoo  is  H  woord  lafei  of  lawei 
daar  toch  ook  bekend.  'N  jaarliksche  vergadering  althans  van 
Veenarbeiders  noemt  men  in  Friesland:  laweisbier. 

Wat  is  d*oorsprong  van  dit  woord  lafei  of  lawei,  en  is  't  ook 
baiten  Friesland  bekend  en  in  gebruik? 

Haarlem.  johan  winklbr. 

[Over  lawei  vgl.  Navorscher  XVII,  bl.  115  en  149]. 


334  OESCBUBDENIS. 

VRAGEN. 

De  zilverviflflchen  van  Enkhnizen.  (VII.  bl.  294.)  De  boyenstaande 
vraag,  geplaatst  naar  aanleiding  van  het  stranden  van  het  O.-I. 
comp.  schip  Bantam^  van  de  kamer  Amsterdam  in  november  1697 
op   de  Elleboog  voor  Vlissingen  werd  tot  beden  niet  beantwoord. 

Ik  wordt  er  aan  herrinnerd,  doordien  bg  de  Staten  van  Holland 
en  Westfriesland  in  1709  een  verzoek  om  octrooi  inkwam  van  de 
gebroeders  Claes,  Abraham  en  David  van  der  Wegen  van  Haarlem, 
die  inytgevonden  hadden  een  kunst  om  onder  het  water  te  gaan 
en  aldaar  te  sien  de  goederen  en  coopmanschappen,  die  in  zee, 
in  rivieren  en  andere  wateren  waren  verdronken;  dat  zg  hetsehe 
quamen  te  doen  met  haar  te  laten  sacken  onder  water,  om  de 
goederen  in  packen  aldaer  vast  te  maken  en  deselve  vervolgens 
nyt  het  water  op  te  halen  of  laten  ophalen  enz.'* 

Het  octrooi  werd  op  den  23en  October  1710  verleend  voor  den 
tgd  van  25  jaren  »mits  dat  dit  octroy  niet  sal  prejudiceeren,  de 
inventie  die  de  eilvervissers  der  stad  Enkhuyeen  syn  hebbende^  omme 
met  haer  instrumenten,  alle  waren  en  koopmanschappen  van  den 
grond  op  te  halen." 

De  vraag  wordt  derhalve  nogmaals  onder  de  aandacht  van  de 
lezers  van  dit  tgdschrift  gebracht,  vooral  van  hen  die  in  Enkhuizen 
hun  verblgf  houden^  daar  de  mogelgkheid  bestaat  dat  daar  nog 
wel  iets  van  hun  aanwezen  zal  op  te  sporen  zgn. 

LABOSANTSB. 

Manrits  voor  Grol.  Hugo  de  Groot,  in  zgn  Parallelon  rerumpn- 
blicarum  sprekende  van  het  vergiftigen  der  bronnen  door  de 
Romeinen  in  den  oorlog  tegen  Aristonicus,  voegt  er  bg  (volgens 
Meermans  vertaling),  » Manrits  in  't  tegendeel^  de  aanvoerder  van 
onze  benden  —  toen  hg  voor  weinig  jaren  Grol  belegerde,  heeft 
de  verovering  dezer  stad,  die  hg  op  dezelfde  wgs  door  het  bederf 
der  wateren  verhaasten  konde,  liever  tot  op  een'  anderen  tgd 
willen  uitstellen."  —  Waar  kan  ik  meer  vinden  omtrent  dit  feit? 

Luthersche  predikanten  te  Schiedam.  In  1775  werd  Amoldas 
Brughman  luth.  pred.  te  Schiedam.     Weet  iemand  op  te  geven, 


GSSCUIEDENIS.  33 

hoe  lang  h^  daar  gestaan  heeft?  zoo  hg  van  daar  vertrokken  is, 
dan  waarheen?  en  wanneer?  of  zoo  hg  daar  overleden  is,  in 
welk  jaar? 

Wie  zgn  de  overige  lathersche  predikanten  na  hem  aldaar  ge- 
weest, tot  1850?  wanneer  daar  gekomen?  en  wanneer  van  daar 
yertrokken  of  overleden? 

J.  C.  F.  Brückner,  vroeger  garnizoens-predikant  te  Namen,  nam 
in  den  winter  van  1783  op  1784  den  dienst  waar  voor  J.  M.  Boon, 
luih.  pred.  te  Rotterdam.  Is  er  ook  iets  meer  van  dezen  bekend? 

«•  B.  p.  c. 


OUDHEID-  MUNT-  EN  PENNINGIUNDB. 


Pachtpenningen  (Koerdis,  Eoeuris)  (XXYI,  bl.  71,  173  volgg.) 
Mr.  6.  van  Loon,  Inleiding  tol  de  hedendaagsche  penniugknnde 
ofle  Verhandeling  van  den  oorsprong  van  't  geld  enz.  kl.  8vo. 
oitgaye,  Amst.  1717,  blz.  3  en  dezelfde,  Hedendaagsche  penning- 
kunde  enz.  fol.  uitgave,  'süravenhage  1732,  blz.  4,  vermeldt,  ter 
eerst  gemelder  plaatse  »dat  bij  de  onderdanen  van  de  koningen 
van  Siam,  zekere  zeehoorentjes  {Courits  genaamd)  als  daiten  gang- 
baar zgn :  welk  zeegewas  van  de  Maldivische  eilanden  die  volke- 
ren wordt  toegevoerd." 

Ter  laatstgemelde  plaatse,  vermeldt  dezelfde  schrgver,  dat  ronder 
alles  wat  bg  de  Indische  volken  in  het  koopen  en  verkoopen  voor 
geld  gebruikt  wordt  niets  gemeener  is  dan  zeehorentjes  Kaurüs 
genaamd"  (die  hg  daamevens  ook  in  gravure  afbeeldt)  >en  waaraf 
veelerhande  soorten  bekend  zgn,  doch  die  allen  tot  één  oogmerk 
dienen.  Zg  zgn  klein,  eirond,  ter  dikte  van  een  ping,  veeltgds 
wit,  doch  alle  zeer  glad,  hard  en  blinkende,  welke  tweemaal  ter 
maand  bg  de  Maldivische  eilanden  drie  dagen  na  de  nieuwe  en 
drie  dagen  na  de  volle  maan  op  derzelver  kusten  worden  gevist, 
en  op  andere  tgden  aldaar  niet  gevonden.  Deze  Maldivische  zee- 
worden   van   daar  in   zoo   grooten  overvloed  naar  de 


336  OUDHEID-  MUNT-   BN   PENNINOKÜNDB, 

kusten  van  Eoromandel,  de  koningrijken  van  Gheda  en  Perai 
midsgaders  naar  de  onderdanen  van  de  vorsten  van  Ogen,  legende 
tnsschen  Brampor,  Seronge  en  Amadabat,  gelgk  ook  naar  het 
magtige  koningr^k  Siam  en  de  andere  gewesten  van  de  Indien 
gevoerd,  dat  er  somwglen  dertig  of  veertig  schepen  met  volle 
vragt  worden  afgeladen.  En  z^n  bg  die  van  Bengaale,  niet  tegen- 
staande zy  eenen  groeten  overvloed  van  gond,  zilver  en  andere 
metalen  bezitten,  diermate  geacht,  dat  ze  aldaar  in  de  plaats  van 
ander  gemeen  geld  gangbaar  zijn,  waarmede  de  koningen  en 
grooten  des  lands  gansche  pakhuizen  volstuwen,  en  daarin,  als 
een  gedeelte  hunner  schatten,  omzigtigljjk  be^nvaren.  En  hoewel 
dit  belachgelgk  denzulken  moet  voorkomen,  wier  onverzaad  bare 
goudzucht  dit  edel  metaal  tot  in  de  diepste  ingewanden  der  aarde 
zoo  onvermoeid  vervolgt  en  naajaagt,  dat  het,  gelgk  Diogenesaan 
Alezander  den  Grooten  eertyds  niet  onaardig  betuigde,  uit  vreeze 
van  zich  dus  vervolgd  te  zien,  daarom  van  zoo  bleeke  kleur  is, 
zoo  dunkt  my  echter  dat  het  schelpgeld  geenszins  te  verachten  is, 
overmids,  daar  de  Europeanen  en  andere  volken  ten  naanwste 
moeten  toezien  opdat  zg  met  geen  nagemaakt  of  valsch  geld  worden 
bedrogen,  men  in  die  landen  van  die  voorzorg  ten  vollen  ontheft 
is,  dewgl  niemand  der  stervelingen  tot  nog  toe  gevonden  is,  die 
eene  enkele  zeehoorn  heeft  kunnen  namaken/' 

Hieraan  hebben  wy  nog  toe  te  voegen,  wat  door  wglen  den 
leidschen  prof.  P.  O.  van  der  Chgs  ten  jare  1837  in  het  door 
hem  uitgegeven  Tgdschrifb  voor  algem.  munt-  en  penningkuade 
dl.  I  biz.  921  wordt  medegedeeld,  dat  toen  nog  te  Tripoli,  de 
zwarte  bevolking,  ten  zuiden  gelegen,  aldaar  ter  markt  komende 
»tot  ouderlingen  maatstaf  van  haren  ruilhandel,  de  Cauris  of 
kleine  horentjes  gebruikte,  evenals  op  de  kust  van  Guinea  en  te 
Fessan,  en  dat  4000  dezer  gaan  op  een  Spaanschen  mat.'* 

Amsterdam.  j^.  de  vries  jzn. 

Oevaerden.  (Nav.  XXYl,  176).  Gevaerden  of  Geuaerden  is  Jever 
'n  stad  in  Ostringen  (thans  Jeverland),  'n  deel  van  't  oldenburgsche 
Friesland.  Gewart  is  d'  oorspronkelike/  d'  oudste,  de  friesche 
naam  dezer  stad.  Later,  sedert  't  begin  der  zestiende  eeu,  toen 
de   Mesche   taal  al   meer  en  meer  in  't  oostereemsche  Friesknd 


OUDHUD-  MUNT-   E3ï   PBKNINGKUNDB,  337 

uitstierf,  schreef  men  ook  Ge  warden  en  Geverden,  nog  later  ook 
Geyeren  en  Jeveren,  en  tegenf^oordig  is  't  oorspronkelike  Gewart, 
in  spraak  en  schrift,  tot  Jever  versleten.  Gevaerden  of  Geuaerden 
is  de  bizonderlik-hollandsche,  gerekte  spelw^'ze  en  uitspraak  van 
den  naam  dezer  stad;  even  als  ^t  oud-hollandsche  Bolswaerd  en 
Leenwaerden  voor  Bolsvvart  en  Leeuwarden. 

Jever  is  een  der  oudste  steden  van  Friesland,  en  tevens  alt^d 
'n  hoofdmuntplaats  van  Friesland  geweest.  Reeds  vóór  de  zesde 
eeu  v^ordt  Jever  als  't  uitgangspunt  van  een  der  zeven  groote 
handelswegen  van  Friesland  genoemd.  Althans  d*  oorsprong  van 
't  ondste  firiesche  landrecht,  waarin  van  Jever  in  dezen  zin 
melding  gemaakt  wordt,  wordt  minstens  in  de  zesde  eeu  gesteld. 
Het  muntrecht  werd  reeds  door  Earel  den  Grooten  aan  Je^er 
verleend,  volgens  't  oude  landrecht  (von  Wicht,  Ostfriesisches 
Landrecht.  Vorbericht,  bl.  135):  >Do  gaff  Koennick  Earell  allen 
ïVriesen,  dath  men  thoe  Jeveren  ende  thoe  Staveren  den  Stapel 
>setten,  ende  all  dat  Geld  munten,  ende  anders  nergens  in  den 
'Landen.*'  Maar  zekerlik  bezat  de  stad  Jever  't  muntrecht,  toen 
ze  zich  met  gantsch  Ostringerland  en  Wangerlaud  in  1359  aan  den 
hooftling  Edo  Wimken  den  Ouden  onderwierp.  Dit  blgkt  uit  'n 
oorkonde  van  Woensdag  na  Nieuejaarsdag  1449,  die  door  d'  older- 
mannen  van  Büstringen,  Ostringen  en  Wangerlaud  voor  de  hooft- 
lingen  Tanno  Duren  en  Sibeth  Papinga  opgesteld  werd.  Daar  staat 
>—  do  Edo  Wimken  de  Inwaners  binnen  Jever  bedwungen  hadde, 
>and  de  Inwuners  Eden  de  münte  avergeven,  und  vorgünt  hadden, 
>dat  he  de  Borch  binnen  Jever  tjmmern  mochde,  wor  he  wolde — " 
enz.  Earel  de  Groote  heeft  denkelik  van  deze  munt  'n  schatting 
genoten,  welke  schatting  na  Earels  dood  op  z*n  stadhouders,  z'n 
graven  overgegaan  is.  Ten  minsten  genoten  later  de  graven  van 
Oldenburg  deze  schatting,  en  ze  schgnen  die  tot  den  tijd  van  Edo 
Wimken  den  Ouden  (1359)  genoten  te  hebben;  'n  voorbeeld  van 
d'  oudheid  der  aanspraken  van  d'  oldenburgsche  graven  op  dit 
deel  van  Friesland.  D'  oldenburgsche  drost  Jacob  von  der  Specken 
voert  in  z'n  Saalbook  von  Oldenborch  (1428),  met  andere  ge- 
rechtigheden en  inkomsten  van  den  graaf  van  Oldenburg  in  Ostrin- 
gen en  Wangerlaud,  ook  't  volgende  aan :  »Dit  sint  de  rechte  des 
>Greven  von  Oldenborch  in  Ostringen,  de  sine  Vadem  wente  herto 


338  OODHEID-  KUNT-  £N  P£KNlNGKimDE. 

>gehat  hebben:  Yon  de  münte  tho  Jever  schal  de  Greve  hebben 
»a]le  Jar  twe  kolusche  Mark  na  wichte  der  Ostringer/' 

Uit  een  en  ander  blgkt  dat  Jever  reeds  van  ouds  her  *t  munt- 
recht bezeten  heeft. 

Haarlem,  johan  winklsr. 

Orafiserken  te  Haiderwqk.  De  omgang  in  de  Groote  Kerk  aldaar, 
is  sedert  ruim  twee  jaren  geleden  nieaw  geplaveid^  en  daardoor 
zgn  zeker  vele  gebroken  zerken  verdwenen.  De  overige  zerken  zp 
nagenoeg  onontcgferbaar,  dns  veel  zal  door  deze  vemieawing  niet 
te  loor  gegaan  zgn.  —  Van  twee  zerken  kon  ik  vooreerst  geen 
afschrift  nemen :  een  daarvan  behoorde  aan  de  familie  van  de  Wall. 
Vele  nog  voorhanden  zerken  zgn  onder  banken  en  planken  ver- 
scholen. Twee  daarvan  vertoonden  't  wapen  der  Wgnbergens,  een 
dat  der*  van  Hoeckelams.  De  meeste  zerken,  waarvan  de  beschrg- 
ving  hier  volgt,  bevinden  zich  thans  op  't  koor 

Zeer  weinig  heb  ik  tot  opheldering  kannen  bijvoegen,  daar  er  geen 
grafboeken  bestaan,  en  de  kerkelgke  ontvangsten  voor  't  begraven 
eerst  met  1733  aanvangen,  toen  bo venkerkmeesters  waren  Willem 
van  Holthe  en  J.  J.  Geltsager  (reeds  in  1734  door  J.  W.  van  de 
Graaff  vervangen)  en  onderkerkmeesters  B.  W.  Pannekoek  en 
dr.  Gerrit  ISicolaas  van  Holthe.  Die  ontvangsten  behelzen, helaas! 
weinig  namen.  Voorname  personen  staan  meesttgds  ook  zonder 
voornamen,  en  vrouwen  en  kinderen  worden  met  namen  in  't  geheel 
niet  genoemd. 

Ten  overvloede  vermeld  ik  nog,  dat  in  1797  door  de  opbouwing 
der  kerk,  waarvan  de  toren  ingestort  was,  vele  graven,  ±  200,  er 
buiten  geraakt  zgn.  De  eigenaars  daarvan  ontvingen  andere  groeven. 

In  een  resolutie,  van  30  jalg  1636,  en  geteekend  Otto  Schras- 
sert,  wordt  de  prgs  der  grafsteden  in  de  kerk  verhoogd,  en» sullen 
de  groevinge  in  de  kercke  op  't  choor,  niet  minder  vercofb  worden 
als  voor  vgftig  gulden  van  20  stuivers".  Verder  moesten  de  kee- 
pers ze  met  »goede  sarcken  bedecken"  en  hadden  de  eerste  op- 
hooging vrg. 

Beneden  in.  de  kerk  golden  de  grafsteden  natuurlgk  minder,  en 
moesten  deze  bedekt  worden  met  zerken  of  met  blaauwe  steenen 
ten  hoogsten  zes  in  getal. 


OUDHISID-  MUNT-  EN  PENNINGEUNDfi. 

Yan  de  fiuniliën^  die  hier  grafsteden  bezeten  hebben,  noteer  ik 
de  Tolgende: 

Yan  Amstel,  van  Appeldoorn,  Ardesch,  van  Arler,  van  Arnhem, 
van  Asselt,  van  Barnevelt,  Bitter,  Blanchy,  van  Boecholt,  Boonen, 
Tan  Brienen,  Brincke,  van  Broeckhnizen,  üoddens,  van  den  Cloos* 
ter,  van  Cooth,  van  Granenburg,  van  Dedem,  van  Delen,  van 
Dompselaar  of  Dompaeler,  van  Eys,  van  Essen,  Esser,  Feitb,  van 
de  GraaflF,  van  Griethuyzen,  de  Gruyter,  Halew:gn  (Alewfln),  van 
Harderweek,  Hasselaer,  Heeck,  van  der  Heil,  van  Hoeclnm,  van 
Holthe,  Hoolwerff,  Eeyzer,  Ejiappert,  van  Landscroon,  van  Lgnden, 
yan  Menrs,  van  Middachten,  van  Oldenbarnevelt,  van  Ommeren, 
Pagenstecher,  Pannekoeck,  Pater,  Pontanus,  Bipperbant,  Schrassert, 
Sevecotins,  Slnysken,  van  Spuelde,  van  Teilegen,  van  Twiller,  van 
Vaneveldt,  Voeth,  van  Voorst,  van  de  Wall,  van  Westerveldt, 
Witte,  de  WolfF  en  Wolfsen. 

Alewgn.  Hier  is  toe  mste  geleit  het  lichaem  van  den  Ed.  Johan 
van  Halewfln,  ghestorven  den  26  Septembris  1644  ^). 

Zgn  wapen  is  dat  der  familie  Alewgn.  Hier  is  evenwel  de  meer- 
min links  gewend,  hondende  den  spiegel  in  de  linker-,  den  kam 
in  de  regterhand.  De  helm  is  aanz. 

Ael  Jansens.  Hier  is  toe  rnste  geleyt  het  lichaem  van  Ael 
Jansens,  gestorven  An"".  1634  den  13  December. 

Hieronder  't  wapen,  zgnde  gedeeld:  1.  twee  naar  elkaar  over- 
hellende visschen,  de  koppen  omhoog,  en  van  boven  vergezeld 
door  een  lelie;  2.  een  omziend  hert,  klimmende  tegen  de  deellgn. 
Half  aanz.   helm.    Helmt:   de  visschen,  juist  omgekeerd  geplaatst^ 

?  Een  gedeeld  schild:  regts  een  schninlinks  liggende  visch,  in 
den  regterbovenhoek  vergezeld  van  een  ster;  links  drie  rozen. 
Helmt:  de  vi£ch  regtop  staande  tnsschen  een  toegew.  vlugt. 

?  Op  de  zerk  een  mannen-  en  vrouwen-schild.  Het  schild  van 
den  man  is  gevierendeeld :  1  en  4  een  keper  vergezeld  van  drie 
vogels ;  2  en  3  een  schuin  balk  vergez.  van  2  bokkekoppen.  Helmt : 
twee  afgewende  drakenkoppen  met  halzen  en  pgltongen. 


')  Zijn  tader  ia  hier  ook  begraven.    Diens  gra£Khrift  socht  ik  te  vergeefs.   Het 
X  e?QDwel  te  vinden  in  *t  Annoaire  généalogiqne  ?imi  1874. 


340  OUDHEIIH   MUNT-  EN   PBNNINGKUNDB. 

Het  vroQwenschild  (de  fig.  zullen  wel  oragewend  geplaatst  zgn) 
is  als  volgt :  twee  torens,  een  in  den  regterbovenhoek,  de  andere 
aan  de  pant  geplaatst  en  in  den  linkerbenedenhoek  van  een  ster 
vergezeld.  In  een  linkervrgkwartier  drie  kepers.  Helmt:  een  uitk. 
aanz.  naakt  man,  de  linkerarm  regts  opwaarts  wgzende. 

?  Een  doorsneden  schild:  boven  drie  kroonen  (5  bl.),  onder  de 
doorsngdingslijn  twee  hermelgnstaartjes  naast  elkander. 

?  Een  prachtige  steen,  waarop  gehouwen  is  een  wapen,  vertoo- 
nende  twee  geplante  lindeboomen.  Half-aanz.  helm,  links  gewend. 
Helmt:  een  boom.  Op  de  hoeken  der  zerk  wapenschilden,  die  even- 
wel onkenbaar  zgn.  Het  oraschrift  was  slechts  gedeeltelgk  te  ont- 
cgferen  en  luidde:  Hier  b'edt  begraven  Meichel  Jan  Hnghenszoen. 
Sebou ? beyde 1546?  den  6  Decembris. 

Ven  Aken?  Boven  aan  de  zerk  stond  J.  6.  v.  Aken.  Onderaan: 
F.  V.  Amstel.  In  't  midden  een  ovaal  schild:  1  doorsneden:  a.?.b 
twee  raderen  naast  elka&r;  2  als  Amstel  van  Mgnden. 

Ik  vind  hier  slechts:  ged.  19  sept.  1627  Lubbertgen,  Jacob 
Breunis  en  Antonia  van  Amstel  dr.  Getr.  14  jan.  1626  Gode- 
schalcus  Altius,  predicant  te  Arnhem,  en  Ide  van  Amstel,  dochter 
Tan  Jr.  Aarent  van  Amstel.  Hg  denkelgk  zoon  van  Godscbalkas 
Aelt.  j.  m.  van  Harderwgk,  predikant  te  Wilp,  gehuwd  1602  met 
Grietje  van  Hillen  of  Hilten  uit  Deventer. 

Op  een  zerk  de  volgende  vier  grafschriften: 

A°  1507  den  15  Fcbrvari  sterf  Joffer  Gerrit  van  Twickeloe. 
hieronder : 

A'^  1613  den  26  Jvli  sterf  Joffer  Cornelia  de  Ridder  van  Groensteyn. 
daaronder : 

A"*  1615  den  17?  November  sterf  Joffer  Nenne  van  Hee? 
waaronder : 

Anno  1596  den  16  Avgvstis  sterf  Joffer  Ahlbarta  van  Deelen  ^). 

Van  Brienen.  Op  een  groote  zerk  twee  ruitv.  schilden,  beide 
gedeeld.    In   de   linkerhelft   der   schilden   is   nog   even   zigtbaar 


*)  Zg  sullen  ftlle  vroeger  nonnen  hier  geweest  sgn.  De  laatste  was  een  dochter 
van  Wtjnand  van  Delen  en  Anna  van  Cattenbnrch.  De  heer  Anspach  gaf  *t  wapen 
deser  laatdte  familie  op,  dat  \  telfde  is  als  van  llenri  Jean  GaiUaome  van  Gatten- 
burch,  wiens  kwartierstaat  voorkomt  in  de  Grenealogische  kwartierstaten  van  nad. 
geslachten.  B.  v.  u 


OUDUEIIH  MOUT-  £N   PBNirilTGKITNDS.  841 

't  wapen  der  van  Brienens.  Het  eerste  schild  vertoont  verder  een 
keper,  vergezeld  van  drie  ringen.  Helmt:  een  vossekop.  Dit  is 
't  wapen  der  Bipperbants,  hoewel  *t  helmteeken  daarmee  niet 
orereenkomt. 

In  't  trouwboek  vind  ik  als  getr.  te  Harderwgk  29  july  1614, 
Derrick  Bipperbant  en  Ju£Per  Hillegont  van  firienen  (niet  Gerhar- 
dma,  zoo  als  d'Ablaing  in  de  stamdeelen  der  veluwsche  jonkers 
opgeeft).    Met   moeite  las  ik  evenwel  onder  't  schild:  Anno  1583 

den Mart^ sterft  die  edele  erentricke Anne  van 

Brienen.    Hier    wordt   dus    eene  andere  juffer  bedoeld.     Van  het 
andere  schild,  zeker  van  eene  znster,  is  niets  verder  zigtbaar  dan 
het  helmteeken,  zynde   een  ossenkop. 
Cremer.   Een  zerk  zonder  wapen  met  't  opschrift: 
B.  S.  Cremer 
S.  Theol.   Prof. 
obiit  D.  14  Sept.  1750 
Revelavit  Ghristum  ex 
Tabernaculi  mysteriis. 
Bernard  Sebastiaan  Cremer  werd  begr.  den  19  sept.,  en  had  bg 
zgne   vrouw    Helena    Cools,  zoover    mg   bekend  is,   de  volgende 
kinderen : 

r.  Maria  Lucretia,  ged.  21  aug.  1718. 
2'.  Gerharda  Catharina,  ged.  12  jan.  1720. 
3".  Maria  Aleyda,  ged.  28  maart  1721. 
4°.  Joost  Bernard,  ged.  9  jan.  1724. 
5°.  Petronella  Lucretia,  ged.  25  aug.  1726. 
Forsterraan.  Op  de  zerk  staat:  Aernt  Roelefsen  Forsterman,  en 
daaronder    een   schildje,    beladen   met   een    roos,    vergezeld    van 
onderen  door  een  liggenden  zandlooper. 

Fisscher.  Op  de  zerk  J(an)  W(eger)  O(vermeer)  Fisscher,  en  daar- 
ender  een  gedeeld  schild,  dat  hem  zeker  niet  toekomt,  en  ver- 
toonende:  regts  een  aanz.  ossenkop,  links  een  T  vormige  fig.  of 
aanbeeld. 

Fisscher  was  burgemeester  alhier,  en  st.  alhier  28  febr.  1814, 
oud  48  j.  Hg  was  een  zoon  van  Johan  Fred.  Fischer  en  van  Sara 
Loaisa  Charlotta  van  Overmeer.  £en  zwager  van  hem  was  Philip 
Pelgrim  £verts,  toen  (1814)  oud  30  j.  en  burgem.  van  Twello. 


342  OUBREIB-  ICÜKN  SN  mKNIlfKimDB. 

Heydenrgck.  Gerhard  Heydenrgck.  Daaronder  een  klein  schildje, 
linksgeschnind  van  vier  stokken,  en  staande  tnsschen  't  jaartal 
1690.  't  Was  denkelgk  zgn  zoon  Gerhard,  die  den  12  sept  alh. 
aanteekende  met  Jannetta  Berger. 

Van  Holthe.  Het  onderschrift  is  niet  meer  te  ontcgferen.  Daar- 
boven twee  sdiilden,  regts  't  wapen  der  van  Holthes,  de  gekr. 
helm  aanz.  fielmt.  de  leeuw  uitk.  en  regts  gewend.  Links  van  den 
Clooster.  Aanz.  helm.  Belmt.  een  beker  met  zeven  pluimen. 

Hier  zullen  begraven  zgn  Oerrit  Nicolaas  van  Holthe^  aange- 
teekend  alhier  den  8  sept.  1787  (hg  toen  cornet  te  Ngmegen)  met 
Magdalena  Ëlsabé  van  den  Clooster.  (Zie  Ferwerda.) 

Ik  teekende  de  volgende  Idnderen  van  hem  aan : 
l"".  Alida  Magdalena,  ged.  te  Harderwijk.  3  sept.  1738. 

2^  Helena  Gerarda,  »      >  »  13  nov.  1739. 

3^  Willemijna  Henriette,  »      »  »  8  maart  1741. 

4t.  Seina  Koelandina  Dithmaris,       »      »  »         7  maart  1742. 

5^  Willemina  JohannaCatharina,     »      »  »         23  jung  1745. 

Eoeck.  Gerrit  Pietersen  Koeck.  Hieronder  een  schildje  zonder 
helm^  vertooonende  een  zandlooper,  en  *t  schild  gedekt  door  een 
aanz.  uitk.  engel. 

Eeisers.  Boven  is  't  opschrift  onleesbaar,  onder  staat:  »Enden 
30  Januarg  An®.  1674  Mariken  Eeisers  desselfs  hvisvrovw." 

Op  't  midden  der  zerk  een  ged.  schild :  regts  op  een  grasgrond  een 
steigerend  omgewend  paard,  links  drie  rozen.    Helmt.  't  paard. 

De  naam  Eeiser  komt  hier  al  vroeg  en  zeer  veel  malen  voor. 
Ik  gis  dat  Mariken  of  Margarita  den  21  mei  1671  alhier  aantee- 
kende, met  attest  op  Ermelo,  met  Johan  Swem,  waarden.  —  Deze 
Johan  was  een  zoon  van  w^len  Geurt  Swem,  waardgn  van  de 
munt  van  Gelderland  te  Harderwijk.  —  Zg  was  een  dochter  van 
Hendrik  Eeyser,  burgemeester  te  Zwolle.  —  't  Wapen  der  fiunilie 
Swem  zou  dit  uitwgzen. 

?  Op  een  zerk  zonder  meer  een  schild,  gedeeld:  [  doorsneden: 
a.  weder  gedeeld:  1.  een  ankerkruis;  2.  drie  leliën ;  b.  drie  leliën ; 
de  linkerhelft  is  beladen  met  een  omgew.  zeepaard,  zwenunende 
op  een  zee. 

P  Dit  zelfde  wapen  vind  ik  nagenoeg  terug  in  een  schild,  dat 
is  gedeeld:  1.  het  zeepaard;  2.  gedeeld:  a.  een  ankerkruis;  b.een 


OUDHflID-  KUltT-  SN  PXNNINGKinfDB.  343 

schnmbalk,  yergezeld  in  de  rigting  van  den  balk  van  vgf  leliën, 
boTBD  den  balk  twee,  onder  den  balk  drie  leliën. 

Aan  de  koeken  der  zerk  bevonden  zich  onkenbare  schilden; 
't  4<ie  alleen  toonde  gedwarsbalkt  te  zjjn.  —  Om  den  rand  stond : 
>Hier  liggen  b^praven  Aert  T^mensen  en  Geertjen  Lamberts,  ge- 
storren  den  15  September  en  den.  10  Oct.  — "? 

Onder  't  schild  stond  op  de  zerk: 

>Hier  leit  begrave  Brant  Gosensen  in  den  Heere  ontslapen 
zgnde  den  16  Mag  1621. 

Dit  graf  kwam  later  aan  Philippus  Wentholt.  Een  Brant  Goos- 
sens  teekende  hier  aan  7  febr.  1595  met  Reintge  Arnts. 

Van  Erckelens.  Op  een  zerk  een  mannen-  en  vronwenschild ; 
het  eerste  van  Erckelens,  namel^k  twee  dwarsbalken  ^).  Uelmt. 
een  ant.  ylngt  volgens  't  schild.  Het  tweede  is  't  wapen  der 
Schrasserts.  —  Op  de  hoeken  der  zerk  zgn  schilden  aangebragt, 
bevattende  de  wapens  van  Erckelens,  Hoeckelnm  (moeder  van 
Erckelens),  Schrassert  en  Loben  van  Spaensweert.  Dit  laatste  ver- 
toont 't  wapen  der  grafelgke  familie  von  Loeben  in  Prnissen. 

Onder  de  beide  schilden  staat: 

sHier  rast  de  Welgeboren  Heer  Herman  Jacob  van  Erckelens,  ond 
bcorgemeester  der  stad  Elbnrg  en  overpander  van  Veluwe,  in  den 
Heere  ontslapen  den  26  Januarg  1771  in  den  ouderdom  van  86  jaren, 
ende  rust  ook  alhier  deszelfs  Ehe  vrouwe  de  Welgeboorne  vrouwe 
Elisabet  Agnis  Schrassert,  in  den  Heere  ontslapen  den  l4  Oct.  1760. 
Verwachtende  beyde  alhier  eene  zalige  opstandige  — '). 

Erckelens  werd  alhier  begraven  den  4den  febr.  1771,  z^  den 
31>ten  oct.  1760.  —  Zg  geboren  te  Harderwgk  werd  ald.  ged. 
1  oct.  1704  en  was  een  dochter  van  Johan  Schrassert  en  van 
Helena  Gatharina  van  Loben.  Hare  ouders  waren  hier  aangetee- 
kend  den  25  oct.  1696. 

Van  de  familie  van  Erckelens  waren  verscheidpne  leden  hier 
gezeten,  dit  't  huwelgk  van  Herman  Jacob  en  Elisabeth  Agnis 
sproten  alhier: 


')  De   klenren   sijn   my    onbekend,  en  't  wapen  wordt  niet  opgegeven  in  het 
Armorial  géaénl. 
^)  Ik  meen  dat  voor  twee  jaar  niets  van  hen  te  vinden  waa. 


344  OUDHEID-  MUNT-  EN  PBNNINGKÜNDB. 

l"*.  Everdina  Maria,  ged.  34  jang  1734  en  tr.  in  defransche 

kerk  alhier  22  febr.  1773  Engelbert  Bluth,  nit  ZwoUe. 
2^.  Dibbolt  Arent,  ged.  20  dec.  1735. 
3^  Charlotta,  ged.  8  jan.  1737,  begr.  24  mei  1805,  getrouwd 
te  Hierden  10  mei  1768  met  den  heer  (later  overste)  Pel- 
grom  Ardesch,   begraven  alhier  29  april  1803,  en  waaruit 
kinderen  ^). 
Ik  vind  nog,  dat  van  burgemr.  Erckelens  begraven  zgn  drie  kin- 
deren, namelgk:  een  den  21  ang.  1788,  een  den  23  febr.  1790  en 
een  den  23  oct.  1792. 

Slugsken.     Op    de    zerk  staat:   E(gbert)  R.  Engelenbvrg.   Het 
schild  onder  dien  naam  is  dat  der  familie  Slagsken.     Het  is  hier 
gedeeld :  1.  een  zittende  omgew.  hond  (canis) ;  2.  chatilloD.  Op  de 
hoeken  weder  schilden,  vertoonende:  1.  een  zittende  hond ;  2.  door- 
sneden: a.  een  loopende  hond,  b.?;  3  en  4  zgn  niet  meer  leesbaar. 
Denkelgk  is  hierin  begr.  Pouwel  Slugsken,  mnntmr.  alhier.  Van 
deze  familie  werden  nog  de  volgende  leden  hier  gedoopt. 
Willem,  den  8  nov.  1618,  ouders  Pouwel  en  Mechtelt  Ganis. 
Pouel,  den  13  mei  1631,  ouders  Gerrit  Scholtus-.  en  Anneke  Aerts. 
Geertiugd,  den  4  nov.  1632,  ouders  Gerrit  Scholtus  en  Anneke 
Aerts,  tr.  te  Putten  1652  Ghristoffel  van  Dincklaeghen,  j.  m.  uit 
Embden. 

Aert   Slugsken,   ged.  30  nov.   1634,  ouders  Gerrit  en  Anneke 
Aerts.  Hg  stierf  jong. 

Aeltgen  Slugsken,  ged.  16  dec.  1635,  ouders  Gerrit  en  Anneke 
Aerts.  Zg  st.  jong. 

Mechtelt  Slugskeu,  ged.  5  nov.  1637  ouders  Gerrit  en  Anneke  Aerts. 
Aert  Slugsken,  ged.  17  feb.  1639,  ouders  Gerrit  en  Anneke  Aerts, 
Aeltgen  ijlugsken,  ged.  8  aug.  1641  ouders  Gerrit  en  Anneke 
Aerts.  De  moeder  wordt  hier  genoemd  Aartgen  Aarts  van  Kngnders. 
Willem  Slugsken,  ged.  19  mei  1643  ] 
Hester  »  »      2  maart  1644       ouders  Gerrit  Scholtas 

Mechtild       »  »     23  aug.  1646     f  en  Lucretia  Wgntjea. 

Esther  »  »     16  apr.  1648     J 


^)  H  Wapen   in   kleuren  der  familie  Ardesch,  tia  jaargang  1874  der  Heraldieke 
Bibliotheek. 


OÜDHBID-  MUNT-  KN  VtSTFUfQ'KWÜE»  845 

Mecbtelt  Slngsken,  ged.  29  mei  1640,  Peter  en  Antonetta  van 
Baden  dr. 

Willemtghen  Slagsken,  van  Arnhem,  aangeteekend  alhier  18  jong 
1620  met  Andries  Jacobzen  van  Harderwgk. 

Gerrit  Slngsken,  teekende  hier  aan  30  mei  1630  met  Aertghen 
Aerts,  j.  d.  nit  Elburg. 

Lacretia  Wgntjes,  uit  Kampen,  was  de  tweede  vrouw  yan  den 
scholtis  Gerrit  Slugsken.  Zg  teekenden  hier  s.au,  den  4  8ept.  1642. 
Zg  was  een  dochter  van  Johan,  muntmeester  van  Overgssel,  bur- 
gemeester van  Kampen  enz. 

Pauwei  Slugsken,  zeer  waarschgnigk  de  zelfde  als  ged.  1631  op- 
gegeven, muntmeester  alhier,  trouwde  te  Wghe  februarg  1657, 
Joanna  van  Sonsbeeck.  Hg  was  aangesteld  tot  muntmr.  18  oct. 
1653,  en  bekleedde  dien  post  tot  1690.  Soms  werd  hg,  gedepu- 
teerde in  't  quartier  van  Veluwe  zgnde,  vervangen  door  zgn  zoon 
Pieter  (of  Petrus)  muntmeester  te  Deventer. 
Van  de  Wal.  Omschrift  A^  1582  de  21  may  starf  henrick  janse 

V.  de  Wal. 
A°.  1598  starf  Belken  henrixv.Zevenner. 
met  Got  moet  de  siele  rvs. 
Hieronder  een  ged.  schild,  1  gevierendeeld ;  de  velden 
effen;  2  een  leeuw.  Half  aanz.  helm.  Helmt.  een 
toegew.  vlugt. 
idem.  een  zerk  zonder  opschrift,  't  wapen  als  bovenstaand, 

de  leeuw  hier  vervangen  door  drie  (zwgnskoppen?) 
idem.  Opschrift.  A^.   1600  den   17   Martg  sterf  mechtelt 

Fiberse  hoisvrou  v.  jan  Willem  van  de  Wall. 

A^   1602   den   1   Martg  sterf  jan  Wil- 
lemsen  van  der  Wall. 
't  Wapen  weder  als  bovenstaand;  de  linkerhelft  van  *t  schild  is 
bier  een  schninbalk   vergezeld  in   de  rigting  van  vgf  leliën,  drie 
boren  f  twee  beneden  den  balk. 

He  rechterhelft  van  bovenstaande  schilden,  't  wapen  van  de 
^an  de  Walls  zgnde,  komt  dit  sterk  overeen,  met  *t  wapen  der 
jonkheeren  van  de  Wall. 

2  Maart  1595  teekenden  hier  aan,  Elbert  Henricks  van  de  Wall 
^Q  Catharina  Nieberts  uit  Ngmegen. 

24 


346  OUI>HBn>-  MÜHT-  SW  PBNNINGXUirOB. 

11  Dec.  1598,  teekenden  hieraan  ^ert  Hendriksz.  van  de  Walle 
en  Henderickgen  Nieberts  uit  Ngmegen. 

1  Dec.  1603  aangeteekend  Henrik  Noyen  Gosensz.  en  BeeUien 
Henricks  van  de  Wall. 

30  Dec.  1605  aangeteekend  Elbert  van  de  Wall  en  Henrickhien 
van  Schadrih  (?)  tot  Amersfoort. 

Peters?  Een  schild  z^nde  gedeeld:  1  een  omgew.  dubbele  weer- 
hi^k:  2  doorsneden:  a  drie?  omgekeerde  pitoorsklaauwen) ;  b  een 
ankerkrnis.  Half  aanz,  helm.  Helmt:  een  toegew.  vlugt.  Onder 
't  schild  staat: 

Bette  jans  weduwe  van  jan  maegh  Peters,  sterf  1602. 

Van  den  Beeldt?  Op  de  zerk  een  gevierendeeld  schild:  1  en  4 
drie  zwemmende  visschen  boven  elkaar;  2  en  3  drie  klokken  (ik 
veronderstel  dat  't  geen  vairklokjes  zgn)  Hieronder  staat: 

De  E . . . .  Anna  Sweers  hagsvrov  van  Philips  van  den  Heeldt, 
(?  is  onduidelgk)  is  gerust  den  28  Avgustvs  ov.  73  jaerAM626. 

Een  ged.  schild;  regts  onkenbaar^  links  een  boom  met  drie  étages 
Helmt.  een  toegew.  vlngt. 

Van  Westervelt.  Een  zerk  waarop  een  zeer  diep  gesneden  wapen, 
namelgk  in  groen  drie  zilveren  leliën.  Half  aanz.  gekr.  helm* 
Helmt:  een  paar  geharnaste  armen  eene  lelie  opheffende.  Schildh. 
2  omziende  leeuwen.  Van  deze  familie,  thans  uitgestorven,  zgn 
vele  leden  alhier  begraven.  Ik  noteer  daarvan  slechts: 

Willem  Jan  van  Westervelt,  alhier  begr.  7  oct.  1776,  en  bor- 
gem.  van  Harderwgk.  Hg  tr.  te  Hierden  10  aug.  1744  Alegda 
Johanna  van  Westervelt,  ged.  te  Harderwgk  4  oct.  1713,  begr. 
ald.  2  febr.  1802  en  dochter  van  Anthouy,  te  Nunspeet  gehawd 
nov.  1706  met  Mechtelt  Nuck.  Zg  wonnen  negen  kinderen,  waarvan 
zes  ongehuwd  stierven.  Het  4de  kind  Mechtelt,  ged.  te  Harderwgk 
11  mei  1749,  st.  ald.  18  oct.  1813,  tr.  1770  Johan  Cornelis  Fran- 
9ois  de  Vries,  maire  van  Harderwgk,  waaruit  kinderen. 

Het  5de  Antoni  Peter  v.  W.  tot  Leuvehum,  ged.  te  Harderwgk 
16  aug.  1750,  hawt  te  Deventer  1783  Anna  Megtelt  Jordens.  Hunne 
drie  kinderen  sterven  jong,  zg,  even  als  hunne  ouders,  alhier  begraven. 

Het  9de  Heribert,  ged.  te  Harderwgk  27  febr.  1756,  huwt  te 
Zutfen  1781  Nalida  (Seertruid  Margareta  Op  ten  Noort 

Ook  werd  alhier  begraven  de  burgemeester  Heribert  van  Wee- 


OÜDHUD-  MüKV-  BK  PÉMlKGKUHDl.  347 

terYeH  den  25  oot.  1792,  welke  den  1  ang.  1788  met  Alegda 
Schortes  te  Hierden  gehuwd  was.  Zeven  kinderen  zgn  m^  van  hen 
bekend,  alle  ongehuwd  overleden. 

Wgnbergen.  Een  grafzerk  met  het  wapen  der  W'gnbergens.  Op 
de  hoeken  der  seinen  vier  schildjes,  namelgk:  Wgnbergen,  Mom, 
een  leeuw  en  drie  kepers. 

Ik  vermeende  eerst,  dat  hier  begraven  zon  zgn  Sgwert  van' Wgli- 
bergen,  borgemeester  van  Harderwgk,  overleden  1600,  zoon  van 
Jokan-  (ex  Arnolda  Morn)  en  van  Adelheid  DruUing.  —  Ik  kon 
evenwel  nog  een  gedeelte' van  't  grafschrift  ontcgferen,  luidende: 

Jan  van  Vgoberghe  tot  de  Da?  zu huistrau  A(ne?)  Het  zon 

dos  *t  graftichrift  kunnen  zgn  van  Johan  met  Adelheid  Drulling 
gehawd,  en  de  vier  schildjes  zouden  de  wapens  der  ouders  voorstellen. 

?  Op  een  vierkanten  steen,  denkelgk  uit  een  zerk  gehakt^  vind 
ik  't  volgende  wapen: 

Gedeeld:  a  twee  of  drie  palen,  b  drie?  (tnrksche  sabels,  de 
punten  naar  beneden)  boven  elkaar  en  schuinregts  geplaatst.  In 
een  kwartierhoek,  gevierendeeld:  Holland  en  Henegouwen.  Helm- 
teeken:  waarschgnl^k  twee  flambouwen.  Daar  onder  stond  nog 
HVDH.  MDR. 

Ten  laatsten  vermeld  ik  nog  twee  oude  grafschriften. 

A°.  1600  den  23  Mag  is  gestorven  Grerrggen  Wede  van  salegen 
Gerrgt  Broenesz. 

Hier  is  te  ruste  geleit  't  lichaem  van  Jacob  Rolofsen,  gheslorven 
den  19  Mey  A"".  1623  (of  1603).  backjsb  yls  leuvïk. 


T  AALKUND  E. 


Heim.  (Vgl.  XXYI,  bl.  126  en  133).  In  den  laatsten  tgd  houd  ik 
me  rooral  bezig  met  de  studie  der  friesche  eigennamen,  zoo  wel 
personen-,  geslachts-,  als  plaatsnamen,  en  heb  daarbg  vooral  m*n 
aaodacht  gevestigd  op  't  naue  onderlinge  verband  dat  er  tusschen 
de  drie  genoemde  groepen  van  eigennamen  bestaat.  Dat  ondetwerp 
reeds   sedert  jaren  m'n  gedachten  vervuld,   etf  'n  grootetf 


348  TAALKUKDE. 

schat  Tan  boustoffen,  daar  op  betrekkelik,  heb  ik,  door  rlgtig 
zamelen,  langzamerhand  by  een  gebracht.  Tegenwoordig  ben  ik 
bezig  met  't  schrgven  van  'n  opstel  over  dat  zelfde  onderwerp. 
*^i  eerste  gedeelte  van  dat  opstel  is,  onder  den  naam  van:  ȣeo 
en  ander  over  friesche  eigennameD,*'  reeds  afgedrukt  in 't  tgdschrift 
»De  vr^'e  Fries,'*  en  komt  binnen  kort  in  't  licht. 

Uit  't  boven  meegedeelde  volgt  dat  de  beide  hoogst  belaogr^ke 
opstellen  van  de  hh.  Roos  en  Leendertz,  hier  boven  aangehaald, 
koren  op  m'n  molen  waren.  Zeer  geerne  zou  ik  naar  aanleiding 
van  die  opstellen,  in  dit  t^dschrift  meedeelen  wat  mg  bekend  is 
van  dat  woord  heim^  als  deel  van  vele  plaatsnamen,  vooral  in 
Friesland.  Maar  dat  kan  niet,  want  de  ruimte  die  »De  Navorscher" 
aan  z'n  medewerkers  aanbiedt  voor  bun  opstellen,  is  daartoe  veel 
te  beperkt;  'n  geheel  maandnummer  immers  van  dit  tijdschrift  was 
daartoe  te  klein,  en  weinig  moeite  zou  't  me  kosten,  alleen  orer 
dit  onderwerp  handelende,  'n  halven  jaargang  van  »  De  Navorscher'' 
te  vullen.  Bovendien  zou  't  me  verdrieten,  en  ongepast  zou  't 
wezen  ook,  zoo  ik  in  twee  verschillende  nederlandsche  tgdschriften 
gelgktgdig  't  zelfde  onderwerp  behandelde  Zoo  wil  ik  me  nu  ver- 
genoegen met  de  lezers  van  »De  Navorscher"  die  in  't  genoemde 
onderwerp  belang  stellen,  op  m'n  arbeid  in  »De  vrge  Fries" 
opmerkzaam  te  maken,  terwgl  ik  aan  de  beide  heeren,  die  opstellen 
over  i^heim''  in  »De  Navorscher"  plaatsten,  geerne  'n  overdruk 
van  m'n  opstel  zal  toezenden,  zoodra  ik  die  ontfangen  hebben  zaL 

Toch  wil  ik  hier  nog  enkele  opmerkingen  en  aanvullingen  plaatsen, 
de  genoemde  opstellen  over  »AeiW  rakende,  waarby  ik  m'  echter 
beperken  wil  tot  juist  die  punten  en  woorden,  door  de  heeren 
Roos  en  Leendertz  besproken  en  opgenoemd. 

Alzoo:  Behalve  de  plaatsnamen  uit  noordelik  Frankrgk,  waar 
oudtgds  (en  ten  deele  nog  heden)  de  nederduitsche  (flaamscbe) 
taal  gesproken  werd,  op  hem  eindigende,  door  den  heer  R.  opge- 
noemd, vind  ik  in  »Taylor,  Words  and  Places"  nog,  uit  diezelfde 
landstreek,   de  volgende  plaatsnamen  op  hem  uitgaande,  opgeteld: 

Eblinghem,  Balinghem,  Barlinghem,  Eringhem,  Fersinghem,  Gar- 
linghem,  Guslinghem,  Uelvelinghem,  Islinghem,  Ledinghem,  Ledring- 
hem,  Linghem,  Lozinghem,  Leulinghem,  Mazinghem,  Merkeghem, 
Molinghem,  Radinghem,  Racquinghem,  Recklinghemi  SenningheiQ) 


TAALKUNDE.  349 

Tatinghem,  Verlinghem,  Wicquinghem.  Bovendien  schuilt  in  de 
Tolgende  plaatsnamen,  die  ook  alle  in  noordelik  Frankr^k  (Artois) 
Toorkomen,  zeer  denkelik  ook  nog  *n  A^m:  Aeclinghen,  Assinghen, 
Eslioghen,  Audinghen,  Bazingben,  Berlinghen,  Bouqninghen,  Ha- 
lingben,  HauTrin?hen,  Herquelinghen,  Heuringhen,  Locqninghen, 
Lottinghen,  Macqainghen,  Tioghen,  Oaestinghen,  Velinghen.  — 
Zoo  als  men  ziet,  't  zgn  louter  zuiver  nederdnitsche  plaatsnamen, 
al  zgn  ze  hier  en  daar  in  spelling  wat  naar  de  fransche  spelwgze 
en  de  fransche  uitspraak  verdraaid  en  verknoeid.  Ook  zgn  ze 
alle  gemakkelik  te  verklaren ;  d'  afleiding,  d'  oorsprong  van  al 
deze  namen  leit  nog  al  voor  de  hand. 

Wat  de  l^st  van  belgische  plaatsnamen,  op  hem  eindigende^  be- 
treft, ook  deze  komt  me  verre  van  volledig  voor;  trouens,  ze 
wordt  daar  ook  niet  voor  uitgegeven,  en  die  volledigheid  is  ook 
niet  noodzakelik.  De  beer  R.  noemt  slechts  de  flaamsche  A^tm- 
namen  op:  maar  ook  in  de  brabantsche  streken  van  Zuid-Neder- 
land komen  ze  voor,  zoo  als  in  alle  germaansche  landstreken. 
Laat  ik  slechts  enkele  hier  opnoemen.  In  *t  gewest  Antwer- 
pen: Bomhemi  Berchem,  Merxem,  Wgnegem,  Wommelgem,  Oeleg- 
hem,  Broechem,  Hemixem,  Edeghem,  Itegem.  —  In  Zuid-Brabant : 
Merchtem,  Wolverthem,  Beygem,  Bellegem,  Brussegem,  Eppegem, 
Berthem,  Hekelghem,  Yossem,  Sichem,  Op-  en  Neer-Heilissem, 
Bantersem,  St-  Margriets  Hantem,  Eiezeghem,  Betekom,  Miskom, 
Eerkom,  Binkom.  —  In  de  Henegou:  Gislinghem  (Ghislenghien)^ 
Gondreghem,  {Gondreffnies),  Houthem  (Houtaing),  Meer-Veeghem 
(Mévergnies),  Heidenghem  {Oeudeghien),  Holleughem  (Ollignies),  Pa- 
penghem  (Papignies),  Everghem  (Evergnies)^  Fraaihem  {Froyennes)^ 
Markhem  (Marquain),  Ramenghem  {Ramignies)^  Liedhem  (Leêdain)^ 
Willemghem  (GiUenghien).  De  namen,  achter  d'  oorspronkelike 
nederdnitsche  namen  tusschen  haakjes  gesteld,  zün  de  verknoeide 
waalsche  namen  van  deze  plaatsen.  Zie  m*n  opstel  in  De  Navorscher, 
^Nederdnitsche  namen  voor  uitheemsche  plaatsen,'*  XXI,  611  en 
XXII,  191.  —  Verder  komen  nog  in  zuid-nederlandsch  Limburg  de 
volgende  heimnamen  voor :  Stokhem,  Brusthem,  Gorswarem,  Rothem, 
Rekhem,  Vleteghem,  Gortessem.  Eindelik  nog  Dalhem  en  Warem 
in  't  land  van  Luik. 

Deze  namen   zgn   slechts  bg  'n  vluchtig  overzicht  van  een  van 


35(0  TAA.LKUNi)B. 

Stieler's  kaarten  a%e3chreveii.  Ongetw^feld  zgn  er  dos  in  de 
brabantscbe  streken  yan  Zuid-Nederland  oneindig  veel  meer  heim- 
namen  als  de  bier  opgenoemde,  om  van  de  flaamscbe  streken,  die 
^k  niet  naspeurde,  niet  te  gewagen.  En  dan  nog,  boe  vele  Ter» 
kapte  beimnamen  zullen  er  nog  in  deze  streken  zgn!  — 

Opmerklelik  is  't,  dat,  terwgl  *t  oorspronkelike  heim  in  den  regel, 
fag  -de  zuid-nederlandsche  beimnamen,  slechts  tot  hem  is  versleten, 
of  tot  em,  bg  enkele  van  die  beimnamen  die  in  H  oostelike  deel 
.  ¥an  Zuid'<Brabant,  in  den  omtrek  yan  Leuven  voorkomen^  dat  heim 
m  om  veranderd  is.  B.  v.  Betekom,  Miskom,  Eerkom,  Binkom;dat 
is:  Betingbeim,  Betiakbeim,  de  woonplaats  der  afstammelingen 
van  Bete  (Bette  i&  'n  nog  levende  friescbe  mansnaam,  waar  tal- 
Vjke  >geakobtenamen  en  pkatsnameo  in  en  buiten  Friesland  van 
algeleid  zgn).  Serkom  =  Eerkheim,  overeenkomende  met  'tboog- 
.duitecbe  Sirobbeim,  dat  in  Opper-Duitschland  veelvuldig  voorkomt; 
.alioo :  de  keark^woonplaats,  de  woonplaats  waar  *n  kerk  is.  Binkom 
is  Binninghem,  Binninkbem,  de  woonplaats  van  d'  afstammelingen 
van  Biüne,  (Benne,  Benno),  *n  friesche  mansnaam,  die  nog  dikwgis 
in  'Friesland  voorkomt,  en  even  «Is  Bete  of  Bette,  aan  talr^ke 
l^eslacbtsnamen  en  plaatsnamen  in  en  buiten  Friesland  oorsprong 
gaf.  En  Mirikom  is  ongetwgfeld  op  dezelfde  wgze  van  'n  mans- 
naam Misse  afgeleid,  ofscboon  'n  mansnaam  Misse  mg  nooit  voor- 
kwam ;  maar  natuurlik  kan  die  naam  oudtgds  toch  wel  in  gebmik 
geweest  zgn.  Is  dit  brabantscbe  Misse  misscbien  gelgk  aan  den 
boUandscbeUi  nog  voorkomenden  mansnaam  Muis,  Muus?  —  Maar 
met  dit  Misae  kan  ik  licht  missen,  en  met  vooronderstellingen 
mag  men  bg  't  verklaren  van  namen  niet  meer  voor  H  licht  komen. 

Ook  in  andere  streken  beeft  men  *t  oorspronkelike  heim  tot  om 
versleten.  Vooral  in  Gelderland,  waar  men  Deutekom  voor  Doe- 
tinohem,  Beusekom  voor  Beusichem,  Ellekom  voor  *t  oorspronkelike 
JEllingbeim  óf  EUinkbeim, .  Bennekom  voor  Benning-  of  Bennink- 
beim  {dit  gelderscbe  Bennekom  is  letterlik  't  zelfde  als  't  znid- 
brabantsobe  Binkom  en  't  oost-friesebe  Bingum),  zeit,  en  ten 
deele  ook  sohrgft,  enz.  In  Friesland  :  werd  in  de  vorige  een  d' 
uitgang  «m  van  vele  plaatsnamen,  veelal  als  om  uitgesproken.  In 
't  fnesch  schreef  men  toen  ook  wel  om^  b.  v.  Aohlom,  Hitsom, 
Beltaom   «oor  ^AeUum,  'Hitsum,  Beltsum,  Berlisum  of  BerHknm. 


TAALKUNDE.  351 

Zelfs  zei  men  wel,  met  vollen  nadrak,  Tjom  of  Tsjom  voor  Tjom. 
2oo  luidt  'n  volksrgmke  waar  mee  de  Friesen  d'  inwoners  van  't 
dorp  Tjom  (zie  XXVI,  144)  plagen: 

To  Tsjom 
Der  falie  de  boeren  mei  't  skithüs  om. 

Dat  rgmke  is  nog  bekend  en  in  gebraik  en  blgft,  om  den  wille 
van  't  rgm  op  om,  d'  uitspraak  der  achttiende  een  bewaren.  Maar 
overigens  zeit  niemand  heden  ten  di^e  in  Friesland  Tsjom,  maar 
altgd  Tsjam  of  Tjum,  even  als  Achlnm,  Hitsnm,  enz.  En  toch 
is  hier  op,  zonderling  genoeg,  'n  enkele  uitzondering.  De  naam 
van  't  dorp  Akkmm  wordt  nog  heden  door  vele  Friesen,  maar 
lang  niet  door  allen,  als  Akkrom  uitgesproken;  maar  in  andere 
dorpsaamen  hoord'  ik  die  om  voor  um  nooit  meer.  Dat  men 
ondtgds  ook  reeds  dat  om  duidelik  hooren  liet,  blgkt  uit  den  ge- 
slachtsnaam Acronius,  die  nog  te  Leeuwarden  voorkomt.  Die 
naam  is  van  den  dorpsnaam  Akkrum  afgeleid,  even  als  de  ge- 
slachtsnamen Hempenius,  Winsemius,  Schotanus,  Wommelius, 
Terentius,  Werumeus,  Hagenus,  Yerdenius,  Fledderus^  Beilanus, 
enz.  die  alle  in  Friesland  voorkomen  en  ten  deele  voorkwamen, 
yan  de  plaatsnamen  Hempens,  Winsum,  (Oude-)  Schoot,  Wommels, 
Teems  (in  Friesland  bewesten  Lauers)^  Wierum  (in  Friesland  be- 
oosten  Lauers),  Hagen^  Werden  of  Verden  (in  Friesland  beoosten 
Eems),  Fledder  en  Beilen  (in  Drente)  afgeleid  z^jn.  Maar  dat 
d'  eerste  man  die  zich  den  naam  Acrouius  tot  'n  geslachtsnaam 
formde,  van  Akkrum  juist  Acronius  maakte  en  niet  iets  anders, 
b.  V.  Acremius  (als  Winsemius  van  Winsum)  of  Acrumeus  (als 
Weromeus  van  Wierum),  dat  bewgst,  dunkt  me,  dat  men  toen 
in  de  zestiende  of  de  zeventiende  eeu,  Akkrom  zei,  met  duidelik 
hoorbaar  om,  voor  Akkrum. 

Deze  form  om  voor  heim  komt  ook  in  Engeland  voor.  De  ge- 
wone form  waarin  't  woord  heim  in  engelsche  plaatsnamen  op- 
treedt is  ham;  engelsche  plaatsnamen  op  ham  eindigende,  zgn 
zeer  talrgk  ').     Maar  in  Holdemess,  'n  landstreek  aan  d'  oostkust 

^)  Sommige  plaftunamen  in  Friesland  gaan  ook  op  Aam  nit,  even  als  engelsche 
pltatsnamen;  b.  v.  Drogeham  in  Achtkarspelen,  Blanken  ham  en  Tsselham  in  d' oude 
Ysselgo,  den  Ham,  Kolham,  Bl^ham  in  GroningerUnd,  Keiüuunm  in  Oost-Friesland* 
Kenenhinm  en  F^nenshamm  in  Stadknd,  gioühamm  in  Bn^adingqrlandy  Kalhiyhsmni 


352  TAALKUNDE. 

van  Engeland,  aan  den  mond  van  de  Hamber,  treft  men  de  plaats- 
namen Newsom,  Rysom  en  Ulrome  aan.  Dat  zgn  friesche  formen 
van  heim.  Holderness  is  troaens  ook,  zooals  genoeg  bekend  is 
en  nit  sommige  zaken  nog  heden  blgkt,  'n  bizouderlik  friesche 
volkplanting,  'n  landstreek  die  uitsluitend  door  Friesen,  en  niet 
door  Saksen  of  Anglen  bevolkt  geworden  is.  Kwamen  de  Friesen 
die  't  dorp  Rysom  in  Holderness  stichtten,  nit  *t  dorp  Bysam  in 
Oost-Friesland  of  ait  Bisum  in  Noord-Friesland.  En  die  welke  't 
dorp  Ulrome  in  Holderness  stichtten,  uit  Ulrum  in  Hansingo?En 
gaven  ze  ten  gevolge  daarvan  die  oude  friesche  namen  aan  han 
niene  woonplaatsen?  T  is  zeer  waarsch^nlik;  zeer  denkelik!  Zoo 
iets  gebeurt  immers  nog  dageliks  in  Amerika  en  Australië,  vooral 
in  Noord- Amerika,  waar  talrgke  europesche  plaatsnamen  (zeer  vele 
ook  zonder  't  voorvoegsel  New)  voorkomen,  die  door  d*  eerste 
europesche  volkplanters  met  die  namen  genoemd  werden  ter  ge- 
dachtenis aan  hun  vorige  woonplaatsen  in  d'  oude  wereld. 

Ook  in  Noord-Friesland  treffen  we  dien  uitgang  om  aan  inden 
naam  van  *t  eiland  Amrum  (Ammerheim  of  Amringheim),  die 
door  velen,  vooral  vroeger,  steeds  Amrom  gespeld  werd;  en  zoo 
ook  spreken  sommige  Noord-Friesen  dien  naam  uit,  ofschoon 
andere  Noord-Friesen  Amram  zeggen.  Ook  nog  in  naam  van  't 
dorp  Snorom  bg  Boyer. 

Maar  laat  mg  voet  bg  stuk  houden.  —  De  Igsten  van  neder- 
landbche  heimplaatseu,  van  den  heer  Leendertz,  zgn  niet  volledig. 
De  volgende  heimnamen  uit  't  friesche  gedeelte  van  Nederland 
dienen  tot  aanvulling  van  die  Igsten. 

In  Friesland  tüsschbn  Flib  en  Latjer«. 

In  Leeuwarderadeel : 

Wirdum.  Techum.  Hem   '). 

in  Ostringen,  ons.  Maar  dit  friesche  ham  is  'n  gantsch  aoder  woord  als  Aei»,  en 
staat  in  geen  verband  mdt  't  engelsche  Aam  in  Nottingham,  enz.  In  m'n  opstel  io 
#De  vrge  Fries"  sal  ik  dit  nader  aautoonen. 

^)  Ik  denk  dat  de  heer  Leendertz  dit  hem,  ook  in  de  plaatopnamen  Oosthem,  West- 
hem  en  Sperkhem,  en  Hem  in  Drechterland,  niet  voor  'nTerbasterdAetm  wil  gelden 
laten,  maar  roor  ham  houdt.  Zie  de  noot  op  bladz.  858.  Ik  heb  daar  niet  op  tegeo^ 
en  kan  *t  niet  uitmaken  of  dit  hem  in  deie  friesche  plaatsnamen  oorspronkelik 
h«m  il  of  ham*  Voor  beide  sienswöaen  Bynsch^nbaar-geldige  gronden  aan  te  roeren. 


TAALKUNDE. 

In  Ferwerderadeel : 

Old-Feudum. 

'       In  Oost-DoBgeradeel 

: 

Stiem. 

Esamburen. 

Esnmazgl. 

In  Danturaadeel : 

Dantnmawoade. 

Rinsnmageest. 

In  Achtkarspelen : 

Ealebeintnm. 

In  Menaldamadeel: 

Bitsumazgl. 

Hatsum. 

Franjnm. 

In  Baarderadeel : 

Bekknm. 

Schelum. 

Makkum. 

Hem. 

In  Franekeradeel: 

Koam. 

Fatum. 

Teetliim. 

Lutke-LoUam. 

Doium  ^). 

TolsuTi. 

Yalnmbaren. 

Sitlum. 

b  Hennaarderadeel: 

Groote-Wierum. 

In  Wonseradeel: 

Beium. 

Barsnm. 

Oosthem.  ^) 

Eoudehaisum. 

In  Wgmbritseradeel: 

Oosthem.  ^) 

Westhem.  «) 

Sperkhem  *). 

In  Henielaraer  Oldefaart: 

Staram  (de  frieschc 

)  naam  van  Staveren). 

353 


Is  Feiesland  tcsschen  Lauers  en  Ebms  (Geoningbeland). 


In  Hunsingo: 
Midballum. 
Smeersnm. 


Boknm. 
Wierum. 


Emstheem. 
Hekkum. 


')  Doinm  (Doycm),  ^n  baart  bQ  Hitsam,  niet  te  Terwarren  met  Dongjam  of 
Donjom  (Donia-heim,  Dodinga-heim,  de  woonplaats  der  afstammelingen  van  Dodo, 
dat  il  Üoede),  dat  door  de  Friesen  niet  veel  anders  als  Doium,  met  'n  neusklank, 
uitgesproken  wordt. 

'j  Zie  de  noot  op  bladz.  852. 


354  TAALKDNDB. 

In  Fivelingo: 
Bansnic.  Kleine- Wierum.  Dgknm  ^). 

Lutje-Bierum.  Blokam. 

In  't  Westerkwartier: 

Frilum.  Aalsum.  Sntturo. 

Ter  vergelgking  en  aanynlling  der  noord-  en  zuidnederlandsche 
heimnamen  dienen  de  namen  van  heimplaatsen  uit  't  bmten-ne- 
derlandsche  deel  van  Friesland  hier  ook  noodzakeliker  wgze  op 
genoemd  te  worden.  De  volgende  z^n  me  bekend;  maar  daar 
zullen  er  onget^gfeld  meer  zgn. 

In  Pribsland  Tü«gcHBN  Erms,  Wesee  en  Elvb,  (Oost-Friesland 
in  de  ruimste  beteekenis  van  't  woord). 

In  't  eigenlike  Oost-Friesland  en  Harlingerland : 

Ekstnm.  Hakstum.  Schirum. 

ütwerdum.  Hornum.  Berdam. 

Blersum.  Lopsum.  Dunam. 

Hattersum.  Damsum.  Sipkwerdnm. 

Fulkum.  Uppum.  Bochum. 

Ochtersum.  Accum.  Holum. 

Thunum.  Werdum.  Wallum. 


')  Dit  Dij  kam  of  Dikam,  *n  gehacht  bij  Oarshnisen,  moet  wel  oiidenclieid«o 
worden  tui  Deikam,  'n  gebncht  bg  Pieterbaren,  gemeente  Eenrnm,  in  Hnnsingo. 
T*  eerstgenoemde  wordt  uitgesproken  als  Diknm,  't  laatstgenoemde,  op  de  lijst  van 
den  br.  Leenderts  verkeerdelik  Djjknm  gespeld,  spreken  de  bnnsinger  Fri&ien  uit 
als  Daiknm.  Er  is  bier  'n  groot  onderscheid  tnsschen  ei  =  ai  en  g  ss  i.  Onge- 
twgfeld  hebben  beide  namen  niet  den  zelfden  oorsprong.  Wat  d*  oorsprong  vtQ 
Deik  in  Deikheim  of  Deikam  is,  weet  ik  niet,  maar  Dy  kam  (Dgkheim,  Dikbeim, 
Dikeheim  of  Dikaheim)  is  niet,  soo  als  op  bl.  146  staat,  'n  heim  aan  'n  dijt 
maar  H  heim  van  Dike.  De  friesche  mansnaam  Di  of  Dj  of  Dye,  dio  nog  ovenl 
in  Friesland  voorkomt,  heeft  Dike  als  yerkleinform^  en  dit  Dike  is  nog  hodeo, 
fooral  in  Oost-Friesland,  *n  algemeene  mansnaam.  Van  dezen  naam  zijn  de  ge- 
slachtsnamen Dikena,  Diken,  Dijken,  Diekena,  Dgkema,  Dykama,  Dgkma,  Djjksou, 
Dikema,  Dikken,  die  alle  in  de  yerschillende|  streken;  yan  Friesland  voorkomen, 
Dikkens  (in  Holland),  Dickens,  Dykings,  Ditchling,  Diceling,  Djdng  (in  Eoselaod) 
afgeleid,  en  teyens  de  plaatsnamen:  Dikeningen,  'n  yoormalig  klooster  in  DreoM, 
Dikenshoff,  'n  saté  bij  Wirdum  in  Oost-Friesland;  Diken,  'n  gehucht  bQ  *t  dorp 
Pakens  in  Ostringen;  en  Diekhnsen,  *n  gehacht  bg  't  dorp  BliiMea  in  Waagnrl>D^ 
(de  beide  laatste  in  't  Oldenbnrger  Friesland).  1 


TAALKVUBS. 

Borknm. 

Eanum. 

Eilsnm. 

Sirkweram. 

Eringweirnm. 

Borssam. 

Freepsum. 

Gandersnm. 

Orimersüui. 

flamsweram. 

Jarsam. 

Logutn. 

Loppersum. 

Midlam. 

Oldersnm. 

Petknm. 

Roricham. 

Pewsnm. 

Pilsom. 

Rysum. 

T^ikslum. 

Uttum." 

Middelsam. 

Wirdum. 

Wibelsam. 

Baltrum. 

Bernm. 

Dornntn. 

Swittersum. 

Reersnm. 

Sigelsam. 

Esklam. 

Loga-Binun. 

Bingum. 

Kritsnm. 

Ditsnm. 

HatsQm, 

Bentnmersyl. 

JêjQigum* 

Borgam. 

Pogum. 

Ammersnm. 

Brinkum. 

Pilsum. 

In  't  land  Stedingexi 

l: 

Ochtum. 

In  Butjadingerland  en  Stadland: 

Bekkum. 

Sinsnm. 

Husum. 

Schokkum. 

In  't  land  Ostringen 

• 

Schenum. 

Husnm. 

Rahrdum. 

Glaruni. 

Moorsum. 

Westrum. 

In  Wangerland: 

Krildamersyl. 

Werdiim. 

Horum. 

b  de  Toormalige  graafschap  Delmenhorst : 

Stennm. 

In  't  amt  Wildeshansen: 

Rittram. 

Husum. 

Bannum. 

In  't  land  Wursten  of  Worsat^n : 

Midlum. 

AlsuQi. 

Dornin. 

MulsuDi. 

Bsnm. 

In  't  land  Oosteretade: 

Rekkum. 

In  Friesland 

BBN00ED15N   BlVE 

(Noord-Friesland). 

In  't  land  Dit*  inawchen: 

Bfisam. 

355 


^6 

TAALKUNDE. 

In  't  eigenlike  Noord-FriesIaDd : 

Hosnm. 

Breklnm. 

Bordelum. 

üphusum  (drie  maal.j 

Dorpum. 

Bargam. 

Stadum. 

Elintum. 

Risum. 

Karlum. 

Galam. 

Böglum. 

Dammhusiim. 

Süder-Lügum. 

Toftum. 

Benninghasum. 

Otzhusum. 

Hunwerthhusum. 

Sibbershusam. 

ülfhusnm. 

Ballum. 

Porballum. 

Snorom. 

Elooster-Lügam . 

Eringelnm. 

Op  't  eiland  Röm  of  Romö: 

Toftum. 

Op  't  eiland  Sylt: 

Tinnnm. 

Keitam. 

Heidom    (verdronken). 

Archsum. 

Morsam. 

Rantum. 

Hörnum. 

T'  eiland  Amrum. 

Op  't  eiland  Föhr: 

Boldiksum. 

Wriksum. 

Oevenum. 

Midlam. 

Alkersum. 

Toftum. 

Klintum. 

Oldsam. 

Dunsum. 

Uetersum. 

Hedehusum. 

Fitsum. 

Bnrchsum. 

Nieblum. 

Zoo  als  men  ziet,  de  buitennederlandRche  gedeelten  van  't  aloude 
Friesland  leveren  niet  minder  heim-(am-)  namen  op  als  't  neder- 
landsche  gedeelte.    Eu  echte,  zuiver-friesche  plaatsnamen  zgn  dat 
alle;   alle  zgn   ze    soortelik    geheel    de    zelfde  namen,  ja  dikwijls 
letterlek  aan  elkander  gelgk.  Zoo  komt  de  naam  Midlum  wel  vier 
malen  in  de   verschillende    streken  van  Friesland  voor;  de  naam 
Husum  (of  Huizum  op  z'n  holUndsch)  nog  vaker.  Wirdum,  Wer- 
dum,  Loppersum,  Wierum  en  Werum,  Bierum  en  Benim,  Rysum, 
Bekkum,  Beium,  Winsum,  Hatsum,  enz.  even  eens  herhaalde  malen, 
zoo  wel  in  Noord-  en  Oost-Friesland,  als  ir  de  nederlandsche  ge- 
deelten van  Friesland. 

Ten  slotte  nog  enkele  aanmerkingen.  Vooraf  dien  ik  te  zeggen 
dat  ik  't,  wat  de  verklaringen  der  germaanscbe  plaatsnamen  in 
't  algemeen,  maar  vooral  der  nederduitsche  en  friesche  heimnamen 


TAALKÜKDB.  357 

in  't  bizonder  aangaat,  yolkomen  eens  beu  met  den  heer  Leendertz, 
waar  deze  geleerde  taalkundige  zeit  dat  in  plaatBuamen  met  heim 
samengesteld,   't  eerste  gedeelte  van  die  namen  in  de  meeste  ge- 
valleu    *n  personennaam  is.     Dat  geldt  vooral  in  hooge  mate  van 
de  friesche  plaatsnamen,  en  niet  alleen  yandefriescheheimnamen, 
maar    eyenzeer   van   die  friesche  plaatsnamen  die  op  etis  of  ns  en 
die  op   wert  of  wart  eindigen.   Eu  zoo  is  't  ook  met  de  flaamsche 
heimnamen.  Inderdaad  moeten  ook  dezen  in  den  regel  van  mans- 
namen     afgeleid    tv  orden,    en   de  heer  Laussens,  wiens  werk  door 
den    heer    Roos    aangehaald   wordt,    slaat    dus    wel    degelik    den 
spgker .  op  den  kop,  waar-i  de  plaatsnamen  Belleghem,  Alveringhem, 
Sysseghem,  Tichem  of  Tiedeghem,  Maldeghem,  Oedelem,  Iseghem, 
Tan  oiansnamen  afleidt.  Ongetwgfeld  schuilen  in  deze  plaatsnamen 
de  mansnamen  Belle;  Alf  of  Aifert  (Alfred);  Syds  of  Sies;  Tiede; 
Malt  of  Melty  Melle ;  Oedele,  Oede,  Ude ;  en  Ise,  Isebrand,  IJsbrand. 
Aan  'n  Flaming  of  anderen  niet-frieschen  Nederduitscher  vanden 
tegen v«oordigen   tgd    mogen    deze    mansnamen    zeer  vreemd,  vast 
onmogelik   voorkomen,  in   de  verschillende  streken  van  Friesland 
z^n  ze    alle  nog  ten  huidigen  dage  in  gebruik.     *N  Fries  herkent 
in  de   genoemde  flaamsche  plaatsnamen  terstond  de  personennamen, 
hem  zoo  bekend  en  eigen,  waar  die  plaatsnamen  van  afgeleid  zgn. 
Ja,  maar  Friesland  is  geen  Flaanderen !  zal  men  mg  tegen  voe- 
ren. Hoe  komen  üriesche  personen  namen  in  fluamsche  plaatsnamen  ? 
O,    de  eigenaardige  personennamen  die  tegenwoordig  als  bizon- 
derhk-iriesche    namen    gelden,  zgn   oorspronkelik  alle  algemeen- 
gerniaansche  namen,   die   onder   alle  geraiaansche   volksstammen, 
en  dus  ook  onder  de  Flamingen,  in  gang  en  zwang  geweest  z^n. 
£u   juist  in  Flaanderen  zgn  deze  oude  namen  langer  in  stand  en 
in  gebruik  gebleven  als  in  eenig  ander  nederduitsch  land,  Fries- 
land natuurlik,  waar  die  namen  nog  heden  in  volle  gebruik  zgu,  uit- 
gezonderd. £n  nog  heden  komen  zeer  vele  van  deze  oudgermaansche 
personennamen  voor  in  'u  afgelegen  en  afgesloten  deel  van  Flaan- 
deren, in   Fransch-Flaanderen  namelik.    Zie  hier  over  m'n  opstel 
>Frie8che  namen  in  Frankrgk",  in  »de  Navorscher"  XX,  251. 

Belleghem  is  Bellinghem^  Bellinge-heim,  dat  is:  de  woonplaats 
der  fttstammelingen  van  Belle,  van  'n  man  die  Belle  heette.  Want 
die  gh  in  Belleghem  en  dergeLgke  flaamsche  plaatsnamen  is  geens- 


358'  TAJOJOSmmi 

zina,  zoo  als  op  U.  126  gezeid  wordt,  'n  versterking  vaii  den  A 
yan  hem^  maar  ougetwgfeld,  gelgk  op  bl.  U&  ook  beweerd  wordt, 
'u  overblgfsel  van  den  lettergreep  ifig,  die  oorspronkelik  in  deze 
namen  voorkwam,  en  in  sommige  (Arhreringhem,  Maninghem, 
Bainghem,  Tetinghem)  nog  heden  gesproken  en  gBschi<0Vie&  vrordtr.  — 
Alveringhem  is  de  woonplaats  der  afstammelingen- van*  Alfert; 
Sysseghem,  Tichem,  Maldeghem  en  fseghem  zgn  de  WK>onplaatsen 
der  afstammelingen  van  Syds,  van  Tiede,  van  Malt  en  van  Ise. 
Maar  Oedelem  is  sleehtweg  Oedele-hem,  de  woonplaats  van  Oedele 
(Oedele  is  'n  zoogenoemde  koseform  van  Oede  of  liever  Ude,  Udo) ; 
hier  is  de  plaatsnaam  niet  geformd  van  den  naam  der  afttammeUngen 
van  Oedele,  van  den  naam  der  Oedelingen,  maar  van  den  naam 
van  den  man  zelven:  In  't  andere  geval  zon  dat  dorp  waar- 
schgnlgk  nn  Oedelghem  bieten. 

AJ  deze  zeven  mansnamen,  en  eveneens  de  friesche  persoueu- 
namen  die  ik  bier  beneden,  b^  de  verklaring  der  andere  flaamsohe 
plaatsnamen,  nog  aanvoeren  wil,  formen  den  wortel  van  talrgke 
geslacht-*  en  plaatsnamen,  zoo  wel  in  als  buiten  't  hedendaagsche 
Friesland,  't  Zon  bier  te  veel  ruimte  wegnemen,  zoo  ik  die  alle 
hier  wilde  opnoemen  en  aantooneu.  Tot  voorbeeld,  en  tot  staving 
van  m'n  beweren  dat  deze  flaamsefae  plaatsnamen  wel  degelikvan 
personennamen  geformd  zgn,  wil  ik  de  geslachtsnamen  en  plaats- 
namen, van  den  mansnaam  Belle,  in  verkleinform  Belke,  opnoe- 
men. Geslachtsnamen :  Bellema,  Belma,  Belsma,  Belsema,  Belkema, 
Belkinga,  Bellinga  in  de  verschillende  streken  van  Friesland  voor- 
komende; Bellinge  in  Drente;  Bellink  in  Twente;  Bellinckhaas 
te  Osenbmgge  in  Westfalen.  Plaatsnamen :  Bellingawolde  (dat  is 
het  wond  der  aiétammelingen  van  Belle,  even  als  *t  flaamsohe 
Bellinghem  het  heim  der  afstammelingen  van  Belle  is),  *n  dorp 
in  't  Oldamt,  Bellingaweer  'u  gehucht  bg  Winsum  in  Hnnsingo; 
Bellinkhof,  'n  havesate  en  *n  gehucht  bg  Wierden  in  Twente. 

Eve&  als  nu  van  de  plaatsnamen  Belleghem,  Oedelem,  enz.  aan- 
geduid is,  zoo  moeten  ook  d'  andere  flaarosche  heimnamen,  door 
den  heer  B.  opgenoemd,  zonder  twgfel  van  personennamen  afge- 
leid worden.  De  verklaring  der  plaatsnamen  Maninghem,  Berthin- 
ghem,  Aadinghem,  Inghem,  Baioghem,  Elinghem,  Looyingbem, 
Ardittghem,  Herdiughem^  Bonvelinghem^  Tetinghem,-  Hondegheffli 


TAALKÜKDB.  369 

Ellinghem,  Snelleghem,  Beemera,  Werkhem,  Wnlveringhem,  Vinck- 
hem,  Rolleghein,  Ledeghem,  Eeghem,  Caneghem,  Emelghem,  Djghem 
Galleghem,  Anseghem,  Berchem,  Waereghem,  Adeghem,  Elver-^ 
din^he,  Ettelghem,  Leffinghem,  Leekem^  Marckeghem,  BeniDghem, 
Tflleghem,  van  de  personennaineii  Mane  of  Manne/^^Bert  (en  niet 
Bertinas),  Ade,  Ine,  Baie,  Ele,  Loi,  enz.,  enz.  leit  althans  letterlik  voor 
de  hand.  Al  deze  mansnamen,  met  de  daar  yan  afgeleide  geslachta^ 
en  plaatsnamen,  .sgn  nog  heden  in  de  Terschillende  streken  yan 
Friesland  in  oyeryloed  te  yinden.  Maar  dit  alles  aan  te  toonen, 
kost  hier  te  yeel  tgd  en  rairate;  in  m*n  opstel  in» De  yrge Fries" 
zal  ik  't  bewezen.  Maar  toch,  laat  ik  er  'n  paar  yan  die  flaam- 
sche  plaatsnamen,  die  door  hun  form  nog  al  licht  tot  andere  yer- 
klaringen  aanleiding  geyen  kannen,  uitpikken ;  b.  y.  Vinckhem  en 
Marckeghem.  'T  eerste  is  niet  (zie  bladz.  129)  yinkenhais,  yinken- 
woning;  ach  neen!  d'  oude  Flamingen,  die  reeds  yoor  duizend 
jaren  dezen  naam  formden,  bonden  nog  geen  yinkenhnizen,  geen 
Yolières.  En  zoo  ze  't  ook  al  deden,  dan  zouden  ze  nog  hun  woon- 
plaats daar  niet  naar  genoemd  hebben,  want  ze  waren  niet  onzin- 
nig. Neen,  maar  Yinckhem  is  Finkhem,  Finkeheim,  de  woonplaats 
Tan  Finke;  en  Finke  is  'n  mansnaam,  nog  in  Friesland  leyende, 
'n  yerkleinform  yan  Finne,  Fenne  of  Fene.  En  yan  dezen  mans- 
naam komen  de  yolgende  geslachts-  en  plaatsnamen:  Feninga, 
Veeninga,  Yenema,  Fenema,  Fennema,  Vennema,  Veenma,  Yinnema, 
Fingia  (dat  is  saamgetrokken  uit  Finninga),  alle  in  de  yerschil- 
lende  streken  yan  Friesland;  Yening,  Fening,  Yeeniug,  Yeenesz, 
Finken,  Yinken,  in  andere  streken  yan  Nederland;  Finning  en 
Finching  in  Engeland.  Yerder  de  plaatsnamen:  Finkum,  dorp  in 
Leeuwarderadeel;  Finkega,  dorp  in  Stellingwerf;  Fingia-state  te 
Herbaium  in  Franekeradeel ;  Finkenburg,  gehucht  bg  Nenndorf  in 
Harlingerland;  Finkenburg,  gehucht  bg  Esenshamm  in  Butjadin- 
gerland;  Finkenburg,  gehucht  bg  Golzwarden  in  Stadland;  Fin- 
kesburg  bg  Wüppels  in  Jeyerland ;  Finningham  in  Suffolk  in  En- 
geland. 

En  zoo  is  't  ook  met  Markeghem.  Dat  woord  beteekent  niet 
> woning  aan  de  mark  of  grens",  en  eyenmin  » woning  yan  den 
mark-  of  grensgraaf'^  (zie  hl.  131);  in  dat  geyal  zou  't  Markhem 
moeten  wezeui  zoo  die  samenyoeging  al  bestaanbaar  ware.    Usat 


360  TAALKmn>£. 

't  is  Markegbem,  dat  is  Markinghem,  Markingeheim^  de  woonplaats 
der  Markiiigen  of  afstammelingen  van  Mark;  en  deze  mansnaam 
Mark  is  niet  de  zelfde  als  de  naam  van  den  evangelist  Marcnsof 
yan  den  een  of  anderen  romeinschen  Marcus,  neen  maar  Mark, 
Marke  is  *u  verkleinform  van  Marre^  'n  naam,  die  behalve  in  dit 
flaamsche  Markegbem,  nog  leeft  in  de  geslachtsnamen  Marrioga, 
Marrenga,  Meringa^  Marema,  Marrema,  die  allen  in  de  verschillende 
streken  van  Friesland  voorkomen;  Merens  en  Mering,  elders  in 
Nederland.  En  in  de  plaatsnamen  Marrum,  *n  dorp  in  Ferwer- 
deradeel;  Maium,  'n  dorp  in  *t  Westerkwartier;  Marsum,  dorp 
in  Menaldumadeel ;  Marsum,  dorp  in  Fivelingo;  Marwert,  'n  saté 
bg  Lollnm  in  Wonseradeel;  Marwert,  'n  saté  bg  Wirdnm  in 
Leeawarderadeel;  Merum,  gehncht  bg  Loppersnm  in  Fivelingo; 
Mebriugsborg,  bate  bg  Waddewarden  in  Ostringen.  In  Engeland : 
Mering  in  Nottingham;  Merrington,  in  Durham;  Marrington,  in 
Salisbury.  In  Frankrgk:  Marigny,  dat  in  Burgundië,  Champagne, 
Poitiers,  Orleannais,  Isle  de  France,  Bourbon,  Normandië,  Franche- 
Gomté,  enz.  herhaalde  malen  voorkomt;  Merigny  in  Poitiers, 
Meeringes  in  Champagne,  Maragny  in  Burgundiê  enz.  enz. 

Ten  slotte  zegt  de  heer  Leendertz,  dat  de  naam  van  't  dorp 
EjTuishoutem  of  Cruyshautem  zeker  van  jonge  dagteekening  is, 
en  den  naam  Godveerdighem  niet  te  verstaan.  'T  komt  me  voor, 
dat  Ernishoutem  niet  is  Eruishout-heim,  maar  Eruis-houtem  of 
EjTuis-Houtheim.  De  naam  Hautem  of  Houtem  of  Holtem  of  Holtam 
komt  zeer  dikwgls  in  de  verschillende  landstreken  van  Neder- 
Duitschland  voor,  even  dikwgls  als  de  't  zelfde  beteekenende  namen 
Holzheim  of  Waldheim  in  Opper-Duitschland;  en  deze  naam  kan 
van  hooge  oudheid  zgn  en  is  dit  ook  in  den  regel.  Ook  in  de 
znidnederlandsche  gewesten  leit  menig  Hautem  en  Houtem^  en 
om  verwarring  in  deze  namen  te  voorkomen,  heeft  men  bgnamen 
aan  deze  namen  gehangen;  b.  v.  St-  Margriets  Hautem  in  Zaid- 
Brabant,  omdat  de  kerk  van  dat  dorp  aan  St.  Margriet  gewgd  is. 
Zoo  ook  Eruis-Houtem  of  Cmyshantem,  omdat  de  kerk  van  't  dorp 
aan  't  heilige  kruis  gewgd  is  ?  of  naar  't  een  of  ander  kruisbeeld, 
dat  daar  bizonder  in  *t  oogvallend  opgericht  is? 

En   is  Godveerdighem  niet  Godveerdinghem,  de  woonplaats  der 
Godveerdingen   of  a&tammeUngen   van   Godveert^   Qovert,  Gott- 


TAALKUKDB.  361 

Med?   Maar  met   Hemelveerdighem  weet  ik  ook  geen  weg.    De 

afleidingen  yan  Godveerdighem  en  Hemelveerdighem,  op  bladzgde 

131  voorgesteld,  komen  me  veel  te  gezocht  en  te  gekunsteld  voor. 

Haarlem.  johan  winkler. 

Heim.  Bg  het  geven  van  mgne  Igsten  (bl.  135  en  verv.)  zeide 
ik  dat  zg  verre  ^an  volledig  waren,  en  noodigde  onze  medewerkers 
oit  ze  aan  te  vallen.  Zeer  aangenaam  is  mg  daarom  de  nalezing 
door  den  heer  Winkler  gegeven,  en  niet  minder  de  nitvoerige 
Igst  van  heim-plaatsen  in  Oost-  en  Noordfriesland,  die  hg  mede- 
deelt. Omtrent  een  paar  kleinigheden  in  zgn  opstel  vergnnne  hg 
mg  eene  opmerking. 

Hg  vraagt  of  de  naam  Misse,  dien  hg  in  Miskom  vindt,  de- 
zelfde is  als  de  in  Noordholland  nog  voorkomende  Mnis,  Muns. 
Ik  acht  het  met  hem  waarsehgnlgk,  dat  wg  in  dezen  plaatsnaam 
eenen  eigennaam  Misse  moeten  zoeken.  Messinc  wordt  door  Graff, 
Sprachsch.  II.  875,  als  persoonsnaam  opgegeven.  Waar  hg  dieu 
gevonden  heeft,  big  kt  niet.  Gra£f,  die  anders  bg  elk  woord  de 
plaats  aanwgstf  waar  hg  het  aantrof,  doet  dat  bg  eigennamen 
niet,  wat  jammer  is :  want  bg  eigennamen,  vooral  indien  zg  zelden 
voorkomen,  willen  wg  wel  weten  in  welken  tgd  en  in  welk  deel 
van  Daitschland  zg  te  hnis  behooren.  Doch.Muus  is  zeker  met 
dit  Messe  of  Misse  niet  verwant.  Enkele  malen,  het  is  waar,  vindt 
men  dezen  naam  duor  NoordboUanders  Muis  gespeld.  Doch  dit  is 
eene  belachelgke  spelling,  nit  misverstand  ontstaan.  Zg  doet  mg 
denken  aan  het  antwoord,  dat  een  vriend  van  mg  ontving,  toen 
bg  van  IJlst  naar  Wondsend  wandelde.  Hg  zag  op  eenen  kleinen 
afstand  het  dorp  Heeg  liggen  en,  in  die  streek  niet  bekend,  vraagde 
^i  eene  vronw,  die  hem  tegenkwam,  hoe  het  dorp  heette.  Zg, 
hem  aan  zgne  spraak  voor  eenen  Hollander  herkennende  en  zich 
nn  ook  in  het  HoUandsch  willende  uitdrukken,  antwoordde:  »dat 
dorp  heet  Hoog*'.  De  meeste  Friezen  evenwel  zouden  zoo  niet  ge* 
antwoord  hebben :  daartoe  hooren  zg  te  goed  het  onderscheid,  dat 
er  is  tusschen  de  uitspraak  van  Heeg  en  heag.  Even  weinig  als 
Eug  met  heag^  heeft  Muuè  met  eene  muis  gemeen.  Het  is  ook 
iets  anders  dan  dé  lange  u,  wat  men  in  Muus  hoort,  wanneer 
deze  naam  duidelgk  en  goed  uitgesproken  wordt.  Muus  komt  van 

26 


362  TAiXCXJNDfi. 

Barf holomeas :  hiervan  maakte  men  Bartholamewia^  bg  verkorting 
Mewis  (verg.  Mattheus^  Matthewia,  Thewis),  De  w  waar  eene  latere 
lettergreep  van  het  woord  mede  begint,  wil  gaarne  aan  den  vooraf- 
gaanden  klank  iets  van  zgne  natuur  mededeelen.  Zoo  veranderde 
MewiSf  of  zoo  als  het  veel  tg  ds  uitgesproken  wordt,  Miewis  in  Mutca^ 
en  dit,  snel  uitgesproken,  wordt  Mues^  Muus.  Op  dezelfde  wgze 
wordt  Diewertje  in  Noordholland  Duwertje  en  Sieuiotje,  Suwtje,  Suutje, 

Wanneer  de  heer  Winkler  zegt,  dat  niemand  heden  ten  dage 
in  Friesland  Tsjom  uitspreekt,  maar  altyd  Tsjum,  dan  zegt  hg  te  1 
veel.  Ik  heb  nog  meermalen  in  Friesland  Tajom  hooren  uitspreken. 
En  inderdaad  in  dezen,  meer  dan  in  de  overige  heim-namen,  is  de 
o  op  hare  plaats.  Tjum  zal  Tjommeheim,  het  heim  van  Tjomme 
zgn.  De  varianten  in  den  Tegenw.  staat  der  Vereen.  Nederl. 
dl.  XIV,  bl.  455  opgegeven,  Tzumga,  Tzumgum  (d.  i.  Tjommega, 
Tjommingheim),  bewgzen  dat.. —  Dat  Akkrum  door  sommige  nog 
met  o  uitgesproken  wordt,  daaraan  brengt  misschien  de  r,  die  den 
klank  voorafgaat,  ietH  toe.  Misschien  —  zeg  ik;  want  dikw^Is 
zeker  is  het  aan  toevallige  omstandigheden  te  wgten,  dat  in  der- 
gelgke  gevallen  de  toonlooze  vocaal  meer  naar  o  of  naar  u  of 
naar  e  trekt.  Vinden  wg  b.  v.  niet  zeer  digt  bg  elkander  Gorkam, 
Heukelom  en  Kedichem,  het  eerste  met  u,  bet  tweede  met  o,  het 
derde  met  e  uitgesproken?  En  daar  volgens  den  heer  Winkler 
nog  in  de  vorige  eeuw  de  uitgang  van  vele  plaatsnamen  in  Fries- 
land als  om  werd  uitgesproken,  kan  de  familienaam  Acronius  niet 
als  bewgs  dienen,  dat  in  den  naam  Akkrum  de  o  duidel^ker  ge- 
hoord werd  dan  in  andere  plaatsnamen,  want  het  van  dezen  naam 
afgeleide  adjectivum  Acronius  is  veel  onder.  Joannes  Acronius  was 
in  het  begin  der  17e  eeuw  professor  te  Franeker,  en  de  predikant 
Buardus  Acronius  leefde  en  werkte  reeds  in  de  16^. 

De  heer  Winkler  kan  wel  gelgk  hebben,  als  hg  beweert,  dat 
wg  bg  Dikum  in  Groningen  niet  aan  eenen  dgk,  maar  aan  den 
mansnaam  Dike  moeten  denken.  Maar  ik  blgf  zwarigheid  maken 
om  Oosthem  en  Westhem  tot  de  heim-plaatsen  te  rekenen.  Mij 
dunkt,  de  Hemdgk,  waarnevens  beide  dorpen  liggen,  wijst  op 
eenen  anderen  oorsprong. 

Dat  Markeghem  beteekent  eene  woning  aan  de  mark  of  grens, 
of  van  den  mark-  of  grensgraaf,  geloof  ook  ik  niet.  Maar  de  heer 


TAALKÜKDE.  363 

Winkler  spreekt  toch  wat  stoat,  als  hij  zegt,  dat  Mark,  Markein 
dezen  naam  de  verkleinyorm  is  van  Marre.  Het  is  wel  mogelgk; 
maar  even  goed  kan  de  oorsprong  een  andere  zgn.  Het  kan  na- 
mel^k  verkorting  z^'n  van  eenen  naam  met  mark  zamengesteld, 
Markward  of  Markfiid. 

Toen  ik  m^n  artikel  over  heim  na  het  afdrukken  overzag,  stond 
ik  er  verwonderd  over,  dat  ik,  terwgl  ik  het  schreef,  met  de 
namen  Godveerdighem  en  Hemelveerdighem  geen  weg  had  ge- 
weten. Zg  zyn  toch  vrg  dnidelyk.  Godveerdighem  is,  zoo  als  de 
heer  Winkler  te  regt  verklaart,  de  woning  der  afstammelingen 
van  Godfried.  En  Hemelveerdighem?  —  mogen  ng  aannemen,  dat 
ab  bg  meer  andere  wooiden  de  h  voor  gevoegd  is,  dan  ligt  de  ver- 
klaring voor  de  hand:  woning  der  afstammelingen  van  Amalfried 
of  Ëniilfried.  Ik  moet  hier  echter  herhalen  wat  ik  vroeger  zeide, 
dat  de  afleiding  van  eenen  plaatsnaam,  al  is  er  veel  dat  haar  aan- 
beveelt, ja  al  schynt  zg  vrg  zeker,  toch  alt^d  gissing  blgfb,  zoo- 
lang wg  den  ouden  naam  van  het  woord  niet  kennen, 

P.    LEENDiSETZ  WZ. 


VRAGEN. 

dueemen  en  dwanckmolens.  Volgens  placaat  van  17  febr.  1573 
bezat  Filips  II  van  Spanje  in  Gelderland  >dwanckmolens*\  Z^n 
dat  molens,  waar  de  landman  verpligt  was  zgn  koren  te  laten 
malen?  H^  verbood  den  landlieden  het  gebruik  van  >onbehoir- 
licke  queernen**,  waardoor  hg  in  zgji  gemaal  grootelgks  benadeeld 
werd.  Zg  mochten  alleen  kleinere  queernen  gebruiken  voor  gort 
en  scharbiers-malt  (wat  is  dit?);  weshalve  het  aantal  queernen  bg 
de  rekenkamer  te  Arnhem  opgegeven,  en  op  het  misbruik  van 
deze  naauwkeurig  toegezien  worden  moest.  Waren  queernen  hsjid' 
molens  voor  het  malen  van  graan?  En  staat  dit  woord  met  het 
bekende  kern  of  kam  in  verband?  De  woordenboeken  geven  op: 
dwangmolen  =  gemeentemolen  (oudtgds  ten  platten  lande),  en 
hoem  =:  handmolen.  J.  akspach. 

[Scharbier  is  een  zeer  dun  bier.] 


364  TAALKUNDE. 

Fidibnfl.  Men  heeft  mjj  verteld,  dat  deze  benaming  van  een 
strookje  papier,  hetwelk,  ontvlamd  zgnde,  voornamelgk  dient  om 
pjjp  of  sigaar  aan  te  steken,  ontleend  is  aan  de  leus  >Fideliba8  Fra- 
tribus*^  welke  vermeld  stond  op  de  biljetten  van  toegang  tot  een 
geheim  rookgezelschap  te  Weenen,  nadat  het  rooken  aldaar  van 
regeringswege  was  verboden  geworden.  Die  toegangbiljetten  wer* 
den  dan  in  de  vergaderingen  der  rookers  tot  straks  genoemd  einde 
gebezigd.  Is  dit  zoo?  Wanneer  en  naar  aanleiding  van  welke  om- 
standigheden werd  dit  verbod  oitgevaardiord?  Was  het  in  Oosten- 
rgk  algemeen?  Of  beperkte  het  zich  tot  Weenen? 

J.   ANSPACH. 

[Vgl  Nav.  IV,  bl.  40.] 

Spreekwijze.  Hij  is  om  zeep.  Hq  is  den  hoek  om.  Men  vraagt 
naar  den  oorsprong  van  deze  triviale  uitdrukkingen.  Op  de  Velawe 
zegt  men  schertsende]  wy  ze  van  een  doode:  HU  is  noar  Pixpen- 
broek,  maar  men  weet  evenmin  waarom.  Moge  't  eene  't  andere 
ophelderen.  a. 

[Zoo  lang  iemand  met  ons  in  dezelfde  straat  of  in  dezelfde  laan 
is^  blgven  wg  hem  zien ;  maar  gaat  hg  den  huek  om,  dan  verliezen 
wg  hem  uit  het  oog.  Hij  ia  den  hoek  om  beteekent  dus,  hy  is 
niet  meer  zigtbaar,  hg  is  we^,  welk  laatste  gezegde  wg  ook  ge- 
bruiken om  te  kennen  te  geven  dat  iemand  overleden  is.] 


GESLACHT-  EN  WAPENKUNDE. 


Enkele  genealogische  gegevens  naar  aanleiding  van  sommige  nc- 
derbetuwsche  graiiwhriften,  vermeld  in  Nav.  XXVI,  62—69. 

I.   Van  BrakelL 

a.  Bgswgksche  tak. 

Floris  van  Brakell  tot  den  Brakell  (huizinge  te  Bgswgk),  drost 
ter  Lede  (onder  Eesteren),  f  febr.   1649,  begraven  te  Kesteren, 


GESLACHT-  EN   WaPENKUKDE.  365 

Ket  nit  zgne    vroaw   Geertruid  Bentinck;  Earelsdr.  ex  Antonetta 
ran  Delen,  verscheidene  dochters  na,  en  één  zoon: 

Dirk  van  Brakell  tot  den  Brakell,  stichter  der  graftombe  i)  in 
de  kerk  te  Rijswgk  (Nav.  XXVI,  65),  gehuwd  met  Jü8tina(Josina) 
van  Borsele  tot  Geldennalsen  (geb.  in  1654,  f  15  aug.  1691).  Hg 
(t  29  april  1723)  had  deze  zes  kinderen: 

1.  Floris  Adriaan  v.  Br.  tot  den  Brakell,  in  1699  en  1703 
schepen  van  Tiel,  richter  en  dgkgraaf  van  Tiel  en  Zandwgk, 
burgemeester  van  Tiel,  f  1723;  geh  m.  Margaretha  Ggsberta 
van  Steeland,  Philipsdr.,  vrouwe  van  Vredestein  (huizinge 
onder  Ravenswaai)  en  Grgsoort,  in  1742  nog  in  leven. 

2.  Gerrit  v.  Br.,  f  ongehuwd. 

3.  Jacob  V.  Br.,  tr.  Maria  Catbarina  van  Borsele  van  der  Hooge, 
Adriaans  tot  Geldermalsem  dr.  ex  Geertruid  van  Weideren. 

4.  Dirk  Joost  v.  Br.,  f  ongehuwd. 

5.  Karel  Philip  v.  Br.  (dood  in  1730),  geh.  m.  Wilda  van 
Wghe,  Otto'sdr.  tot  Echteld  ex  Seina  van  Delen,  bg  wie 
Albertina  Clasina  v.  Br.,  10  sept.  1727  geh.  m.  Willem 
Hendrik  van  Borsele,  heer  tot  Geldermalsem  (f  aug.  1746). 
Zg  was  dood  in  1742. 

6.  Jacoba  v.  Br.,  f  ongehuwd. 

Kinderen  van  Jacob  v.  Br.  en  Maria  Catbarina  van  Borsele: 

1.  Dirk  V.  Br.,  kolonel  onder  't  regiment  mariniers  van  Douglas. 

2.  Philip  Jacob  v.  Br.,  afgevaardigde  ter  vergadering  der  Algem. 
Staten  wegens  de  prov.  Zeeland. 

3.  Jacob  Dirk  v.  Br.,  in  1766  richter  van  Tiel,  geh.  m.  Seina 
Alexandrina  van  Neukirchen  genaamd  Ngveuheim. 

i.  Alexandrina  v.  Br. 

5.  Jacoba  Wouterina  v.  Br. 

Zoon  van  Floris  Adriaan  v.  Br.,  geh.  m.  Marg.  Ggsb.  van  Steeland : 

Diderik  Louis  van  Brakell,  in  1735  richter  en  dgkgraaf  van 
Tiel  en  Zandwgk,  f  12  mei  1761,  geh.  sept.  1732  met  Jacoba 
Wonterina  de  Lange,  waarbg: 


')  Wordt  h\j  aldaar  richter  yan  Tiel  genoemd,  hij  schuilt  derhalve  achter  den 
(«odewijk  v.  Br.,  die  in  1675  voorkomt  op  de  lijst  der  rigters  in  de  Beschryvmg 
^>  Tiel,  van  mr.  E.  D.  Rink,  bl.  311;  soodat  laautgenoemde  sich  in  don  voornaam 
vergiste. 


3615  GESLACHT-   EN   WAPENKUNDB. 

1.  Margaretha  ügsberta  v.  Br.,  ged.  te  Ravenswaai  3  julg  1742, 
geh.  jan.  1757  te  Tiel  met  mr.  Izaak  Steven  van  Delen  tot 
Schonenburg,  van  ^ien  (in  IIT/S  buitenslands  jammerl^k 
omgekomen),  gescheiden  zgnde,  zy  hertrouwt  met  Nicolaas 
Hans  Willem  van  Delen,  heer  van  Dmten,  Over-  en  Neder- 
Asselt  enz.,  amptmau,  richter  en  dgkgraaf  van  Maas- Waal 
(t  1793). 

2.  Floris  Adriaan  v.  Br.,  amptsjonker  en  heemraad  van  Neder- 
betawe,  geh.  in  1768  met  Huberta  van  Hulst  te  Tiel. 

3.  Gijsbert  v.  Br.,  jong  gestorven. 

Kinderen    van   Jacob    Dirk   v.    Br.,  geh.  m.  Seina  Alexandrina 
van  Neukirchen  genaamd  Ngvenheim: 

1.  Marthe  Adriaan  Jacob  v.  Br.,  geb.  2  jan.,  ged.  9  jan.  1785. 

2.  Prederik  Louis  Willem  v.  Br.,  geb.  8  april  1788  op  Hoecken- 
burg  te  Rgswgk  (Nederbetuwe),  had  bg  zgn  doop  20  april 
tot  peter  prins  Frederik,  broeder  van  koning  Willem  I,  en 
tot  meter  dieus  zuster,  prinses  Louise.  H^  was  ridder  der 
Duitsche  orde,  balge  van  Utrecht,  werd  later  kommandeur 
dier  orde,  en  had  als  zoodanig  den  titel  van  kommandeur 
van  Schoonhoven.  Woonde  op  den  huize  den  Eng  te  Lienden, 
dat  hij  in  1829  in  deszelfs  tegeuwoordigen  staat  bracht,  eu 
huwde  9  junij  van  dat  jaar  Albertina  Frederika  Clara  Johanna 
van  fïeukirchen  genaamd  Nijvenheim  (geb.  4  sept.  en  ged. 
23  sept.  1804  te  Ngmegen,  dr.  van  Jacob  Hendrik  en  Mar- 
garetha Jacoba  van  der  Dussen).  Overleed  11  aug.  1865 
op  zgn  landgoed  den  Eng,  en  is  aldaar  met  grafteekeu 
b^gezet^  terwgl  hg  zgne  huizinge  en  vaste  goederen  te  L. 
vermaakte  aan   de   bewoners  der  buurschap  Meerten  aldaar. 

3.  Maria  Alexandrina  Philippina  Gatharina  v.  Br. 

4.  Diderïka  Fortunée,  geb.  op  Hoekenburg  5  maart,  ged.  10  maart 
1782^  ten  doop  geheven  door  jonkvrouwe  Louise  Francelina 
Sophia  van  Ngvenheim. 

Kinderen  van  Floris  Adriaan  v.  Br.  en  Huberta  van  Halst: 

l.    Diderik   Louis    v.   Br.,   geb.  in   1768,  heer  van  Vredestein, 

Over-  en  Neder-Asselt,  heemraad  van  Nederbetuwe,  hnwt  1 

Maria  Alexandrina  Philippina  Gatharina  v.  Br.,  dr.  v.  Jacob 

Dirk   en   Seina  Alexandrina   v.   Neukirchen,  2   hare  zuster 


GESLACHT-  JSN    WAPEKKITVDB.  567 

Diderika  Portunée  v.  Neukirclien.  Hj  f  27  dec.  1852  te 
Arohem. 

2.  FraD9ois  G^sbert  v.  Br.,  geb.  te  Ravenswaai  5  maart  1772. 

Zoon  van  Diderik  Lonis  y,  Br.,  en  van  Diderika  Portunée  v. 
Nenkirchen: 

Lonis  Eugène  v.  Br.,  geb.  te  Ngmegen  23  aug.  1806,  heer 
van  Yredestein,  heemraad  van  Nederbetuwe,  lid  van  den 
gemeenteraad  te  Manrik,  16  jung  18d5  ongehuwd  overleden. 

b.  Ldendensche  tak  (in  de  rechte  Ign): 

Johan  van  Brakell  (Gomelisz.  ex  Margaretha  thoe  Boecop)  tot 
Kermestein,  gehuwd  17  julg  1550  met  Johanna  van  Meerten 
(tot  Ingen),  Dirksdr.  ex  Berta  van  Eek.  Hg  f  8  julg  1580,  zy  f 
22  april  1600.  Zoon : 

Lodewflk  v.  Br.,  tr.  met  Catharina  Tempier  (uit  den  lande  van 
Lnik  t  1600)   Oi  waarbij : 

Johan  V.  Br.,  gouverneur  van  't  fort  Nassau  op  de  Voorn,  ge- 
compareerd als  ouderling  van  wege  dat  fort  op  de  prov.  geld. 
synode  van  Ngmegen  (23 — 26)  julg  1628,  tr.  in  1615  Henrika 
Millink,  Jansdr.  ex  Maria  Baek,  waarbg: 

•Tohan  v.  Br.,  raad  des  vorstendoms  Gelre  en  graafschaps  Zutfen, 
gecommitteerde  ter  vergadering  der  Staten  Generaal,  in  1649  >be- 
ginneude  drossaard,"  16  uct.  1651  op  den  huize  Lede  aauge^teld 
tot  drost  van  Lede,  Oudewaard,  Lienden,  Ommeren,  Eek  en  Maurik, 
t  1680,  tr.  13  mei  1644Dorotheade  Bar  (Baerth)  totNoortwöck»), 
waarbg : 

Lodew^k  v.  Br.,  geb.  31  maart  1646,  luitenant  kolonel,  richter 
van  Tiel  in  1675  (mr.  E.  D.  Eiuk,  Beschr.  v.  Tiel,  bL  311), 
tr.  Maria  van  Lier,  Frederiksdr.,  waarb^ : 

Johan  Frederik  v.  Br.,  in  1692  drost  van  Lede,  Oudewaard  en 
Lienden,  richter  van  Lienden  en  de  Marsch,  majoor  van  een  regiment 
te  voet,  f  ongehuwd  te  Arnhem  18  maart,  begraven  in  den  familie- 
bider  in  de  kerk  te  Lienden  24  maart  1714. 


')  Hij  henroawde  eerst  met  Jadith  van  Bejuhem,  daarna  mot  N.  N.  Rnjsch. 

^)  Hertrouwd  19  janij  1659  te  Deurne  met  Maria  Loaise  van  Lier,  Willemsdr. 
tot  Oosterwijk,  vrouwe  tot  M aalstede,  Capelle  en  Heerjansdam,  wedawe  van  Peter 
Yui  Tayl  van  Serooskerken  tot  Maalstede. 


368  GEdLACflT-    KN    WAPKNKUNDE. 

De  hüizinge  Eermestein  te  Lienden  ging  toen  over  op  ALbraham 
de  Pagniet,  echtgenoot  van  Dorothea  Henriette  v.  Br.,  Johan 
Frederiks  zuster. 

II.    Van  Meerten, 

Johan  van  Meerten,  reed  des  zaterdags^  op  palmavond  1407 
met  dei)  heemraad  van  Nederbetawe  naar  Boozendaal,  >ghel^c 
hem  mgn  genadighe  here  (Beinald  IV,  hertog  van  Gelre)  had 
doen  scriven,  roerende  van  der  sake  tusschen  Otten  van  Wg  ende 
Willem  van  Ysenderen,  dat  voir  myns  Heren  ghenaden  te  recht- 
veerdigen  waren"  (vgl.  van  Hasselt,  Roozeudaal,  bl.  114). 

Willem  Zuermont  van  Merten,  2  aug.  1432  schepen  van  Tiel 
(Bink,  Beschrgving  enz.,  Bgl.  F,  bl.  5). 

Jan  van  Merten  Pelgrimszoon,  is  één  der  twaalf  ridders,  die 
in  dienst  van  hertog  Arnold  van  Gelre  binoen  Galemborg  gelegen 
hadden,  en  10  aug.  1472  beloven,  zich  te  zullen  houden  aan  het  be- 
stand, alsnu  tusschen  Gerard,  heer  van  Culemborg,  en  de  aanhangers 
van    Adoif  van   Gelre  gesloten  (NyhofiF,  Oorkonden,  IV,  n".  527). 

Dirk  van  Meerten  (Merten)  is  een  uit  het  viertal  gevangenede- 
len, die  bg  het  verdrag  van  25  april  1494  tusschen  hertog  Earel 
en  Frederik  van  Egmond,  heer  van  IJsselstein  met  zgn  zoon  Floris 
voor  den  halven  losprgs  worden  ontslagen  (Nghoff  oorkonden, 
VI,  1,  n^  108). 

Johan  van  Meerten,  maarschalk  des  overstichts  van  utrecht, 
geeft  18  maart  1506  vrg  geleide  aan  de  raden  van  hertog  Karel 
nevens  gedeputeerden  der  vierendeelen  van  Gelderland  (ibidem, 
VI,  1,  n^  547). 

Cornelis  van  Meerten,  bezegelt  van  wege  de  ridderschap  van 
ütrechty  mede  den  brief,  waarbij  de  drie  staten  des  nederstichts 
van  Utrecht  16  april  1528  verklaren,  Frederik  graaf  van  Beich- 
lingen  voor  ruwaard  en  beschermer  te  begeren  (ibidem,^  VI,  2, 
n».  1468,  vgl.  Nav.  XXVI,  89). 

Ernst  van  Meerien,  kommandeur  van  St.  Jan  te  Buren,  voor 
wien  EmOt  van  Buchell  28  febr.  1532  een  transportbrief  (opge* 
nomen  in  Nav.  XXV,  523)  bezegelt,  waarbg  de  kinderen  van  Koen 
Wesselsz.  aan  Aart  Goertz.  een  perceeltje  lands  te  Ericbem  (bg 
Buren)  opdragen. 


GESLiCHT-   BN   WAPBNKTJNDE.  369 

Gerrit  van  Merten,  gehawd  met  Gertraid  van  Loon,  heeft  tot 
dochter : 

Margaretha  van  Merten,-  geb.  in  1524  in  't  sticht  van  utrecht, 
t  1602,  vrouw  van  Gornelis  van  Assendelft,  geb.  in  1540,  heer 
Tan  Goudriaan^  dat  h^  aan  den  heer  van  Schagen  overdraagt,  f 
1600  op  den  huize  Asschenburg. 

Hillegonda  van  Meerten,  dochter  van en  (volg.  sommigen) 

yan  Anierongen  (d'Ablaing,  Rp.  v.  Velu  we,  bl.  182)  gehuwd  met 

Albert  van  Leeuwen,  Hermansz.  ex van  Welg  (d'  Abl.  bl.  182), 

te  Rflswgk  (Nederbetuwe). 

Catharina  van  Meerten,  getr.  m.  Ggsbrecht  van  Landscroon,  heeft 
tot  dr.  Petronella  van  Landscroon,  vrouw  vau  Arent  van  Zuylen 
yan  Nyvelt,  heer  van   Geerestein   en  Teckop,  lid  der  ridderschap  ^ 
yan  't  Sticht  (f  23  maart  1623,  begr.  te  Utrecht). 

Jan  van  Meerten,  coUator  der  vicarie  St.  Crucis  in  de  kerk  te 
Lieuden,  wien  Maria  Pelgroms  ^)  het  recht  op  de  tot  die  vicarie 
behoorende,  in  de  kom  des  dorps  gelegene,  en  nog  onder  dezen 
naam  bekende,  Olieakkers  betwistte,  doch  die  door  het  Hof  van 
Gelderland  zich  24  julg  1619  in  zgn  recht  gehandhaafd  zag  (vgl. 
Registers  op  *t  archief  van  't  voormalig  hof  van  Gelre,  bl.  57). 

De  familie  van  Meerten  stichtte  in  der  tgd  ook  eene  vicarie 
St.  Agathae  in  de  kerk  te  Avezaat,  en  he  hof  yan  Gelre  vergunde 
13  jnlg  1616  aan  Johan  van  Meerten  Ewoutsz.  tegenover  de  we- 
duwe van  Johan  van  Meerten,  dat  hg,  als  zgnde  een  der  oudsten 
yan  den  stam  der  stichters,  iemand  tot  die  vicarie  aan  het  hof 
ïou  presenteeren  (ibid.  bl.  51). 

Joffir.  Margrieta  Suermont  van  Merten,  eerste  vrouw  van  den 
erntfesten    Herman    Wtenweerde,    scholtus    tot   Maurik   en    Eek 


^)  Aldnn  de  stralu  in  deo  tekst  aan  te  halen  ^registers*'.  Ik  rennoed  dat  met 
dit  fPelgroms'*  bedoeld  wordt  rPelgroma  dochter"  (van  Meerten;,  wijl  kort  te  voren 
(in  1S16)  tosschen  leden  der  familie  van  Meerten  ook  reeds  verschil  over  recht  op 
vicarie  had  bestaan.  De  naam  «Pelgroms"  als  geslachunaam  kwam  ons' in  de  ne- 
derbetowsche  ac(enboeken  tot  dos  ver  nergens  roor.  Daarbjj  ontmoeten  wg  reeds 
ju  U72  eenen  Jan  van  Merten  Pelgrimssoon.  't  Kan  echter  ook  tijn,  dat  deze  Jan 
▼u  Meerten  één  persoon  is  met  den  straks  tenoemen  Johan  van  Meerten  Ewontss., 
<o  dat  Maria  Pelgroms  de  wedawe  was  van  den  daar  vermelden  anderen  Johan 
▼•  M.;  doch  dan  bevreemdt  het,  dat  Maria  Pelgroms  niet  nader  is  gekwaliaceerd 
in  overeeastemming  met  den  omslachtigen  styi  van  dien  tgd. 


370  GESLACHT-   EN    WIPENKÜNDE. 

[hertrouwd  6  nov.  1664  met  Petronella  de  Eemp,  weduwe  van 
Anthonis  Aarts  Haek,  (trouwboek  v.  Manrik)]. 

Jhr.  Eyerhard  Godfried  van  Meerten,  gehuwd  in  1660  te  Maurik 
met  Ëlisabeth  van  Golstein  (begaven  10  jan.  1665  te  Maurik  in 
de  kerk  op  het  hooge  koor)  Ten  overstaan  van  hen  en  de  twee 
andere  jonkers  van  Maurik,  Jacob  en  Bernard  van  Znylen  van 
de  Natewis,  is  de  oudste  voorhanden  kerkrekening  gedaan,  loopende 
van  febr.  1657  tot  febr.  1659.  Naar  hem  is  hoogstwaarschgnlgk 
nog  tegenwoordig  een  perceel  gronds  te  Maurik,  Joncker  van 
Meertenspoort  genaamd,  en  heeft  de  poort  vóór  zgn  woonverblgf  ver- 
moedelgk  langer  bestaan,  dan  de  woning  zelve.  Hg  was  dood  in  1673. 

Leonardus  van  Meerten,  s.,  roin.  cand.  in  1755,  pred.  te  Arkeli 
van  waar  hg  in  1780  naar  Eoudekerke  vertrok.    Zgn  zoon, 

Hendrik  van  Meerten,  in  1788  s.  s.  theol.  stud.,  ex  pago  Arkel 
Batavus,  werd  eerst  pred.  in  de  Bedgkte  Schermer,  en  in  1798  te 
Gouda  (vgl.  Nav.  XII,  374,  307). 

Meerten  is  eene  buurschap  onder  Lienden  (Nederbetnwe),  waar 
men  ook  nog  de  Meertensweide  heeft,  door  J.  van  Wgk  Rz.  in 
zgn  Aardrgksk.  Woordenb.  (1821)  een  >Nederl.  dorpjen,  kwart. 
Tiel**  geheeten.  Het  is  echter  nooit  een  afzonderlek  dorpje  geweest. 

IIL  Gerrits. 

Peter  Gerritse,  in  1576  praesentie-  of  kapittelheer  der  St.  Maar- 
tens  kerk  te  Tiel  (Rink,  a.  w.,  2e  Bglage  1847,  bl.  82);  vermoede- 
Igk  dezelfde,  die  als 

Peter  Gerits,  met  andere  geestelgken,  op  last  van  Dirk  Vggh, 
heer  tot  Soelen,  scholtus  van  Tiel,  voor  den  raad  ontboden  werd 
wegens  iPaepsche  stoutigheden'*,  en  11  jan.  1592  de  christelgke 
reformatie  bezwoer,  om  den  kerkdienst  te  kunnen  blgven  waar- 
nemen (ibid.  bl.  19).  Vermoedelgk  dezelfde,  die  in  1601  ten  huize 
van  den  amptman  Jacob  Mom  in  den  Achterweg  te  Tiel  de  mis 
bediende  (ibid.  bl.  20),  zoodat  hg  in  ^t  geheim  roomsch  bleef. 

Johanna  Gerrits  (Gertsdochtkr),  weduwe  van  Steven  van  Essevelt, 
f  16  april  1603,  met  grafzerk  en  wapen  begraven  in  de  kerk 
te  Eek. 

Peter  Gerrits,  luitenant  der  burgerg  te  Tiel,  wegens  remon- 
strantschgezindheid   20  aug.   1620  als  zoodanig  ontslageni  terwgl 


GESLACHT-  KN    WAPBNKimDB.  371 

Jacob  Gerrits  toen  voor  het  eerst  werd  aangesteld  tot  kapitein 
(ibid,  bl  76,  noot). 

IV.  Van  Essevelt  (Estvelt)  is  een  geslacht  afkomstig  van  Velu  we, 
waar  men  onder  Barneveld  de  baarschap  Esveld  aantreft. 

Hertger  van  Estvelt  wordt  in  1425  vermeld  op  sommige  ciarin- 
gen  van  Velawe.  (d'Ablaing,  bl.  lxtx). 

Berruw  van  Estvelt,  wien  hertog  Karel  van  Gelre  9  febr.  1518 
den  landtol  ter  Schner  in  het  ambt  van  Barneveld  in  pacht  geeft 
(NijhoflF,  Oorkonden,  VI,  2,  n*»  894). 

Lutgard  van  Estvelt,  tweede  vrouw  van  Johan  Mom,  eerst 
richter,  daarna  burgemeester  van  Arnhem,  door  den  graaf  van 
Megen  uit  de  regeering  gezet,  en  in  1568  weer  hersteld  (f  6  mei  1591); 
d»Ablaing  bl.  49. 

Machtild  van  Estvelt,  weduwe  ten  Voirde,  gehuwd  met .... 
van  Eemnade,  wier  zoon  Gert  v.  E.  gehuwd  was  met  Johanna 
Torck,  wier  dochter  Helena  v.  E.  huwde  Joh >n  Bengers,  lid  der 
ridderschap   van   Veluwe   17  april  1607  (d'Ablaing,  bl.  230,  274). 

Jóhanua  van  Ebsevelt,  gehuwd  met  Willem  van  Hattem,  ouder- 
ling te  Maarik,  welke  echtelieden  in  1653  aan  die  gemeente  ten 
geschenke  gaven  twee  zilveren  avondmaalbekers,  welke  nog  aldaar 
gebruikt  worden  (zie  beneden,  bl.  10).  Haar  wapen,  daarop  ge- 
graveerd, vertoont  een  geankerd  kruis  boven  eene  fasce  met  3 
zespuntige  sterren.  De  figuren  zgn  dus  hier  anders  over  het 
schild  verdeeld,  dan  op  de  grafzerk  in  de  kerk  te  Eek  het  wapen 
vau  Steven  van  Essevelt  te  zien  geeft. 

Johanna  van  Esveld,  eerst  gehuwd  met  J.  !N.  van  Bruuninck, 
dauma  met  Diderick  van  Lievendael,  had  uit  haar  eerste  hu  wel^k 
eene  dochter,  Maria  Elisabeth  Br.,  welke  zich  als  non  begaf  in 
het  klooster  of  de  abdy  te  Xanten  in  het  land  van  Cleef.  Haar 
stiefvader  (D.  v.  L.)  verzocht  aan  de  landschap  vergunning,  dat 
zgne  vrouw  deze  hare  dochter  met  eene  jaarlyksche  rente  van 
100  gl.  levenslang  zou  mogen  beschenken,  wat  8  oct.  1717  door 
de  landschap  werd  afgewezen,  wgl  deze  zich  wenscbte  te  houden 
aan  'slands  plakaten,  waarbg  de  vermaking  van  goederen  aan 
B.  kath.  geestelflke  personen  of  conventen  verboden  was.  (Gr.  Geld. 
nakaatVoék,  ÖI,  ^31). 


372  GESLACHT    EN   WAPBNKUNDB. 

Marten  vaD  EsseTeld,  onderling  te  Eek, 
üysbert  van  Esseveld,  ouderling  te  Ommeren, 
Joost  van  Esseveld,  ouderling  te  Ommeren, 
de  eerste  twee  op  de  gewone  tielsche  classisvergadering  29  en  30 
april  1672  te  Tiel^  de  laatste  op  die  van  24  en  25  april  1699  en 
van  15  en  16  april  en  20—22  sept.  1700  aldaar. 
V.  Van  Leeuwen. 

Steven  ter  Leuwen  i  in  1364,  volgens  ms.  privilegiebrieven  der 
Jacob  ter  Leawen  (  stad  Arnhem  fol.  91  en  106—136. 
Herberen  van  Lewen  of  Leuwen,  vermeld  onder  de  ridders  van 
het  kwartier  Ngmegen,  die  3  mei  1418  met  de  ridderschap  der 
drie  andere  kwartieren  en  de  steden  's  lands  van  Gelre  een  ver- 
bond oprichten  tot  ouderlingen  bgstand;  zie  Gr.  Geld.  Plakaatb. 
Il,  Append.  kol.  175,  177;  Nghoff,  Oorkonden,  UI,  n?  374. 

behooren  onder  deleden  der  ridderschap, 
die  mei  1442  door  een  iransfixbrief  toe- 
treden  tot  het  verbond  der  ridderschap 
^  en    der   steden    *s  lands    van   Gelre  van 
17  april  1436;  vgl.  Gr.  Geld.  Plakaatb. 
IT,  Append.  kol.  191,  met  Nghoff,  Oor- 
.  konden,  IV,  n*>  158,  bl.  130,  131. 
Herman  van  Leeuwen,  in  1454  vermeld  op  pag.  18  eener  oude 
riddercednl,  opgemaakt  tusschen  de  jaren  1454  en  1465  betreffende 
het  kwartier  Ngmegen,  en  wel  onder  Malderik,  alsnu  Maurik. 

Rutger  de  Leeuwe,  in  1463  vermeld  op  fol.  87  van  een  ms., 
berustende  in  de  secretarie  van  Arnhem,  getiteld,  Secreta  Camerae. 
Janna  van  Leuwen,  gehuwd  met  Jan  Loeff,  begiffcigt  25  mei  1470 
het  nienwe  altaar  in  de  kerk  St.  Nicolai  et  St.  Sebastiani  te 
Ravenswaai  met  een  jaarlgkschen  tijns  van  een  ouden  frankrgk- 
schen  schild  (ƒ  2.80)  in  een  brief,  die  bezegeld  is  door  haren 
broeder  Jan  van  Leeuwen.  Het  z^el  in  zwart  was,  vertoonende 
den  keper  met  de  3  St.  Jakobs  schelpen,  hangt  daaraan.  Deze  broeder 
is  misschien  één  persoon  met 


Wouter  Lewe 
Herman  van  Leuwen 


Johan  van  Leeuwen 

en 
Herman  van  Leeuwen  Johanszoon 


te  Maurik,  in  1495,  verschreven 
I  in  de  ridderschap  vanNflme- 

Sgen,  bg  overschrgvingsbrieyen 
van  hertog  Karel  van  Gehe. 


GESLACHT-  fiN  WAPKNKUNDB.  373 

Jan  van  Leen  ^v en,  met  TonisTengDagell  2jaD.  1534i  door  hertog 
£arel  aangesteld  tot  rentmeester  van  Tiel.  (NghofiP,  Oorkonden, 
yi,  3,  n^  1742). 

Berman  van  Leeuwen  Johansz.  j  gebroeders  teMaarik,  in  1519 
en  >  verschreyen  in  de  ridderschap 

Vonk  van  Leeawen,  ]  van  Ngmegen. 

Herman  van  Leeuwen  Johansz.,  ')  staat  in  1516  als  vrind  en 
mage  over  eea  erfmagescheid,  opgericht  tusschen  de  weduwe  van 
Herman  van  Leeuwen  Ottozoon  en  dezes  nagelatene  kinderen. 

Herman  van  Leeuwen  Ottozoon ,  te  Rgswgk  f  1516,  gehuwd 
met  N.  N.  van  Welij »). 

Herman  van  Leeuwen,  toegenaamd  van  Welg,  gerichtsman  van 
Nederbetuwe  in  1487,  lid  der  ridderschap  van  Ngmegen  in  1495, 
gehawd  met  Adriana  van  Achterveldt  ^),  Gerritsdochter,  hebben 
tot  dochter 

Geertrnid  van  Leeuwen^  gehuwd  met  Adriaan  van  Eek  (van 
Panthaleon),  uitlandsch  militair,  zoon  van  Derk  van  Eek,  ridder 
(grondheer  te  Maurik,  thgusmeester  van  eenige  erfgoederen  en 
landergen  onder  Eek  en  Ingen,  overleden  in  't  Cecilien klooster  te 
Tiel  in  1542,  waarheen  hg  wegens  den  kleefschen  oorlog  gevlucht 
was)  en  van  Olivia  van  Welg  *). 

Herman  van  Leeuwen,  in  1528  gehuwd  met  Elisabeth  van  Eek, 
zaster  van  straks  genoemden  Adriaan  v.  E. 

Cornelis  van  Leeuwen,  gehuwd  met  Maria  van  Eek,  geboren  in 
1542,  dochter  van  Roelof  van  Eek  (broeder  van  straks  genoemde 
Adriaan  en  Elisabeth  v.  E.),  amptsjonker  van  Nederbetuwe,  ver- 
schreven  in  de  ridderschap  van  Ngmegen  in  1555. 

Jerefaes  van  Leeuwen,  te  Rgswgk,  zoon  van  Herman  v.  L. 
Ottozoon,  heeft  tot  broeder 


')  Broederskinderen. 

')  Zie  d'Ablaing,  bl.  L82. 

')  Eene  EÜKabeth  van  Achterveldt  (f  5  dec.  1660)  ligt  in  de  kerk  te  Eek  naast 
Joacbim  van  Leenwen  (f  18  oct.  1610)  begraven. 

V  Vgl  baron  d'Ablaing  van  Giessenbarg,  Ridderschap  van  Velawe,  bl.  189. 
Hoewel  Weiy  eene  bnnrschap  is  onder  Hien,  yan  waar  het  geslacht  van  WeliJ 
(▼gl.  d^AbkuBg,  bl.  188,  189)  zjjn  naam  heeft  bekomen;  ia  bet  toch  opmerkeiyk, 
<^t  men  te  Ingen  en  Eek  (aan  de  grenzen  van  Manrik)  nog  Welietienden  heeft. 


374  Q^l^AfC^XT  W  WAP^pHKTJIO)*. 

Albert  van  Leeuwen,  te  Rijs wgk,  f  1M6,  gehuwd  met  Hillegonda 
van  Meerten   '),  heeft  tot  dochter 

Elisabeth  van  Leeuwen  '),  in  1562  op  den  hui^  Laer  (Velnwe) 
gehuwd  met  Evert  van  Delen  tot  Laer  ((t.Sfebjr.  1586)  Wgnandsz. 
e^  jÈ^nna  vau  Gattenburch  ^),  waarby  als  hnwlgksvrinden  der  braid 
stonden  haar  neef  Herman  van  Leeuwen  Jerefaesz.^  be.neveq^  I^uor 
broeder 

Adriaan  van  Leeuwen,  die  in  1546  met  zgne  moeder  (Hillegonda 
van  Meerten)  en  zuster  een  magescheid  opricht.  Als  leenvolger 
van  z^n  yader  Albert  v.  L.  werd  hg  in  1546  met  landergen  te 
Rgswgk  van  wege  het  huis  Culemborg  verleid. 

Jan  van  Leeuwen  Roelofez. 


Adriaan  vaiU  Leeuwen  Albertsz.  ^  u     ^  > 

alsmede : 

Herman  van  Leeuwen  Jerefaesz. 

Gerrit  van  Leeuwen  }  te  M^urik, 

Jan  van  Leeuwen  van  Welg 
staan  in  1555  vermeld  (fol.  4  verso  eener  riddercedul  op  last 
yan  kanselier  en  raden  van  Gelderland  volgens  landschaps- 
reso^utie  opgemaakt),  als  leden  der  ridderschap  van  het  kwartier 
Njmegen. 

Adriaan  van  Leeuwen  Albertsz.  (straks  genoemd)  zag  zich  door 
de  buurmeesters  en  naburen  van  Bgswgk  zgne  riddermatig- 
heid  betwist.  Heer  Johan  van  Wgk,  pastoor  te  Ravenswaai 
en  Dirk  van  Oostrum,  schout  der  stad  Wgk  bg  Duurstede, 
mitsgaders  Dominicus  Janseq,  oud  zgnde  boven  de  zeventig 
jaren,  legden  toenmaals  de  o$cieele  verklaring  af,  dat  de  van 
Leeuwens  tho  Rgswgf^  en  de  van  Leeuwens  tho  Maurik  één  stam 
iiitmaakten  *). 

De  gebroeders  Albert  en  Jerefaes  van  Leeuwen  zaten  als  >amptB- 


1)  Vgl.  ibid.  bL  114,  182,  2f^. 

*)  Vgl.  ibid.  bl.  272,  288,  298,  802,  888,  884. 

*)  Zie  het  Gealagt-  en  Stamboek  yan  Ferwerda,  Se  gener.  yan  Delen. 

*)  De  riddermatigheid  der  maarikflcbe  van  Leenwena  werd  dos  niet  betw$}feld. — 
Duideiykheidahalye  vofge  hier,  niet  om  de  volledigheid,  maar  om  de  filiatie,  \x^ 
volgende  Iga^e: 


layden"  van  Albert  van  Orniel  ^)  Adriaan  van  Buren,  Jpost  van 
Swieten  en  Claes  Vggh  in  de  klaringbank  te  Eesteren,  en  spraken 
daar  mede  vonnis«ien  nit,  genaamd  >OQrdeel  wijsen'\  en  in  de  bank 
te  Kesteren  zaten  >na  alder  berkomen*'  niet  dan  riddermatige  per- 
sonen. Als  in  1555  Claes  Vijgb,  amptman  van  Nederbetawe,  Adriaan 
van  Leeunren  Albertsz.  met  sommige  z^ner  bloedverwanten  onder 
de  gewone  ihaysluyden'*  wilde  plaatsen  in  den  .dienst  van  't  klokke- 
geslag,  en  gelyke  contributie  met  deze  wilde  opleggen,  beklaagde 
zich  Adriaan  bg  den  grave  van  Hoogstraten  als  stadhouder,  kan- 
selier en  raad  van  Gelie,  daarover,  zoodat  omtrent  deze  zaak  het 
advies  van  het  ngmeegsche  kwartier  is  gevraagd  geworden,  met 
dit  resultaat,  dat  de  familie  van  Leeuwen  voor  een  ouden  ridder- 
matigen  ptam  werd  verklaard,  en  de  heer  van  Hoeclom  ontving 
met  de  burgemeesters  van  Ngmegen  in  last,  zulks  aan  kanselier 
en  raden  te  berichten;  zoodat  op  den  landdag  te  Arnhem  deze 
Adriaan  v.  L.  in  het  ridderboek  ingeschreven,  en  op  de  kwartier- 
dagen  te  Ngmegen  verschreven  werd.  fi^  had  vervolgens  altoos 
zitting  in  de  bank  te  Eesteren.  Bg  landdagsreces  van  10  julg  1570 
werd  hg  tegenover  bunrmeesters  en  naburen  van  Rgswgk  in  zgne 
>adelgke  possessie"  gehandhaafd  ^).  In  1578  was  hg  bg  den  stad- 


Rijswük.  Manrik. 

Otto  Tan  Leeawen,  broeder  van  Johan  van  Leeawen. 

I  " ^ 

Herman  ▼.  L.  gehawd  met  Herman  v.  L.  en  Vonk  t.  L. 

N.  N.  yan  Welij  (d'Ablaing,  bl.  182). 

Albert  v.  L.  Jerefaes  v.  L. 

geh.  m.  Hillegonda  v. 
Meer  ten. 


Adriaan  y.  L.  Ëlisabcth  y.  L.  Herman  y.  L. 

geh.  in  1562  m.  Eyert 
van  Delen  tot  Laer. 

*)  Of  Ermel,  Ermelen,  19  mei  1608  door  hertog  Earel  aangesteld  tot  amptman 
▼an  Nederbetnwe  (Nijhoff,  Oorkonden,  VI,  n®.  619),  schepen  yan  Tiel,  f  1526; 
zie  ook  d'AblaiDg,  Ridderschap  yan  Velawe,  bl.  98,  151. 

*)  Het  yerdient  de  aandacht,  dat  eveneens  Herman  yan  Eek  (yan  Panthaleon), 
soon  van  Steven  (broeder  van  bovengenoemdeo  Derk  van  Eek  X  Olivia  van  Welg) 
^  van  Aleid,  natunrl.  dochter  van  Melchior  van  Calemborg,  grondbezitter  te  Rijs- 
wijk, amptsjonkcr  van  Nederbetnwe,  in  1564  met  Roelof  van  Wijck,  en  in  1576 
inet  die  van  Hyswgk  proces  gevoerd  heeft  over  zyne  riddermatigheid. 


876  OK8LA0HT-  EN  WAPBKKI7NDK. 

houder  Johan  grave  yan  Nassau  nog  als  riddermatig  verschreyen 
op  twee  landdagen  te  dien  jare  te  Arnhem  gehouden.  —  Herman 
van  Leeuwen  Jerefaeszoon  is  vermoedelijk  dezelfde,  die  in  het  Gr. 
Geld.  Plakkaatboek  I^  kol.  122,  voorkomt  als  ontfanger  van  kej. 
majta.  penningen  in  Nederbetuwe^  als  zoodanig  vermeld  in  een 
plakaat  van  14  dec.  1551,  waarbg  's  keizers  (Karel  V)  stadhouder, 
kanselier  en  raden  in  Gelderland  den  amptman  Claes  Vggh  aau- 
schrgven,  om  hun  behulpzaam  te  z^n  in  het  invorderen  der  nog 
verschuldigde  keizerlgke  schatpenningen.  Jan  van  Leeuwen,  in  1581 
schepen  van  Tiel  (mr.  E.  D.  Rink,  Beschr.  v.  Tiel,  1836,  bl.  313). 
Albert  van  Leeuwen,  vermoedelgk  een  zoon  van  Adriaan  v.  L., 
staat  als  >AIbertus  de  Levwen**  op  de  klok  in  den  kerktoren  te 
Rgsw^k  vermeld  in  1626,  tegelgk  met  jhr.  Willem  van  Golstein  ^). 
fl^  was  dus  toenmaals  aldaar  kerkmeester. 


1)  Ygl  Navorscher  XX\',  490.  Wij  zien  op  die  klok  eyenwel  W.  t.  Golftein 
als  «nobilissimus  dominiu"  betiteld,  terwijl  A.  ▼.  Leenwen  geen  den  minsten  titel 
beeft  in  dien  titelrgken  tyd!  —  Hoogstwaarschyniyk  waren  niet  van  dit  gefikcht, 
hoewel  «e  door  sommigen  voor  leden  ran  ééne  en  deielfde  fiunilie  syn  gebonden: 
Jan  de  Leenw,  ridder  te  Brussel,  die  met  andere  brabanteche  ridders  in  12i88  een 
groot  leger  naar  de  grensen  van  Gelderland  overbracht,  Grave  hielp  omsingeksn  en 
Kavestein  afsluiten,  maar  by  laatstgenoemde  plaats  door  hertog  WiUem  I  van  Gnlik 
en  Gelre  met  sijne  ruiterbende  werd  verslagen  (Sligtenh.,  Geld.  G^chied.  bl.  165); 
—  Peter  van  Leeuwen,  wien  soowel  als  onderen  stichtscben  ridders  te  Amersfoort, 
by  Reinald  IV  van  Qelre  werd  te  last  gelegd,  dat  zy  met  eenige  geldersche  edelen 
verbonden,  in  1411  moord  en  brand  te  dier  stede  hadden  aangericht  (ibid  bl.  182) ; — 
Jasper  van  Leeuwen,  in  1522  raadsheer  van  Uolland  (ibid.  bl.  S69^  bL  S74b  Casptr 
\.  L.  genoemd;)  —  Willem  van  der  Leeuwen,  in  1555  verschrefen  in  de  ridder- 
schap van  Roermond  te  Capelle;  —  Albertus  Leoninus  of  van  Leuwen  van  Groe- 
newoudt,  geb.  te  Utrecht,  rechten  doctor,  en  een  bekwaam  wiskundige,  door 
Graevius  een  mathematicus  minime  vul^ms  geheeten,  ook  beoefenaar  der  latijn- 
ache  poëzie,  biykens  zyn  gedicht  in  het  Album  van  Janus  Donza,  overleden  80 
mei  1614,  nadat  hy  over  mathematische  en  rhetorische  onderwerpen  geschreren 
had;  terwyi  het  onzeker  is,  of  hy  één  persoon  zy  met  Albertus  Leoninus, sehrjjTer 
van  een  werk  over  de  Openbaring  (Amsterd.  1608);  —  Elbert  van  Leenwen  of 
Elbertus  Leoninus,  geb.  in  1528  of  15S1,  in  zyne  geboorteplaats  Zalt-Bommd 
bekend  onder  den  naam  Ëlbert  de  Leeuw,  een  beroemd  rechtsgeleerde,  door  SUgtenh. 
(ibid.  bl.  541^j  gekenmerkt  als  «een  werelds- wys  man'*  (vgl.  Tooneel  van  Gelro, 
bl.  48a)  der  rechten  doctor  en  professor  aan  de  universiteit  te  Leuven  (G  Geld. 
Plakaatb.,  Praelim.  bL  86,  98,  94),  in  1575  van  wege  Philips  met  drie  andere  voor- 
name personen  gevolmachtigd,  om  te  Breda  de  Nederlanden  met  Spanje  te  ver- 


GESLACHT-  £K  WAPXNKT7NBE.  377 

Arend  van  Leeutven.  en  zgn  zoon 

Hendrik  van  Leeuwen,  der  beiden  rechten  licenciaat,  wonende 
I  op  het  kasteel  te  Baren,  31  mei  1618  géhnwd  met  Klaasje  Ewolis, 
dochter  van  Herman,  sedert  1602  ontvanger  yan  Holland  en  van 
N.  N.  RoeliLck. 

Johan  van  Leeuwen,  geb.  te  Amsterdam,  29  mei  1627  gehuwd 
I  met  Elisabeth  Ewolts,  zuster  van  Klaasje.  Hg  werd  in  1627  de 
opvolger  van  Herman  Ewolts,  als  ontvanger  van  Salland. 

Nicolaas  van  Leeuwen,  gehuwd  met  Gatharina  Daems,  dood  in 
1654.  Zyne  weduwe  hertrouwt  27  febr.  1654  met  Nicolaas, 
Roase  (zie  mr.  J.  van  Doorninck,  Geslachtk.  Aanteek.,  1871, 
bl.  458,  489). 

Herman  van  Leeuwen  (denkeligk  een  zoon  van  Jan,  schepen  van 
Tiel  in  1581)  io  1628  schepen,  in  1657  burgemeester  van  Tiel  (zie 
I  Bink,  ibid.,  bl.  314),  staat  als  >de  erentfeste  Harmen  Leeuwen, 
oodburgem?.  en  ouderl.  tot  Tiel/'  vermeld  onder  de  leden  der 
gewone  classisvergadering,  12—14  sept.  1653  te  Tiel.  Hg  overleed 
in  1660,  was  gehuwd  met  Johanna  van  Doorninck,  en  had  tot  zoon 

Johan  (Jan)  van  Leeuwen,  geb.  in  1610,  luitenant  der  infanterie, 
ouderling  der  gemeente  op  't  fort  Nassau  op  de  Voorn  (toenmaals 
tot  de  classis  Tiel  behoorende),  was  als  zoodanig  tegenwoordig 
bij  de  ord.  classisvergadering,  9—11  sept.  1650  te  Tiel ;  misschien 
commandant  van  Zaltbommel  in  1672  (Kok,  Vaderl.  Wdbk.,  Vil, 
709 ;  in  1672  hopman  bg  de  compagnie  van  Leeuwen,  welke  zich 


zoenen  (ibid.  bl.  532a);  in  157  7  gevolmagtigde  Tan  de  Staten  om  te  onderhandelen 
over  de  overgaaf  van  sommige  geldersche  en  overijsselsche  steden,  (ibid.  bl.  537b) ; 
in  1578  benoemd  tot  afgevaardigde  van  wege  de  Staten  naar  Rome,  om  de  zaak 
der  Nederlanden  bij  den  paus  te  bepleiten  (ibid.  bl.  541^);  in  1678  en  1679  adri- 
senr  op  de  geldersche  landdagen,  die  gebonden  zijn  betreffende  de  stedelijke  bezet- 
tingen (ibid.  bl.  544a);  in  1581  kanselier  van  Gelderland;  sedert  1585  bemiddelaar 
tttüfichen  de  Staten  en  Ijeycester;  staaUgezind  gestorven  in  70jarigen  oaderdom  in 
1601  (vgl.  Le  Peut),  6  dec  1598  (volg.  Sligt.  Tooneel,  bl.  48a)  te  Arnhem,  waar 
hij  in  de  Groote  kerk  is  bygezet;  schr^ver  van  yerscheidene  regtsgeleerde  werken, 
o.  a.  Tan  Centnriae  Consiliomm,  door  z\jn  zoon  Coenraad,  toenmaals  stadent  te 
Leiden,  uitgegeven  in  1584,  heizelfde  jaar,  dat  zijn  andere  zoon  Gijsbert,  kapitein 
▼u  eene  compagnie  paardevolk  in  dienst  van  den  prins  van  Oranje  bij  Lier  snen- 
Telde.  Hy  yna  gehnwd  met  de  dochter  vao  Johannes  Uase,  hoogleeraar  in  de 
'«gten  te  Leuven,  met  wie  hQ  52  jaren  in  den  echt  vereenigd  was. 

20 


878  bebulCbt*'.  xn  wapbkküsüh. 

met  andere  compagniën  in  dat  jaar  uit  de  tiebehe  borger^  ge- 
vormd had,  om  de  stad  tegen  de  Franschen  te  beschermen  (Bink, 
bl  81,  83,  noot  2);  f  1689;  gehuwd  in  1645  met  Jeane  yan 
Eek  (geb.  in  1608,  f  1672),  had  tot  dochter: 

Helena  van  Leeuwen,  die  als  weduwe  van  Lambert  van  £ok, 
schepen  yan  Zandwgk  (f  1685)  in  1691  huwde  ComeÜB  van  lidth 
de   Jeude,  j.  n.  d.,  schepen  van  Tiel  in  1698  (eie  Rink,  bL  315). 

Herman  van  Leeuwen,  >de  jonge**  (in  onderscheiding  van  zgn 
grootvader),  burgerhopman  te  Tiel  in  1660,  gehuwd  met  Uuberta 
Goosseos,  die  in  1667  als  zgne  weduwe  verschil  had  met  Arien 
y^gh  over  een  huis  in  de  Vleeschstraat,  dat  laatstgenoemde  in 
1660  aan  haren  man  verkocht  had. 

Anton  (Anthonie)  van  Leeuwen,  20  dec.  1652  door  het  hof  van 
G^elderland  veroordeeld  om  een  morgen  lands,  ongedeeld  liggende 
in  den  Somerschen  kamp  te  Zoelen  en  befaoor^ide  tot  devikarie- 
goederen  Sanctae  Crucis  te  Avezaat,  te  verlaten  ten  voordeele  van 
de  rechte  gebruikers  dier  goederen,  amptman  en  ridderschap  van 
Nederbetuwe,  wier  gevolmachtigde  was  Joachim  Foyer  *).  Hg  f  1^^ 
te  Tiel. 

Anna  van  Leeuwen,  weduwe  van  Wernard  Turk  ^)  te  Tiel, 
6  julg  1697  te  Avezaat  gehuwd  met  Anthoni  Peterse  van  Thoyr  % 
jongman  (met  attestatie)  van  Ngmegen. 

Wilhelmina  van  Leeuwen,  gehuwd  met  Berend  Johan  van 
Lynden  (tot  Leeawenburg),  wier  dochter  Mechteld  Jacomina  t.  L, 
de  vrouw  werd  van  Willem  Herman  van  Broeckhuysen  tot  Lath- 
mer  (geb.  14  maart  1710),  amptsjonker  van  Voorst  19  apr.  1731» 


^)  Zie  Registor  op  't  Archief  bl.  165. 

*)  Zoo  Turk  en  Torek  dezelfde  naam  ia,  dan  heeft  er  reeds  vroeger 
schepping  tnsschen  beide  familiën  bestaan,  want  Diderik  yan  Eek  tot  de  F^rk 
[Oyerbetawe,  loon  van  bovengeooemden  Adriaan  en  Geertmid  vatt  Leenwen,  ampts- 
jonker van  Overbetuwe,  in  1592  burgemeester  van  Arnhem,  IS  ang.  160S  mee- 
schreven in  de  ridderschap  van  Velowe,  f  9  dec.  16S1]  —  huwde  28  fefar.  13^^ 
Jomna  van  Zallandt  (f  1  maart  1612),  wednwe  Lobbert  Torok,  heer  vu  Neder- 
hemert. 

')  Deze  naam  komt  nog  leer  laat  Toor.  J.  van  Thoir  was  in  1S14  een  uitgever 
te  Leiden,  die  de  Rymelarg  van  mr.  C.  van  Marie  mCjgaf ;  ygl,  dr.  LedcA)oer, 
Boekverkoopen,  ens.  in  Noordnederlaod  (Dot.,  ter  GMnne,  1S72»  niet  in  den  handel), 
bl.  284,  met  Navoraoheiv  III,  M8. 


GB8LACBT-  EH   WAPBHKUHBS.  379 

lid  der  ridderschap  ?aa  7elawe  5  jang  1732,  burgemeester  van 
Harderwgk,  in  1752  en  1753  gedeputeerde^  f  1763  kinderloos 
(d'Ablaing,  Rp.  v.  Veluwe,  bl.  398). 

Johan  van  Leeuwen  (vermoedelgk  een  zoon  van  den  hopman 
Herman  t.  L.,  dood  in  1667),  15  jan.  1703  aangesteld  tot  schepen 
Tan  Tiel  (Bink»  a.  w.^  bL  315);  dood  in  1745,  want  in  dit  jaar 
wisrdt  als  a^ne  weduwe  vermeld  Zwana  Haek  (f  1756).  Had  twee 
dochters : 

a.  Maria  Margaretha  van  Leeuwen,  geb.  in  1693,  overleden  in  1783. 

b.  Huberta  van  Leeuwen,  geb.  in  1701,  overleden  in  1757. 

En  twee  zoons: 

c.  Jan  van  Leeuwen,  geb.  in  1697,  rentmeester  van  het  Duit- 
sche  Huis  te  Tiel,  gemeensman  en  rentmeester  der  St.  Maar* 
iens  kerk  daar  ter  stede,  f  1777. 

rf.Amoldus  van  Leeuwen,  geb.  in  1698,  f  1775,  in  1737  en 
en  1749  schepen  van  Tiel  (Hink,  bl.  316),  burgemeester  van 
Tiel,  gehuwd  vóór  1735  met  Gornelia  Farret,  (geb.  in  1702, 
f  1762),  welke  echtelieden  tot  zoons  hadden: 

1.  Jan  Gerrit  van  Leeuwen,  schepen  van  Zandwgk,  geb.  in  1735, 
t  1814. 

2.Johannes  Diederik  van  Leeuwen,  geb.  te  Tiel  10  maart  1739; 
in  1757  te  Utrecht  gepromoveerd  op  eene  dissertatie:  De 
Juris  studiosis;  7  jung  1765  door  de  Staten  des  kwartiers 
vHn  Ngmegen  benoemd  tot  ontvanger  generaal  der  gemeeue 
middelen  over  het  tielsche  kantoor.  In  deze  betrekking  ge- 
bleven zgnde  tot  op  de  invoering  van  een  nieuw  finantieel 
stelsel,  werd  h^  14  dec-  1805  aangesteld  tot  ontvanger  der 
beschreven  middelen,  uit  welken  post  hg  met  behoud  van  pen- 
sioen 24  dec.  1810  eervol  werd  ontslagen.  Van  4  jung  1767 
tot  18  junij  1785  was  hg  advokaat-fiskaal.  In  1769  ver- 
scheen van  hem  eene  vertaling  van  Mattheus :  De  Criminibus, 
met  aanteekeningen,  waarvan  alleen  het  eerste  deel  is  uitge- 
komen.  In  1789  maakte  hg  zich  verdienstelgk  door  de  uitgave 
van  het  Chronicon  Tielense  (zie  Rink,  a.  w.  bl.  7  en  310), 
met  geleerde  aanteekeningen.  Het  Zeeuwsch  Genootschap  van 
wetenschappen  beschonk  hem  met  de  gouden  medaille  voor 
zgn  antwoord  op  de  in  1783  uitgeschreven  prgsvraag  over  het 


380  0B8LA.CHT-   EN   WAPBNKUNDB. 

begraveu  der  dooden  bniten  de  kerken  en  steden  (vgl.  Rink. 
a.  w.,  bl.  207),  opgenomen  in  de  werken  van  gezegd  Genoot- 
schap, D.  XII,  St.  1.  In  1795  nam  hg  voor  Tiel  zitting  in 
de  nationale  vergadering.  Voor  de  tweede  nationale  verga- 
dering werd  hg  door  Buren  gekozen.  Mei  1798  werd  hg  tot 
lid  der  eerste  kamer,  en  jnng  daaraanvolgende  tot  lid  van  het 
intermediair  wetgevend  ligchaam benoemd.  Hg  overleed  8  maart 
1817,  en  werd  op  het  door  hem  en  andere  deftige  tieUche  bur- 
gers gestichte  kerkhof  buiten  Tiel  begraven.  Zgn  portret  vindt 
men  bg  Rogge,  Geschiedenis  der  staatsregeling.  Driemaal  was 
hg  gehuwd.  Tivee  zgcer  zonen,  zgn  ondste  en  zgn  jongste  kind 
Arnoldus  Cornelis  van  Leeuwen,  juris  studiosus  te  Utrecht,  f  te 
Tiel  15  mei  1785,  en 

Christiaan  Samuel  Antoon  van  Leeuwen,  f  te  Tiel2  jung  1785, 
liggen  met  grafzerk  begraven  te  Avezaat,  waar  de  ouders  destgds 
op  de  aeloude  huizinge  Teisterbant  woonden.  De  zerk  echter,  welke 
het  Nav.  XXVI,  66  medegedeelde  grafschrift  vermeldt,  heeft  niet 
eerst  in  de  kerk  gelegen,  gelgk  mg  was  gezegd  geworden,  maar 
was  ook  in  de  oude  kerk,  vóór  hare  verbouwing  in  1861,  van  het 
begin  af,  in  den  kerkmuur  ingemetseld  boven  het  graf,  dat  be- 
hoorlijk afgeperkt  was  ^).  Met  den  laatsten  regel  van  het  vierregelig 
grafdicht  zinspeelt  de  vader  op  zgn  lievelingsplan,  om  door  bet 
begraven  buiten  de  kerken,  het  nadeel  te  voorkomen,  tot  dusver 
door  het  begraven  in  de  kerken  verwekt.  In  den  tweeden  versregel 
spoorde  hg  tot  »navoIging'*  aan,  gelgk  zich  dan  ook  door  zgne 
weldadige  bemoeiingen  te  Tiel  onder  de  zinspreuk  >ter  Navol- 
ging** een  genootschap  vormde,  dat  ten  doel  had  het  stichten 
van  buiten-begraa^laatsen  ook  elders  te  bevorderen  ^). 


')  Zie  Het  tegnven  der  Dooden  buiten  de  stadspoorteo,  «angeprezen  in  eeoe 
leerrede  over  Psalm  84  vs.  21a  door  U.  A.  Ockerse,  pred.  te  Wijk  by  Dnnrstede 
(ütr.,  Yan  Paddenbnrg  en  zoon,  1792),  bl.  64.  Van  deze  leerrode  vencheea  in 
1808  een  tweede  drak.  In  het  roorbericht  bl.  XIV — XVI  worden  eenige  geschriften 
oyer  dit  onderwerp  aangegeven. 

*)  Vgl.  ibid.  bl.  40,  noot.  Te  Scheveningen  heeft  men  eene  particnliere  begraaf- 
plaats Ter  Navolging  geheeten:  deze  ontving  onlangs  (23  mei)  het  stoffelijk  orer- 
schot  van  onzen  onvergetel\jken  landgenoot,  mr.  GoiUanme  Groen  van  Prin^ierei 
(t  19  mei  1870)  in  haren  schoot. 


OKSLACHT-   EN   WAPKNKUNDE.  381 

Een  andere  zoon  van  hem  was : 

Mr.  Jan  van  Leeuwen,  in  1795  schepen  van  Tiel  (Rink,  a.  w., 
bl.  317). 

Casparns  van  Leeuwen,  als  proponent  beroepen  11  april, 
bev.  16  julg  1673  te  Mierde  en  Hulsel  (cl.  's  Hertogenbosch),  in 
1692  te  Heeswgk  en  Dinter  (cl.  's  Hertogenbosch),  f  1704. 

N.  van  Leeuwen,  pred.  te  Beek  en  Oroesbeek^  als  correspondent  der 
cl  Ngmegen  op  de  classisvergaderiug  van  18  en  19  sept.  1702  te  Tiel. 

Johan  Luewen,  burgerhopman  der  stad  Tiel,  als  ouderling  van 
Tiel  op  de  vergadering  der  classis  van  Tiel  van  9  en  10  sept.  1678 
te  Tiel  verschenen. 

(Wordt  vervolgd.)  j.  anspach. 

Getlaoht  van  Alderwerelt  (XXV,  bl.  221). 

Rogier  (Rogier)  van  Alderwerelt,  heer  van  Roozenburg,  advo- 
caat voor  do  respective  hoven  van  justitie,  leeniiian  van  den 
lande  van  Yoorce,  commies  van  's  lands  magazgn  en  havenmeester 
op  Hellevoetsluis,  geb.  6  julg  1754,  obiit  20  april  1820,  zoon  van 
Joan  Carel  ex  Alida  Anna  de  Roo,  trouwt  1 7  januarg  1786Petro- 
nella  Moens,  dochter  van  Adriaan,  laten  raad  en  direct'Our  generaal 
van  Indiê,  geb.  11  febr.